TMMOB
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
1954
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
ELEKTRİK TESİSLERİ
GENEL TEKNİK ŞAR TNAMESİ
ve
UYGULAMA ESASLARI
ANKARA
2012
ISBN:978-605-01-0254-3
EMO YAYIN NO:TY/2011/2
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
ELEKTRİK TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
VE
UYGULAMA ESASLARI
11.11.2011
ÖNSÖZ
Kamu kurumu niteliğinde bir meslek kuruluşu olan Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) Elektrik
Mühendisleri Odası (EMO), günün gereklerine, koşullarına ve olanaklarına uygun olarak mesleğin üye toplum ve
ülke yararlarına göre uygulanması ve geliştirlmesi için gerekli çabaları göstermek , uzmanlık alanında ülke çıkarlarına
uygun politikalar üreterek bunları savunmak, kamuoyu oluşturmak, ilgilileri uyarmak, resmi makamlar ve öteki
ilgili kuruluşlarla işbirliği yapmak, önerilerde ve girişimlerde bulunmak, gerektiğinde çalışma alanına ilişkin olarak
kanuni yollara başvurmak amaçları ile kurulmuştur.
Ülkemizde elektrik tesislerinin yapılmasına dair yönetmeliklerin, günümüz teknolojik gelişmeleri yanında çok geride
kalması nedeniyle 6235 sayılı yasadan gelen görevi gereği EMO mevcut yönetmeliklerin uluslar arası standartlara
uygun olarak güncellenmesi çalışmalarını yürütmektedir.
Bu doküman Elektrik Mühendisleri Odası’nın yaklaşık 10 yıllık bir çalışmasının ürünüdür. Çalışmaların sunulduğu
ilgili bakanlıkların bu taslak çalışmaları değerlendirmesi hedeflenmesine rağmen aradan geçen 6 yıl içinde en ufak bir
çalışma yapılmamış olması, hatta bir değerlendirme komisyonu dahi kurulmamış olması üzüntü vericidir.
Elektrik Mühendisleri Odası, mesleğin üye toplum ve ülke yararlarına göre uygulanması ve geliştirilmesi için gerekli
çabaları göstermek amacıyla yaptığı bu teknik çalışmaları EMO şartnamesi olarak yayınlama kararı alarak, hem
yıllarca bu çalışmaların içinde yer alan hocalarımızın, kamu kurum ve kuruluşlarında görevli meslektaşlarımızın ve
konusunda uzman üyelerimizin emeklerinin zayii etmemek hem de uluslar arası standartlara uygun olarak hazırlanmış
olan dokümandan projeci ve müteahhit olarak çalışan üyelerimiz ile ileride meslektaşımız olacak öğrencilerin
faydalanması ve mesleğin gelişimine katkı sağlaması amaçlanmıştır.
Avrupa Birliği standartları ile ülkemiz koşullarına uygun olarak güncellenen Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği Taslağı
çalışması Elektrik Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi’nde kurulan komisyon marifeti ile 2005 yılı haziran ayında
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına sunulmuştur. Yönetmelik taslağının amacı elektrik tesisatı, elektriksel koruma
ve denetleme ile ilgili teknik konulardaki maddelerin Avrupa Birliği “EN” ortak standardına uygun hale getirilmesi
ile ilgili olup elektrik tesislerinin ilk kez devreye alma aşamasında yapılması gereken denetlemeler ile tesis çalışırken
yapılacak periyodik denetlemeler yönetmeliğin en önemli kısımlarıdır.
Konu ile ilgili standartlar temin ve tercüme edilmiş, ülkemiz koşullarına uygun olarak düzenlenmiş ve 3,5 yıl süren
uzun ve zahmetli bir çalışma sonucu taslak oluşturulmuş ve bakanlığa sunulmuştur. Çalışmalara üniversitelerden
akademisyenler, kamu kurum ve kuruluşlarında yıllarca kontrolluk ve işletme müdürlüğü yapmış üyelerimiz de
katılmışlardır. Bakanlık ise yıllar boyu çalışmayı incelememiş, herhangi bir inceleme komisyonu dahi oluşturmamıştır.
İçerik incelense elektriksel güvenlik ve korumaya dair tamamen teknik bir yönetmelik olduğu, şu anda yürürlükte
bulunan yönetmeliğin idari maddelerinin mevcut şekli ile yeni taslağa aktarıldığı görülecektir.
Taslağı Elektrik Mühendisleri Odası tarafından hazırlanan, 03/12/2003 tarih ve 25305 sayılı Resmi Gazetede
yayınlanarak yürürlüğe giren Elektrik İç Tesisleri Hazırlama Yönetmeliği günümüz koşullarında proje yapılmasının
yolunu açmakla birlikte yürürlükte bulunan bu yönetmeliğe uygun proje yapabilmek için gene uluslar arası
yönetmeliklere uygun olarak yapılan çalışmanın değerlendirilmesi şarttır. Bu bağlamda proje yapma yönetmeliği
uluslar arası standarda uygun olmasına rağmen tesisin yapılmasına dair yönetmeliğin eski ve çelişkilerle dolu olması
nedeniyle, uluslararası standartlardan yararlanılarak oluşturulan metin meslektaşlarımızın faydalanması için EMO
şartnamesi olarak yayınlanmıştır.
Bayındırlık Bakanlığı Yapı İşleri Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesinin güncellenmesi de Elektrik Mühendisleri
Odası İstanbul Şubesi’ndeki Yönetmelikler Komisyonu’nun çalışmaları arasındadır. Oldukça geniş katılımlı
oluşturulan komisyonda üretici firma temsilcileri ve müteahhit firmalar yanında, üniversitelerden akademisyenler,
kamu kurum ve kuruluşlarında yıllarca kontrolluk ve işletme müdürlüğü yapmış üyelerimiz ile konusunda uzman
üyelerimizin müdahil olduğu 150 kişilik bir komisyonun yaptığı bu değerli çalışma Bayındırlık Bakanlığı’na
sunulmasına rağmen maalesef dikkate alınmamıştır.
Kamu tarafından yayınlanan şartnamelerin ulusal veya uluslar arası kabul görmüş standartlara uygun tarafsız kurallar
koyması gerekir. Örneğin ESE tipi olarak sınıflandırılabilecek paratonerler Avrupa Birliği ortak standardında (EN) ve
dolayısıyla Türk Standartlarında (TSE) bulunmamaktadır. Ancak Bayındırlık Bakanlığı’nın yayımladığı şartnamenin
ilk maddelerinde tüm malzemelerin TSE’li olması kural haline getirilmişken büyük bir çelişkiyle TSE’si olmayan
malzeme şart olarak konulmuştur.
Uluslar arası EN 62305 standardına uygun Yıldırımdan Korunma Yönetmeliği, Elektrik Mühendisleri Odası Bursa
Şubesi tarafından oluşturulan üniversitelerden akademisyenler, konusunda uzman üyelerimizin katıldığı komisyon
marifeti ile uzun erimli bir çalışma ile oluşturulmuştur. Ülke kaynaklarının doğru kullanılması ekseninde ulusal
ve uluslar arası yıldırımdan korunma sisteminin üyelerimizin kullanımına sunulması amacıyla bu doküman
yayımlanmıştır. Bu çalışmada da tüm ulusal ve uluslar arası mevzuat taranmış ulusal ve uluslar arası standartlar
dışında herhangi bir kural yayınlanmamıştır.
Şartnamenin hazırlanmasında emeği geçen tüm meslektaşlarımıza teşekkür eder, bu dokümanın ülkemizdeki elektrik
mühendisliği çalışmalarının gelişimine katkı sağlamasını dileriz.
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
42. DÖNEM YÖNETİM KURULU
ARALIK 2011
1-ELEKTRİK İÇ TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
İÇİNDEKİLER
BİRİNCİ BÖLÜM
GENEL ESASLAR1
1- AmAç
2- KApSAm
3-DAyANAK
4- TANımLAR
5- BıRım fıyATLA ıLGıLı huSuSLAR
6- SöKüm BEDELLERı
7- İhzarat
8- öLçü BıRımLERı vE öLçmE ESASLARı
9- pRojELER
10- İmalat ve montaj detayları
11- STANDARTLAR
12- herhangı bır malzemenın yerıne kullanılacak malzemeler
13- Çalışan sıstemlerın kapatılması, durdurulması ve bağlama müsaadesı
14- temızleme ve ayarlar
15- DENEmELER
16- Çalışmaların koordıne edılmesı
17- ulaşılabılme
18- dış duvarlardakı aÇıklıklar
19- İzın ve ruhsatnameler
20- kanun, tüzük ve yönetmelıkler
21- sıstemlerın ve cıhazların bakım, onarım ve temızlıklerının yapılması
21.1- Geçici kabulden önce
21.2- Geçici kabul ile kesin kabul arasında
21.3- Cihaz plakaları
21.4- Dağıtım tabloları
21.5- Tanıtma, işletme ve bakım el kitabı
İKİNCİ BÖLÜM
KUVVETLI AKIM ELEKTRIK TESISATI
22- KApSAm
23- TABLoLAR
23.1- Ana Tablo ve Büyük güçlü Dağıtım tabloları
23.2- Dağıtım (Talî) tabloları
23.3- Etanş Dağıtım tabloları
23.4- Sayaç tabloları
23.5- Diğer tablolar
24- İÇ tesısat hatları
24.1- Genel
24.22- Yükseltilmiş döşeme altı tesisat sistemi
24.23- Güvenlik ve Güvenlik hatları
25- kablo taşıyıcıları ve baralı kanallar
25.1- Kablo taşıyıcıları
25.2- PVC kanallar:
25.3- Baralı kanallar (Busbar)
26- alÇak gerılım şebekesı ıÇın dağıtım tesıslerı genel teknık şartnamesıne bakınız.
27- çEvRE AyDıNLATmASı
28- AyDıNLATmA ARmATüRLERı
4
5
5
5
5
5
5
6
7
7
7
8
9
9
9
9
10
10
10
10
10
11
11
11
11
11
12
12
12
14
14
14
14
14
16
18
18
18
19
19
20
21
22
22
25
26
26
26
26
28.1- Genel özellikler
28.2- Akkor lambalı aydınlatma armatürleri
28.3- Fluoresan aydınlatma armatürleri
28.4-Kompak fluoresan/metal halide lambalı sıva üstü/gömme armatürler
28.5-Dekoratif amaçlı fluoresan lambalı asma tavan armatürleri
28.6-Dekoratif amaçlı fluoresan lambalı aluminyum asma tavan armatürleri
28.7- Yol ve bahçe aydınlatma armatürleri
28.8- Projektörler
28.9- Ameliyathane Armatürleri
28.10- Negatoskop (Röntgen filmi aydınlatma cihazı)
29- yatakbaşı ünıtelerı
29.1- Yoğun bakım yatakbaşı ünitesi
29.2- Hasta yatakbaşı ünitesi:
29.3- Hasta odası cihazları için güvenli besleme sistemi
30- kompanzasyon
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
ZAYIF AKIM ELEKTRIK TESISATI
31- ışıklı ve numaratörlü Çağırma tesısatları
32- kapı zılı ve kapı otomatığı tesısatı
33- hemşıre Çağrı sıstemı
33.2- Konvansiyonel hemşire çağrı sistemi
33.3- Adresli hemşire çağrı sistemi
34- BıNA ıçı TELEfoN TESıSATı
34.1-Kapsam
34.2- Tanımlar
34.3- Standartlar
34.4- Telefon tesisat sortisi (Telefon priz tesisatı):
34.5- Ana hat tesisatı:
34.6- Telefon terminal kutuları:
34.7. Servis sağlayıcı şirket şebekesine bağlantı tesisatı:
34.8. Bina içi telefon tesisatı topraklaması:
34.9. Bina içi telefon tesisatı projesinin hazırlanmasında uyulacak esaslar:
34.10- Site içi telefon tesisatı:
35- KoNvANSıyoNEL yANGıN ALGıLAmA vE uyARı SıSTEmı
35.1- Kapsam
35.2- Sistem tasarımı ve genel özellikleri
35.3- Sistemin ana ve yardımcı elemanları
35.4- Konvansiyonel Yangın Algılama ve Uyarı Kontrol Paneli
35.5- Konvansiyonel tekrarlayıcı panel
35.6- Konvansiyonel dedektörlerin genel özellikleri;
35.7- Konvansiyonel optik duman dedektörü
35.8- Konvansiyonel sabit sıcaklık ısı dedektörü
35.9- Kombine ısı dedektörü
35.10- Konvansiyonel optik duman ve sıcaklık dedektörü
35.11- Konvansiyonel ışın Tipi Duman Dedektörü
35.12- Aktif Hava Emmeli Çok Hassas Duman Dedektörü
35.13- Kablo tipi sıcaklık dedektörü
35.14- Konvansiyonel karbon monoksit gaz dedektörü:
35.15- Konvansiyonel patlayıcı gaz dedektörü
35.16- Konvansiyonel dâhili yangın uyarı butonu
35.17- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonu
35.18- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni
35.19- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü
35.20- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sireni
26
27
30
32
32
33
33
35
36
37
37
37
38
39
40
41
41
41
42
42
42
45
47
47
47
48
48
48
48
49
49
50
51
53
53
53
54
55
55
55
56
56
56
56
56
57
58
58
60
60
60
60
61
61
35.21- Harici elektronik yangın uyarı sireni
35.22- Harici elektronik yangın uyarı flaşörlü siren
35.23- Paralel uyarı lambası
36- ANALoG ADRESLı yANGıN ALGıLAmA vE uyARı SıSTEmı
36.1- Kapsam
36.2- Sistem tasarımı ve genel özellikleri
36.3- Sistemin ana ve yardımcı elemanları
36.4- Analog adresli yangın algılama ve uyarı paneli
36.5- Tekrarlayıcı panel
36.6- Analog adresli dedektörler
36.7- Analog adresli optik duman dedektörü
36.8- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü
36.9- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü
36.10- Analog adresli kombine optik duman ve sıcaklık dedektörü
36.11- Işın tipi duman dedektörü
36.12- Adresli yangın alarm butonu
36.13- Adresli saha kontrol modülleri
36.13.1- Adresli kısa devre izolatör modülü
36.13.2-Adresli bölge denetim modülü
36.13.3- Adresli Sesli ve/veya ışıklı uyarı kontrol modülü
36.13.4- Adresli röle modülü
36.13.5- Adresli kontak izleme modülü
36.14- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni
36.15- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü
36.16- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü siren
36.17- Harici elektronik yangın uyarı sireni
36.18- Harici elektronik yangın uyarı siren flaşörü
36.19- Paralel ihbar lambası
36.20- Yardımcı güç kaynağı
36.21 Adresli patlayıcı gaz dedektörü
36.22 Adresli karbonmonoksit gaz dedektörü
37- acıl durum aydınlatma ve yönlendırme sıstemı
37.1- Kapsam ve genel özellikler
37.2- Acil durum aydınlatma üniteleri:
37.3- Acil durum yönlendirme üniteleri
37.4- Acil durum dönüştürme üniteleri
38- GENEL yAyıN (SESLENDıRmE) vE ANoNS SıSTEmı
38.1- Kapsam
38.2- Sistem
38.3- Genel özellikler
38.4- Kaynak Cihazları
38.5- Kontrol Modülleri
38.6- Önyükselticiler (Preamplifikatörler)
38.7- Anons Mikrofon Ünitesi
38.8- Güç Amplifikatörü
38.9- Cihaz Dolabı
38.10- Ses Kontrol Panelleri
38.11- Hoparlörler
38.12- Kablolar
39- fm-vhf-uhf vE uyDu ANTEN oRTAK Tv SıSTEmı
39.1- Kapsam
39.2- Sistem
39.3- Genel özellikler
39.4- Yükselteçler (Ana Hat-Dağıtım ve Bina İçi)
39.5- Antenler
39.6- Dağıtıcı ve bölücüler
61
61
61
62
62
62
63
64
65
65
66
66
66
67
67
67
67
67
68
68
68
69
69
69
69
69
69
69
69
70
70
71
71
72
74
76
78
78
78
78
79
79
80
80
81
81
81
82
82
83
83
83
83
85
86
87
39.7- Prizler
39.8- Kablolar
39.9- Konnektörler
39.10- Cihaz dolabı
40-dış kapı ıle konuşma sıstemı
40.1-Kapsam
40.2-Kapsam Dışı
40.3-Tanımlar
40.4-Sistem
40.5-Genel özellikler
41-verı ıletışım (data) sıstemı
41.1- Giriş
41.2- Proje Esasları
41.3 Ürün Esasları
42- kapalı devre televızyon (kdtv) sıstemlerı
42.1- kapsam
42.2- Genel kurallar
42.3- Sistem
42.4- Siyah beyaz kameralar
42.5- Renkli kameralar
42.6- Gece / Gündüz kameralar
42.7- Hareketli dome kamera
42.8- Siyah beyaz monitörler
42.9- Renkli monitörler
42.10- LCD monitörler
42.11- Mercekler
42.12- Harici kamera mahfazaları ve harici mahfaza ayakları
42.13- Dâhili kamera ayakları
42.14- Sayısal kaydediciler
42.15-Video matriks anahtarlayıcılar
42.16- Sinyal dağıtıcılar
42.17- Klavyeler
42.18- Konnektörler
42.19- Kablolar
42.20- Fiber optik dönüştürücüler
42.21- Rack
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
TELEFON SANTRALLARI
43- ELEKTRoNıK Tıp TAm oTomATıK TELEfoN SANTRALı
43.1- Kapsam
43.2- Sistem
43.3- Genel özellikler
43.4- İşletim özellikleri
43.5- Operatör konsolu
43.6- Robot operatör ve mesaj kutusu
43.7- Çağrı kayıt, raporlama ve ücretlendirme sistemi
43.8- Teknik dokümanlar
43.9- Garanti
44- ıSDN Tıp SAyıSAL TELEfoN SANTRALı
44.1- Kapsam
44.2- Genel özellikler
44.3- Sistem özellikleri
44.4- Abone özellikleri
44.5- Çağrı alma özellikleri
87
87
87
87
89
89
89
89
90
90
92
92
93
95
100
100
100
100
101
101
103
104
105
105
106
107
107
107
107
108
109
109
109
109
110
110
111
111
111
111
111
111
112
112
113
114
114
115
116
116
116
116
119
119
44.6- Operatör özellikleri
44.7-Telefon setleri ve özellikleri
44.8- Analog telefon
44.9- Dect sistemi (kablosuz telefon sistemi)
44.10. IP Telefon setleri
44.11- IP telefon uygulamaları (Internet Protokolü)
44.12- Robot operatör ve mesaj kayıt (sesli posta) sistemi
44.13- Ücretlendirme ve faturalandırma sistemi
44.14- İşletme ve bakım özellikleri
44.15- Güç kaynağı (redresör ünitesi)
44.16- Ana dağıtım çatısı (MDF)
44.18- Teknik servis ve garanti
44.19- Tekliflerle birlikte istenen dokümanlar
44.20- Kontrol ve muayene
44.21- Sistem kapasitesi
44.22 İlgili Standartlar
BEŞİNCİ BÖLÜM
ASANSÖRLER
45- ASANSöR TESıSATı
45.1-Kapsam
45.2- Asansör sınıfları:
45.3- Genel kurallar
45.4- Asansör boşluğu (kuyu-kuyu alt ve üst boşluğu)
45.5- Makina ve makara daireleri
45.6- Durak kapıları
45.7- Kabin
45.8- Kabin kapıları
45.9- Askı tertibatı, halat ağırlığını dengeleme ve aşırı hıza karşı koruma
45.10- Kılavuz raylar, tamponlar ve sınır güvenlik kesicileri
45.11- Tahrik sistemi
45.12- Elektrik tesisatı ve aksamı
45.13- Elektrik arızalarına karşı korunma, kumandalar, öncelikler
45.14- Uyarı levhaları, işaretlemeler ve işletme talimatları
45.15- Son kontrol, deneyler ve tutulacak kayıtlar
45.16- Asansör planları ve hesapları
45.17- Asansör tesisatının kabulü
45.18 İlgili Standartlar:
ALTINCI BÖLÜM
YEDEK GÜÇ KAYNAKLARI
46- dızel elektrojen grubu
46.1- Kapsam
46.2- Standartlar
46.3- Boyutların kontrolu
46.4- Dizel motor
46.5- Dizel motorun genel teknik özellikleri
46.6- Motorun sürekli net faydalı gücü
46.7- Motorun yakıt tüketimi
46.8- Regülasyon
46.9- Alternatörün teknik özellikleri
46.10- Kumanda panosu
46.12- Akü şarj ünitesi
46.13- Montaj
121
121
124
124
124
125
126
127
128
128
128
129
129
130
130
131
133
133
133
133
133
133
136
137
137
137
137
138
138
138
138
138
138
139
139
139
139
142
142
142
142
142
142
143
143
144
144
145
145
146
149
149
46.14- Eğitim
46.15- Teknik dokümantasyon
46.16- Tekliflerde dizel motora ait bildirilecek teknik özellikler
46.17- Tekliflerde, alternatöre ait bildirilecek teknik özellikler
46.18- Kabul işlemleri
46.19- Garanti
46.20- Yedek malzeme ve avadanlık
46.21- Uygunluk Kriteri
46.22- İlgili Standartlar
YEDİNCİ BÖLÜM
YILDIRIMDAN KORUNMA (YILDIRIMLIK) TESİSLERİ
47- yıLDıRımDAN KoRuNmA TESıSLERı
47.1- Kapsam
47.2-Yıldırımdan korunma sisteminin sınıflandırılması, tasarımı, tesisi ve bakımına ilişkin esaslar
47.4 - İç yıldırımdan korunma sistemi (İç YKS)
47.5- YKS’nin denetim ve bakımı
SEKİZİNCİ BÖLÜM
KESİNTİSİZ GÜÇ KAYNAĞI (UPS)
48-STATıK upS
48.1- Kapsam ve genel esaslar
48.2- A grubu KGK donanımları
48.3- B grubu KGK donanımları
48.4- C grubu KGK donanımları
48.5- D grubu KGK donanımları
DOKUZUNCU BÖLÜM
KAPI GİRİŞ KONTROL SİSTEMLERİ
49-kartlı gırış kontrol sıstemı
49.1- Kapsam
49.2- Genel özellikler
49.3- Sistem
49.4- Merkezi santral ve işletim yazılımı
49.5- Okuyucu santralları
49.6- Yedekli (Backup’lı) besleme paneli
49.7- Kart okuyucuları
49.8- Proximity kartlar
49.9- Manyetik kontak
49.10- Kapı açma butonu
ONUNCU BÖLÜM
SAAT SİSTEMLERİ
50- merkezı saat sıstemı
50.1 Kapsam
50.2 Sistem
50.3 Ana saat ünitesi
50.4 Tali saat üniteleri
50.5 Kablolar
50.6 Montaj
50.7 Dokümantasyon
2-ELEKTRİK İÇ TESİSLERİ YÖNETMELİĞİ
150
150
151
152
152
153
153
153
153
154
154
154
154
154
163
169
172
172
172
172
175
175
176
178
182
182
182
182
182
182
182
183
183
184
184
184
184
185
185
185
185
185
185
186
186
186
186
188
BÖLÜM 1
AMAÇ, KAPSAM, DAYANAK, UYGULAMA VE TANIMLAR
mADDE 1- AmAç vE KApSAm
mADDE 2 - DAyANAK
mADDE 3 - uyGuLAmA
mADDE 4- TANımLAR
BÖLÜM 2
GENEL VE YÖNETIMLE İLGILI HÜKÜMLER
189
189
189
190
190
190
205
205
205
205
205
206
206
207
207
207
207
207
207
208
208
mADDE 5- KıSALTmALAR
madde 6- elektrık ıÇ tesıs ışlerın yapılması
madde 7- elektrık tesısatÇılarının İşletmeye kaydolması
madde 8- tesısın başka bır elektrık tesısatÇısı tarafından tamamlanması
madde 9- kurulu tesıslerın değıştırılmesı ya da büyütülmesı
madde 10- kurulu güÇlerın değıştırılmesı
madde 11 – elektrık tesısatÇısının ışe başlaması
madde 12- tesısın yapımına başlanıldığının İşletmeye bıldırılmesı
madde 13 – tesıste yapılabılecek değışıklıkler
madde 14 – yapılmış tesıslerın kullanılması ve ınsanların uyarılması
madde 15 – İşletmeden elektrık bağlantısının yapılmasının ıstenmesı
madde 16 – kıracılarla yapı sahıplerı arasında anlaşmazlıklar
madde 17 – abonenın şebekeye bağlanması
madde 18 - enerjı odası, kablo bacası(kablo şaftı), dağıtım tabloları, a.g. sayaÇ ve sayaÇ altlıkları, kompanzasyon
TESıSLERı
mADDE 19- SıSTEm SEçımı
madde 20 – İÇ tesıslerın denetlenmesı ve muayenesı
madde 21 – elektrık tesısatÇının sorumluluğu
madde 22- yönetmelığe uygun olmayan tesısler
madde 23 – yönetmelığe uymayan elektrık tesısatÇıları
madde 24 – tesıslerde kullanılacak gereÇler ve cıhazlar
madde 25 – geÇıcı tesısler
madde 26 – İzın verılen gerılım değışme oranı
madde 27 - İzın verılen en büyük yük değerı
208
209
209
210
210
210
210
210
210
211
BÖLÜM 3
TEKNIK KONULARLA İLGILI GENEL HÜKÜMLER
mADDE 28- TEmEL pRENSıpLER
28a- elektrık Çarpmasına karşı koruma
28b - ısıl etkılere karşı koruma
28c - aşırı akıma karşı koruma
28d - hata akımına karşı koruma
28e - aşırı gerılıme karşı koruma
mADDE 29- TASARım
mADDE 30- ELEKTRıK DoNANımıNıN SEçımı
BÖLÜM 4
212
212
212
212
212
213
213
213
213
216
217
ELEKTRIK TESISATLARININ MONTAJI, DOĞRULANMASI, PERIYODIK DENETIM VE DENEYLERI
217
mADDE 31 - moNTAj
madde 32- doğrulama
mADDE 33- pERıyoDıK DENETım vE DENEyLER
BÖLÜM 5
217
217
217
218
GENEL KARAKTERISTIKLERIN BELIRLENMESI
madde 34- eşzamanlı güÇ
madde 35 – gerılım altında bulunan ıletkenlerın düzenlenmesı ve topraklama sıstemının tıpı
madde 36- beslemenın nıtelığı
madde 37- tesısatın devre düzenlemesı
madde 38- dış etkıler
mADDE 39- uyumLuLuK
mADDE 40- BAKım
BÖLÜM 6
GÜVENLIK ÖNLEMLERI
mADDE 41-
ELEKTRIK ÇARPMASINA KARŞI KORUMA
madde 42 – doğrudan ve dolaylı dokunmaya karşı bırlıkte koruma
madde 43- doğrudan dokunmaya karşı koruma
madde 44- dolaylı dokunmaya karşı koruma
GENEL
TN SıSTEm
TT SıSTEm
ıT SıSTEm
tamamlayıcı potansıyel dengeleme
madde 45- ısıl etkılere karşı koruma
madde 46- zararlı ısıl etkılere ve yangına karşı koruma
madde 47 yanmalara karşı koruma
madde 48- aşırı ısınmaya karşı koruma
AŞIRI AKIMA KARŞI KORUMA
mADDE 49- GENEL
IT SISTEMLERINDE AŞIRI YÜK KORUMA CIHAZLARI
218
218
218
218
219
219
220
220
221
221
221
221
221
224
226
227
228
230
231
233
239
240
241
241
242
242
243
243
madde 50 - koruma cıhazlarının yapısı
243
madde 51- aşırı yük akımına karşı koruma
244
madde 52- hata akımına karşı koruma
249
madde 53- aşırı yük akımı ve hata akımı korumasında koordınasyon
249
madde 54- besleme kaynağının karakterıstıklerı ıle aşırı akımın sınırlandırılması
aşırı gerılıme karşı koruma
250
madde 55- atmosfer kaynaklı veya anahtarlama nedenıyle ortaya Çıkan aşırı gerılımlere karşı koruma 250
251
madde 56- düşük gerılıme karşı koruma
252
mADDE 57- AyıRmA vE ANAhTARLAmA
253
mADDE 58- AyıRmA
254
mADDE 59- mEKANıK BAKım ıçıN AçmA
255
madde 60- acıl anahtarlama
256
madde 61- İşlevsel anahtarlama (kontrol-kumanda-fonksıyon)
BÖLÜM 7
DIŞ ETKILERLE OLUŞAN TEHLIKELERE KARŞI KORUMA ÖNLEMLERININ SEÇIMI
madde 62- yangın tehlıkesı bulunan alanlarda alınacak önlemler
BÖLÜM 8
DONANIMIN SEÇIMI VE MONTAJI
mADDE 63- GENEL
mADDE 64- STANDARTLARA uyGuNLuK
madde 65- Çalışma şartları ve dış etkıler
258
258
258
261
261
261
261
261
madde 66- İşaretleme
madde 67- perıyodık kontrol, deneme ve uyarılar
madde 68- karşılıklı zararlı etkıler
mADDE 69- hAT SıSTEmLERıNıN TıpLERı
TABLO 8
Hat Sistemlerinin Seçilmesi
TABLO 9
Hat Sistemlerinin Montajı
Tesisat Yöntemleri (Örnekler)
Tablo 10 ’un devamı
Tablo 10’un devamı
Tablo 10’un devamı
Tablo 10’un devamı
madde 71- akım taşıma kapasıtelerı
madde 72- İletkenlerın kesıtlerı
madde 73 tüketıcı tesıslerınde gerılım düşümü
madde 74- elektrıksel bağlantılar
madde 75- yangın yayılmasını önlemek ıÇın seÇım ve montaj şartları
madde 76- dığer tesısatlara yakınlık
madde 77- devamlılığı sağlayıcı koruma ve temızlık ıle ılgılı seÇım ve montaj
BÖLÜM 9
BAĞLAMA TESISLERI
(KORUMA, AYIRMA VE ANAHTARLAMA IÇIN)
mADDE 78- oRTAK KuRALLAR
madde 79- elektrık Çarpmasına karşı koruma cıhazları
madde 80- düşük gerılıme karşı koruma cıhazları
madde 81- ayırma ve anahtarlama cıhazları
BÖLÜM 10
TOPRAKLAMA DÜZENLEMELERI VE KORUMA İLETKENLERI
mADDE 82- GENEL
madde 83- toprağa olan bağlantılar
mADDE 84- KoRumA ıLETKENLERı
madde 85- koruma amaÇlı topraklama düzenlemelerı
madde 86- koruma ve fonksıyon amaÇlı bırleşık topraklama düzenlemelerı
mADDE 87- poTANSıyEL DENGELEmE ıLETKENLERı
BÖLÜM 11
DIĞER CIHAZLAR
mADDE 88- ENERjı üRETım BıRımLERı
mADDE 89- DöNER mAKıNELER
mADDE 90- AKSESuARLAR
mADDE 91- TüKETım ARAçLARı
mADDE 92- TRANSfoRmATöRLER
BÖLÜM 12
GÜVENLIK SISTEMLERI İLE İLGILI GEREÇLER
mADDE 93- GENEL
mADDE 94- KAyNAKLAR
mADDE 95- DEvRELER
madde 96- cıhazların uygun kullanımı
262
265
267
267
269
269
270
270
271
273
274
275
276
281
284
285
287
289
290
292
293
293
293
293
293
296
296
299
299
299
299
301
305
305
306
307
307
307
310
311
313
315
317
317
317
317
318
318
madde 97- paralel Çalışamayan besleme kaynaklarına sahıp güvenlık sıstemlerı ıle ılgılı özel kurallar. 318
madde 98- paralel Çalışabılen besleme kaynaklarına sahıp güvenlık sıstemlerı ıle ılgılı özel kurallar. 318
BÖLÜM 13
İLK DENETLEME VE DENEYLER
mADDE 99- GENEL
madde 100- gözle denetleme
mADDE 101- DENEmELER
madde 102- tesısattakı eklemeler ve değışıklıkler
BÖLÜM 14
PERIYODIK DENETLEME VE DENEYLER
mADDE 103- GENEL
madde 104- denetleme ve deney sıklığı
BÖLÜM 15
BELGELENDIRME VE RAPORLAMA
mADDE 105- GENEL
madde 106- İlk kontroller
madde 107- değışıklıkler ve eklemeler
mADDE 108- pERıyoDıK
BÖLÜM 16
ÖZEL TESISATLAR VEYA YERLER İÇIN ÖZEL KURALLAR
320
320
320
320
321
326
327
327
327
327
329
329
329
329
330
330
331
331
331
331
335
340
342
346
mADDE 109- GENEL
madde 110- banyo ve duş bulunan yerler
madde 111- yüzme havuzları ve dığer havuzlar
madde 112- saunaların sıcak bölümlerı
madde 113- yapım alanları (şantıye tesıslerı)
madde 115- dar ıletken yerler (hareketı sınırlandırıcı alanlar)
madde 116- koruma ıletkenınden normal şartlarda büyük akımlar geÇen cıhazların tesısatlarındakı topraklama
KuRALLARı
madde 117- karavanlar, ve motorlu karavanlar ıÇın elektrık tesısatı
elektrİk beslemesİ İÇİn talİmatlar
bağlantı yapılırken:
bağlantıyı keserken:
mADDE 118- KARAvAN pARKLARı ıçıN ELEKTRıK TESıSATı
mADDE 119 TıBBî yERLER
madde 120- dış aydınlatma
madde 121- fuar, gösterı ve sergı mahallerı, sırkler, lunaparklar
mADDE 122- moBıLyALAR
madde 123- hareket edebılen araÇ tıpı bırımler veya taşınabılır bırımler
madde 124- marınalar ve küÇük özel gezı teknelerı
madde 125 – İletışım tesıslerı ve dığer tesısler
347
350
352
352
352
354
355
363
364
368
369
371
374
BÖLÜM 17
SON HÜKÜMLER
madde 126 - yürürlüğe ılışkın hükümler
EK A
AKIM TAŞIMA KAPASİTELERİ
375
375
375
376
376
a.1 gırış
a.2 Çevre sıcaklığı
a.3 toprağın termık dırencı
a.4 yalıtılmış ıletken veya kablo grupları
a. 5 farklı kesıtlerı olan gruplar
a. 6 tesısat yöntemlerı
376
376
376
377
377
378
TABLO A.1 TESISAT DÖŞEME YÖNTEMLERINE GÖRE KULLANILACAK AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
LISTESI
380
TABLO A.2 TABLO A.1DEKI TESISAT ŞEKILLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
382
TABLO A.3 TABLO A.1DEKI TESISAT ŞEKILLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI 383
TABLO A.4 TABLO A.1DEKI TESISAT ŞEKILLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI 384
TABLO A.5 TABLO A.1DEKI TESISAT ŞEKILLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI 385
TABLO A.6 TABLO A.1 DEKI C TESISAT YÖNTEMINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI 386
TABLO A.7 TABLO A.1 DEKI C TESISAT YÖNTEMINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI 387
TABLO A.8 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
388
TABLO A.9 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
389
TABLO A.10 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
PVC YALITIM BAKIR ILETKEN
390
TABLO A.11 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
PVC YALITIM ALUMINYUM ILETKEN
391
TABLO A.12 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
392
TABLO A.13 TABLO A.1 DEKI E, F VE G TESISAT YÖNTEMLERINE GÖRE AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
393
TABLO A. 14 300C SICAKLIKTAN FARKLI HAVA SICAKLIKLARINDA DÖŞENMIŞ KABLOLAR IÇIN
DÜZELTME FAKTÖRLERI
394
TABLO A. 15 20 0C’DAN FARKLI TOPRAKTA KANAL IÇINDEKI KABLOLARIN AKIM TAŞIMA
KAPASITELERINE UYGULANACAK DÜZELTME FAKTÖRLERI
395
TABLO A.16 TOPRAĞIN TERMIK DIRENCININ 2,5 K-M/W ‘DEN FARKLI OLDUĞU YERLERDE GÖMÜLÜ
KANAL IÇINDEKI KABLOLARDA D YÖNTEMI IÇIN AKIM TAŞIMA KAPASITELERINE UYGULANACAK
DÜZELTME FAKTÖRLERI.
395
TABLO A.17 BIRDEN FAZLA DEVRE YA DA BIRDEN FAZLA ÇOK DAMARLI KABLO GRUPLARI IÇIN
TABLOLAR
396
TABLO A.18 DOĞRUDAN TOPRAKTA GÖMÜLÜ BIR DEVREDEN FAZLA KABLOLAR IÇIN ZAYIFLATMA
FAKTÖRLERI
397
TABLO A.19 TOPRAĞA GÖMÜLÜ KANAL IÇINDE BIR DEVREDEN FAZLA KABLOLAR IÇIN ZAYIFLATMA
FAKTÖRLERI
398
TABLO A.20 GRUP OLARAK, HAVADA DÖŞENMIŞ ÇOK DAMARLI KABLOLARA UYGULANACAK
ZAYIFLATMA FAKTÖRLERI.
399
TABLO A. 21 TEK DAMARLI KABLOLARIN GRUP HALINDE DÖŞENMESINDE UYGULANACAK
400
ZAYIFLATMA FAKTÖRLERI.
TABLO B.1 AKIM TAŞIMA KAPASITELERI
TABLO B. 2 AKIM TAŞIMA KAPASITELERI.
401
402
TABLO B. 3 GRUP DEVRELER YA DA GRUP ÇOK DAMARLI KABLOLAR IÇIN ZAYIFLATMA
FAKTÖRLERI.
403
EK B
EŞZAMANLILIK KATSAYILARI VE EN BÜYÜK GÜCÜN BELİRLENMESİ
b.1 tarıfler :
b.2 eşzamanlılık katsayısı
konut dışındakı bınalarda aydınlatma yüklerı ıÇın eşzamanlılık katsayıları
konut dışındakı bınalarda prızler ıÇın eşzamanlılık katsayısı
asansörler ıÇın eşzamanlılık katsayısı
eşzamanlı yükün belırlenmesı ıÇın örnekler
EK C
GERİLİM DÜŞÜMÜ HESABI
EK D
ÜÇ FAZLI SİSTEMLERDE HARMONİK AKIMLARIN ETKİSİ
EK E
GIRIŞ
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ
İŞVERENLER İÇİN AÇIKLAMA (BELGEYE EKLENECEK)
ABONE BILGILERI:
DENETLEME LİSTESİ
DENEY SONUÇLARI LİSTESİ
DENEY SONUÇLARI LISTESININ DOLDURULMASI ILE ILGILI AÇIKLAMA NOTLARI
FORM 4
EK F
404
404
404
404
406
407
407
407
409
409
413
413
415
415
418
419
419
421
423
424
425
427
429
TIBBÎ YERLERİN GÜVENLİK HİZMETLERİ İÇİN SINIFLANDIRMA VE GRUP NUMARALARININ
429
AYRILMASI İÇİN ÖRNEKLER
TABLO F.1
ÖRNEKLERIN LISTESI
EK G
429
429
432
ŞEKİLLER
3- ELEKTRİK DAĞITIM TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
BÖLÜM 1 - GENEL
BÖLÜM 2 - DİREKLER
a - demİr dİrekler
b - beton dİrekler
c - ağaÇ dİrekler
BÖLÜM 3- İLETKENLER VE KABLOLAR
a - Çıplak İletkenler:
b - yeraltı kabloları:
BÖLÜM 4- HAVA HATTI İZOLATÖRLERİ
BÖLÜM 5- PARAFUDRLAR
BÖLÜM 6- BARALAR (TOPLAYICI ÇUBUKLAR)
BÖLÜM 7- TOPRAKLAMALAR
BÖLÜM 8- TRANSFORMATÖRLER
a-güÇ transformatörlerİ
b-ölÇü transformatörlerİ
BÖLÜM 9- YÜKSEK GERİLİM DEVRE KESİCİ VE AYIRICILARI
BÖLÜM 10- YÜKSEK GERİLİM HÜCRELERİ
a - eskı tıp aÇık hücreler
b - metal mahfazalı hücreler:
BÖLÜM 11- A.G. DAĞITIM TABLOLARI
BÖLÜM 12- ESKİ (MEVCUT) ŞEBEKENİN SÖKÜLMESİ
YILDIRIMDAN KORUNMA YÖNETMELİĞİ
BİRİNCİ BÖLÜM
AmAç vE KApSAm
DAyANAK
uyGuLAmA
TANımLAR
a) yıldırımdan koruma sıstemıne ılışkın tanımlar:
b) yıldırımla ılgılı rısk yönetımıne ılışkın tanımlar:
c) elektrık ve elektronık sıstemlere ılışkın tanımlar:
İKİNCİ BÖLÜM
YILDIRIMDAN KORUMA SİSTEMLERİYLE İLGİLİ GENEL KURALLAR
GENEL KuRALLAR
mADDE 5
a) yıldırımın yapıda meydana getırdığı hasarlar:
1) Yıldırımın yapı üzerindeki etkileri:
2) Yapıya verilen hasarın kaynakları ve tipleri:
b) hızmet tesısatına gelen hasar:
432
447
448
448
448
449
450
451
451
454
460
461
461
462
463
463
465
467
469
469
470
470
475
478
478
478
478
478
478
479
482
482
484
484
484
484
484
484
484
485
1) Yıldırımın hizmet tesisatına etkileri:
2) Hizmet tesisatına verilen hasarın kaynakları ve tipleri:
c) kayıp tıplerı:
Çizelge 1 – Yıldırım düşme noktalarına göre bir yapıdaki hasar kaynakları, hasar tipleri ve kayıp tipleri
Çizelge 2– Yıldırım düşme noktalarına göre hizmet tesisatında meydana gelen hasarlar ve kayıplar
yıldırımdan korunma ıhtıyacı ve ekonomık uygunluk
mADDE 6 –
a) yıldırımdan korunma ıhtıyacı:
b) yıldırımdan korunmanın ekonomık uygunluğu:
KoRuNmA öNLEmLERı
mADDE 7-
a) dokunma ve adım gerılımlerınden dolayı canlıların zarar görmesını azaltmak ıÇın alınacak korunma önlemlerı:
488
b) fızıksel hasarı azaltmak ıÇın alınacak korunma önlemlerı:
c) elektrık ve elektronık sıstemlerın arızasını azaltmak ıÇın alınacak korunma önlemlerı:
1) Yapılar için:
2) Hizmet tesisatları için:
yapıların ve hızmet tesısatlarının korunması ıÇın temel ölÇütler
mADDE 8-
a) yıldırımdan korunma düzeylerı (ykd):
Çizelge 3 – YKD’ye göre yıldırım parametrelerinin en büyük değerleri
Çizelge 4 – YKD’ye karşılık gelen yıldırım parametrelerinin en küçük değerleri ve bunlara ilişkin yuvarlanan küre yarıçapları
491
b) yıldırımdan korunma bölgelerı (ykb):
c) yapıların korunması
1) Fiziksel hasarı ve ölüm tehlikesini azaltmak için korunma:
2) İç sistemlerin korunması:
d) hızmet tesısatlarının korunması
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
RİSK YÖNETİMİ
rısk yönetımının genel İlkelerı
mADDE 9 –
genel:
B) hASARLAR vE KAyıpLAR
c) rısk ve rısk bıleşenlerı:
1) Risk (R):
Çizelge 5 – Her tür hasar ve kayıp için yapılardaki riskler
2) Yapıya düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
3) Yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
4) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
5) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
6) Bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri
7) Bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri
d) bır yapıyla ılgılı rısk bıleşenlerının hesaplanması:
491
491
491
492
492
493
493
493
493
493
493
493
493
494
494
494
494
495
495
495
495
Yalnızca patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını tehlikeye sokabileceği
1)
hastaneler gibi yerler için.
2)
Yalnızca hayvan telefi olabilecek yerler için.
Çizelge 6- Bir yapıda söz konusu olabilecek her tür kayıp için risk bileşenleri
1) Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin hesaplanması
2) Hasar tipine göre risk bileşenlerinin hesaplanması
e) bır hızmet tesısatı ıle ılgılı rısk bıleşenlerının hesaplanması
Çizelge 7- Bir hizmet tesisatında söz konusu olabilecek her tür kayıp için risk bileşenleri
1) Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin hesaplanması
2) Hasar türüne göre risk bileşenlerinin hesaplanması
f) rısk bıleşenlerını etkıleyen faktörler
485
485
486
486
486
487
487
487
487
488
488
488
488
488
488
488
489
489
489
495
495
496
496
496
496
497
497
497
497
Çizelge 8 - Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler
1) Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler
Çizelge 9 - Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler
2) Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler
RıSK yöNETımı
mADDE 10-
a) temel adımlar:
b) rıskı hesaplanacak yapı
c) rıskı hesaplanacak hızmet tesısatı
d) katlanılabılır rısk, RT:
497
498
498
498
498
498
498
499
499
499
499
499
e) korunma gereklılığının ırdelenmesı ıÇın bır yol
500
f) korunmanın ekonomık aÇıdan değerlendırılmesı prosedürü
500
G) KoRuNmA öNLEmLERıNıN SEçımı
502
yapılar ıÇın rısk bıleşenlerının hesaplanması
502
A) TEmEL DENKLEm
503
b) yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s1)
c) yapının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s2)
503
d) yapıya bağlı hızmet tesısatına düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s3) 503
e) yapıya bağlı bır hızmet tesısatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s4)
503
Çizelge 10 - Katlanılabilir riskin (RT) önerilen değerleri
Çizelge 11 – Bir yapıda risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler
f) yapılar ıÇın rısk bıleşenlerı hesabının özetı
Çizelge 12- Farklı kaynakların neden olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk bileşenlerinin hesabı
g) yapıların bölümlere ayrılması (zS)
h) bölümlere (zS) ayrılmış yapıların rısk bıleşenlerının değerlendırılmesı
1) R1, R2 ve R3 riskleri
2) R4 riski
hızmet tesısatları ıÇın rısk bıleşenlerının hesaplanması
mADDE 12-
temel denklem:
b) hızmet tesısatına düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s3)
Çizelge 13– Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak parametreler
c) hızmet tesısatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan rısk bıleşenlerının hesaplanması (s4)
e) hızmet tesısatı ıÇın rısk bıleşenlerının özetı
Çizelge 14- Farklı kaynakların neden olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk bileşenleri
f) hızmet tesısatlarının bölümlere (sS) AyRıLmASı
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
YAPILARIN VE İÇİNDEKİ CANLILARIN KORUNMASI
yıLDıRımDAN KoRuNmA SıSTEmı (yKS)
a) yks sınıfı:
Çizelge 15 – YKD ile YKS sınıfı arasındaki ilişki
1) YKS sınıfına bağlı veriler;
2) YKS sınıfına bağlı olmayan veriler;
B) yKS’NıN TASARımı
c) betonarme yapılarda Çelık ıskeletın elektrıksel süreklılığı
dış yıldırımdan korunma sıstemı (dış yks)
mADDE 14
a) genel:
2) Dış YKS’nin seçimi:
3) Doğal bileşenlerin kullanımı:
b) yakalama ucu sıstemlerı
konumlandırma:
504
504
505
505
505
505
506
506
506
506
506
507
507
508
508
508
509
509
509
509
509
509
509
509
509
510
510
510
510
510
510
510
Çizelge 16 – YKS sınıfına göre yuvarlanan küre yarıçapları, kafes boyutları ve koruma açısının en büyük değerleri 511
2) Yüksek yapıların yan cephelerine yıldırım çarpmalarına karşı yakalama uçları:
3) Yapılış:
4) Doğal bileşenler:
Çizelge 17 – Yakalama ucu sistemlerindeki metal levhalar veya metal boruların en küçük kalınlıkları
c) İndırme ıletkenlerı sıstemı
1) Genel:
2) Ayrılmış YKS’de iletkenlerin yerleştirilmesi:
3) Ayrılmamış bir YKS’de iletkenlerin yerleştirilmesi: Her ayrılmamış YKS için, mimari ve uygulamadaki kısıtlamalara
tâbi olarak, en az iki indirme iletkeni olmalı ve bu iletkenler korunacak yapının etrafına düzgün biçimde dağıtılmalıdır.
İndirme iletkenleri arasındaki uzaklıklar, Çizelge 18’de verilmiştir.
Çizelge 18- YKS sınıfına uygun indirme iletkenleri arasında ve kuşaklama iletkenleri arasındaki uzaklıklar
4) Yapılış:
5) Doğal bileşenler:
6) Deney ek yerleri:
D) TopRAK SoNLANDıRmA SıSTEmı
1) Genel:
2) Genel koşullarda topraklama düzenlemesi:
3) Topraklama elektrotlarının tesis edilmesi:
4) Doğal topraklama elektrotları:
e) bıleşenler:
Çizelge 19 – YKS’de kullanılan malzemeler ve kullanım koşulları
f) malzeme ve boyutlar
Çizelge 20- Yakalama ucu iletkenleri, yakalama çubukları ve indirme iletkenlerine ilişkin malzeme, biçim ve en küçük kesit alanı
518
Çizelge 21– Topraklama elektrotlarına ilişkin malzeme, biçim ve en küçük boyutlar
İÇ yıldırımdan korunma sıstemı (İÇ yks)
mADDE 15-
A) GENEL
b) yıldırım eş potansıyel kuşaklaması
Çizelge 22- Farklı kuşaklama baralarını birbirine veya toprak sonlandırma sistemine bağlayan iletkenlerin en küçük kesitleri
520
Çizelge 23- İç metal tesisatları kuşaklama baralarına bağlayan iletkenlerin en küçük kesitleri
c) dış yks’nın elektrıksel yalıtımı
Çizelge 24 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan ki katsayıları
Çizelge 25 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan kc katsayıları
Çizelge 26 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan km katsayıları
yks’nın bakımı ve gözden geÇırılmesı (muayenesı)
mADDE 16
A) muAyENELERıN uyGuLANmASı
B) muAyENELERıN SıRASı
c) bakım
dokunma ve adım gerılımlerınden dolayı canlılara verılecek zarara karşı koruma önlemlerı
dokunma gerılımlerıne karşı koruma önlemlerı:
b) adım gerılımlerıne karşı koruma önlemlerı:
BEŞİNCİ BÖLÜM
YAPI İÇİNDEKİ ELEKTRİK VE ELEKTRONİK SİSTEMLERİN KORUNMASI
yıLDıRım ELEKTRomANyETıK DARBELERıNDEN KoRuNmA SıSTEmLERıNıN TASARımı vE TESıSı
mADDE 18)
A) yEKS TASARımı
B) yıLDıRımDAN KoRuNmA BöLGELERı (yKB)
dış bölgeler
İÇ bölgeler (doğrudan yıldırım boşalmalarına karşı korumalı)
c) yeks’ dekı temel koruma önlemlerı
topraklama ve kuşaklama
mADDE 19 –
511
512
512
512
513
513
513
513
514
514
515
515
515
515
515
516
517
517
517
518
519
519
519
519
520
521
522
522
522
522
523
523
523
523
523
523
523
524
525
525
525
525
527
528
528
528
530
531
531
A) TopRAK SoNLANDıRmA SıSTEmı
b) kuşaklama şebekesı:
b) kuşaklama baraları:
d) ykb sınırında kuşaklama
e) kuşaklama bıleşenlerıne ılışkın malzemeler ve boyutlar.
Çizelge 27 - Kuşaklama bileşenleri için en küçük kesitler
531
532
536
537
537
537
537
537
537
538
538
538
538
538
538
539
539
539
Çizelge 28 – Yeni binalar ve binaların inşaatında veya kullanımında çok fazla değişiklikler için YEKS yönetim planı
540
manyetık ekranlama ve manyetık alandan etkılenmeyecek şekılde hat güzergahı oluşturma
mADDE 20)
a) hacımsel ekranlama:
b) İÇ hatların ekranlanması:
c) İÇ hat güzergâhlarının belırlenmesı:
d) dış hatların ekranlanması:
e) manyetık ekranların malzemelerı ve boyutları:
DKD ıLE KoRumA
mADDE 21)
yEKS’ıN yöNETımı
mADDE 22)
A) yEKS yöNETım pLANı
b) yeks’ın gözden geÇırılmesı (muayenesı) ve bakımı
540
ALTINCI BÖLÜM
YKS VE YEKS’İN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ VE BAKIMI
yks’nın gözden geÇırılmesı (muayenesı) ve bakımı
mADDE 23-
a) gözden geÇırme (muayeneler)
1) Gözden geçirmenin kapsamı:
Çizelge 29 – Bir YKS’ye ilişkin gözden geçirme aralık üst sınırları
2) Gözden geçirmelerin sırası
b) bakım:
1) Genel açıklamalar:
2) Bakım işlemi:
3) Bakım belgeleri:
yeks’ın gözden geÇırılmesı (muayenesı) ve bakımı
mADDE 24-
a) yeks’ın gözden geÇırılmesı:
1) Gözden geçirme (muayene) işlemleri
2) Gözden geçirme raporu:
b) bakım:
YEDİNCİ BÖLÜM
SON HÜKÜMLER
mADDE 25-
yüRüTmE
mADDE 26 –
EK –A
YILDIRIM AKIMI PARAMETRELERI
a.1 yere düşen yıldırımlar
a.2 yıldırım akımı parametrelerı:
a.3 ykd ı ıÇın en büyük yıldırım akımı parametrelerının belırlenmesı:
a.3.1 bırıncı kısa darbe ve uzun darbe:
Çizelge A.1 – CIGRE’den alınan yıldırım akımı parametreleri
a.3.2 sonrakı kısa darbe:
541
541
541
541
541
541
541
542
543
543
544
544
544
544
544
545
545
545
546
546
546
546
546
547
547
547
548
548
549
550
550
Çizelge A.2 – Yıldırım akımı parametrelerinin logaritmik normal dağılımı - CIGRE’den alınan ve %5 değerlerinden
hesaplanan ortalama μ ve saçılma σlog değerleri
a.4 en küÇük yıldırım akımı parametrelerının saptanması:
EK B
YILDIRIM AKIMININ ZAMAN FONKSIYONLARI
Çizelge B.1 – Kısa yıldırım akımı parametreleri
EK C
DENEYSEL AMAÇLI YILDIRIM AKIMLARININ BENZETIMI
c.1 genel:
c.2 bırıncı kısa darbenın özgül enerjısının ve uzun darbenın yükünün benzetımı:
Çizelge C.1 - Birinci kısa akım darbesi parametreleri
Çizelge C.2 - Uzun akım darbesi parametreleri
c.3 kısa akım darbelerının cephe dıklığının benzetımı:
Çizelge C.3 - Kısa darbeler için deney parametreleri
EK-D
YKS BILEŞENLERI ÜZERINDE YILDIRIMIN ETKISININ BENZETIMI IÇIN DENEY PARAMETRELERI
559
d.1 genel:
d.2 düşme noktasıyla ılgılı akım parametrelerı:
Çizelge D.1 – Farklı YKS bileşenleri ve farklı YKD’ler için yıldırım parametreleri
d.3 akım paylaşımı:
d.4 yıldırım akımının hasara yol aÇan etkılerı
Çizelge D.2 – YKS bileşenlerinde kullanılan bazı malzemelerin özellikleri
Çizelge D.3 – W/R’ye bağlı olarak farklı kesitlerdeki iletkenlerin sıcaklık artışları
d.6 darbe koruma düzenı (dkd):
d.7 yks bıleşenlerının deneylerınde kullanılacak deney parametrelerının özetı:
EK-E
FARKLI NOKTALARA DÜŞEN YILDIRIMLARDAN KAYNAKLANAN DARBELER
e.1 yapıya düşen yıldırımlardan kaynaklanan darbeler (hasar kaynağı s1)
Çizelge E.1 – Zemin özdirencine göre topraklama empedansları Z ve Z1
e.2 yapıya bağlı hızmet tesısatlarına düşen yıldırımlardan kaynaklanan darbeler
Çizelge E.2 – Yıldırımdan dolayı beklenen aşırı akımlar
e.3 endüksıyon etkılerınden kaynaklanan darbeler (hasar kaynağı s1 veya s2):
e.4 dkd’lerle ılgılı genel bılgıler
EK – F
YILLIK TEHLIKELI OLAY SAYISININ (N) DEĞERLENDIRILMESI
f.1 genel:
Çizelge F.1 – Türkiye’deki şehir merkezleri için ortalama yıldırımlı gün sayıları
559
559
559
560
560
561
561
567
568
569
569
569
570
570
571
571
571
572
572
572
572
f.2 yapıya ve yapıya bağlı bır hatta yıldırım düşmesınden kaynaklanan ortalama yıllık tehlıkelı olay sayısının (NDA)
değerlendırılmesı
Çizelge F.2- Hesaplama yöntemine göre toplama alanı değerleri
Çizelge F.3 Yerleşim faktörü (Cd)
f.3 yapının yakınına yıldırım düşmesınden kaynaklanan ortalama yıllık tehlıkelı olay sayısının (Nm) hESABı 577
f.4 hızmet tesısatına yıldırım düşmesınden kaynaklanan ortalama yıllık tehlıkelı olay sayısının (NL) hESABı 577
Çizelge F.4 Hizmet tesisatının özelliklerine göre toplama alanları (Al ve Ai)
Çızelge f.5 transformatör faktörü (CT)
f.5 hızmet tesısatının yakınına yıldırım düşmesınden kaynaklanan ortalama yıllık tehlıkelı olay sayısının (Nl) hESABı
578
551
551
552
553
553
556
556
556
556
556
556
557
557
559
573
574
576
577
578
578
580
580
580
580
580
580
580
580
581
581
582
582
Çizelge F.6 Çevre faktörü (Ce)
EK – G
BIR YAPININ HASARLANMA OLASILIĞININ (PX) HESABI
g.1 yapıya düşen yıldırımların canlılara zarar verme olasılığı (PA):
Çizelge G.1 Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan tehlikeli dokunma ve adım gerilimleri nedeniyle canlıların zarar görmesi
olasılıkları (PA)
g.2 yapıya düşen yıldırımların fızıksel hasara neden olma olasılığı (PB):
Çizelge G.2 Fiziksel hasarın azaltılması önlemlerine göre (PB) değerleri
g.3 yapıya düşen yıldırımların ıÇ sıstemlerın arızalanmasına yol aÇma olasılığı (Pc):
Çizelge G.3- YKD’ye bağlı olarak PDKD olasılıkları
g.4 yapının yakınına düşen yıldırımların ıÇ sıstemlerın arızalanmasına neden olma olasılığı (Pm):
Çizelge G.4 - KMS için PMS olasılıkları
Çizelge G.5 İç sistemler içindeki iletkenlere bağlı olarak KS3 faktörleri
g.5 hızmet tesısatına düşen yıldırımların canlıların zarar görmesıne neden olma olasılığı (Pu):
Çizelge G.6 – Kablo ekranlama direncine (RS) ve donanımın darbe dayanım gerilimine (UW) bağlı olarak PLD olasılık değerleri
582
g.6 hızmet tesısatına düşen yıldırımların fızıksel hasara neden olma olasılığı (Pv):
g.7 hızmet tesısatına düşen yıldırımların ıÇ sıstemlerın arızalanmasına neden olma olasılığı (PW):
g.8 yapıya gıren hızmet tesısatının yakınına düşen yıldırımların ıÇ ıstemlerın arızalanmasına neden olma olasılığı (Pz):
583
583
583
Çizelge G.7 – Kablo ekranlama direncine (RS) ve donanımın darbe dayanım gerilimine (UW) bağlı olarak PLI değerleri
583
EK – H
BIR YAPIDA KAYIPLARIN (LX) BELIRLENMESI
h.1 ortalama bağıl yıllık kayıp mıktarı:
h.2 can kaybı
Çizelge H.1 - Lt , Lf ve Lo için ortalama değerler
Çizelge H.2 – Toprağa ve basılan yerin yüzeyine bağlı olarak ra, ru değerleri
Çizelge H.3 – Yangın sonuçlarını azaltmaya yönelik önlemlere bağlı olarak rp değerleri
Çizelge H.4 – Yapının yangın riskine bağlı olarak rf değerleri
Çizelge H.5 – Özel tehlike olması halinde hz faktörü değerleri
h.3 kamu hızmetlerının kabul edılemeyecek şekılde kaybı:
Çizelge H.6 - Lf ve Lo için ortalama tipik değerler
h.4 kültürel mırasın kaybı
h.5 ekonomık kayıp
Çizelge H.7 Lt, Lf ve Lo için ortalama değerler
EK – I
HIZMET TESISATINA HASAR GELMESI OLASILIĞININ (P’X) HESAPLANMASI
ı.1 metal ıletkenlı hatlar
Çizelge I.1 – Ekranlı hattın özelliklerine bağlı olarak Kd faktörleri
Çizelge I.2 – Korunma önlemlerine bağlı olarak Kp faktörleri
Çizelge I.3 – Kablo tipine bağlı olarak UW darbe dayanma gerilimi değerleri
Çizelge I.4 – Cihaz tipine bağlı olarak UW darbe dayanım gerilimi değerleri
Çizelge I.5 - Arıza akımına (Ia) bağlı olarak P’B, P’C, P’V ve P’W değerleri
EK J
HIZMET TESISATINDAKI KAYIPLARIN (L’X) DEĞERLENDIRILMESI
Çizelge J.1 – L’f ve L’o için değerler
j.3 ekonomık kayıp:
EK – K
584
584
584
584
584
585
585
585
586
586
586
586
587
587
588
588
588
588
588
588
589
589
591
591
591
591
592
ANAHTARLAMA AŞIRI GERILIMLERI
EK – L
KAYIP MALIYETININ HESAPLANMASI
EK – M
YAPILAR IÇIN ÖRNEK ÇALIŞMA
m.1 tekıl ev:
Çizelge M.1- Yapı verileri ve özellikleri
Çizelge M.2- İç sistemlerin ve bunların bağlı olduğu giren hatların verileri ve özellikleri
Çizelge M.3- Z2 bölgesi (bina içi) özellikleri
Çizelge M.4- Yapıların ve hatların toplama alanları
Çizelge M.5- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Çizelge M.6- İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması
Çizelge M.7- Risk bileşenlerini hesaplama sonuçları
m.2 tıcarı bınalar
Çizelge M.8- Yapı özellikleri
Çizelge M.9- İç elektrik sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu elektrik hatlarının özellikleri
Çizelge M.10- İç iletişim sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu iletişim hatlarının özellikleri
Çizelge M.11- Z1 bölgesi (bina giriş alanı) özellikleri
Çizelge M.12- Z2 bölgesi (bahçe) özellikleri
Çizelge M.13- Z3 bölgesi (arşiv) özellikleri
Çizelge M.14- Z4 bölgesi (bürolar) özellikleri
Çizelge M.15- Z5 bölgesi (bilgisayar merkezi) özellikleri
Çizelge M.16- Yapıların ve hatların toplama alanları
Çizelge M.17- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Çizelge M.18- İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.19- Bölgelere göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.20- Seçilen çözüme göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler ´ 10-5)
m.3 hastane:
Çizelge M.21- Yapı özellikleri
Çizelge M.22- İç elektrikli sistemler ve bunlarla ilgili giren YG elektrik hattının özellikleri
Çizelge M.23- İç iletişim sistemlerinin ve bağlı oldukları iletişim hatlarının özellikleri
Çizelge M.24- Z1 bölgesi (bina dışı) özellikleri
Çizelge M.25- Z2 bölgesi (odalar bloğu) özellikleri
Çizelge M.26- Z3 bölgesi (ameliyathane) özellikleri
Çizelge M.27- Z4 bölgesi (Yoğun bakım ünitesi) özellikleri
Çizelge M.28- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Çizelge M.29- Risk R1 – Bölgelere göre göz önüne alınacak risk bileşenleri
Çizelge M.30- Risk R1 – Korunmamış yapı için olasılık değerleri (P)
Çizelge M.31- Risk R1 – Korunmamış yapı bölgelerine göre risk bileşenlerinin değerleri (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.32- Bölgelere göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.33- Risk R1 - Seçilen “a” çözümüne göre olasılık değerleri (P)
Çizelge M.34- Risk R1 - Seçilen “b” çözümüne göre olasılık değerleri (P)
Çizelge M.35- Risk R1 - Seçilen “c” çözümüne göre korunmuş yapı için olasılık değerleri (P)
Çizelge M.36- Seçilen çözüme göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.37- Bölgelere göre kayıp maliyetleri (değerler $ ´ 106)
Çizelge M.38 – Oranların değerleri
Çizelge M.39- Risk R4 – Korunmamış yapı için bölgelere göre risk bileşenleri değerleri (değerler ´ 10-5)
Çizelge M.40- Kayıp tutarları (CL ve CRL) (değerler $)
Çizelge M.41- Korunma önlemlerinin maliyeti (CP) ve yıllık maliyeti (CPM) (değerler $)
Çizelge M.42- Yıllık tasarruf (değerler $)
m.4 apartmanlar:
Çizelge M.43- Yapı özellikleri
592
593
593
594
594
594
594
595
595
596
596
596
597
597
598
598
599
599
599
599
600
600
600
600
601
601
602
602
602
603
603
604
604
604
605
605
605
606
606
607
608
608
609
609
609
609
610
610
610
611
611
611
613
613
613
613
614
614
614
614
614
614
614
615
615
615
616
Çizelge M.44- Z2 bölgesi parametreleri
Çizelge M.45- İç elektrikli sistemler ve ilgili giren hat parametreleri
Çizelge M.46- İç iletişim sistemlerinin ve ilgili giren hat parametreleri
Çizelge M.47- Binanın yüksekliğine ve yangın riskine göre alınacak korunma önlemleri
EK N
HIZMET TESISATLARI IÇIN ÖRNEK ÇALIŞMA – İLETIŞIM HATTI
611
612
612
612
613
613
n.1 genel:
n.2 temel verıler:
n.3 hat özellıklerı
Çizelge N.1- S1 bölümünün hat özellikleri
Çizelge N.2- S2 bölümünün hat özellikleri
n.4 hat sonu yapı özellıklerı
Çizelge N.3- Hat sonu yapı özellikleri
n.5 beklenen yıllık tehlıkelı olay sayısı
Çizelge N.4 - Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
n.6 rısk bıleşenlerı
n.7 R’2 rıskının hesabı:
Çizelge N.5 – Risk R’2 – Hattın S bölümleri ile ilgili risk bileşenleri
Çizelge N.6 - Risk R’2 – Korunmamış hat için arıza akımları ve olasılıkları (P’)
Çizelge N.7 - Risk R’2 – Korunmamış hat için bölümlere göre risk bileşenleri değerleri (değerler ´ 10-3)
Çizelge N.8 – Risk R’2 -Korunmuş hat için olasılık değerleri (P’)
Çizelge N.9- Risk R’2 – T1/2 ve Ta geçiş noktalarına takılan DKD’lerle (PDKD = 0,03) korunmuş hat için risk bileşenlerinin değerleri
(değerler ´ 10-3)
616
EK – O
YAKALAMA UCU SISTEMININ KONUMLANDIRILMASI
o.1 koruyucu aÇı yöntemının kullanılması durumunda yakalama ucu sıstemının konumlandırılması
o.2 yuvarlanan küre yöntemıyle yakalama ucu sıstemının konumlandırılması:
o.3 kafes yöntemınden yararlanılarak yakalama ucu sıstemının konumlandırılması
EK – P
617
617
617
619
620
621
TEHLIKELI KIVILCIMLARI ÖNLEMEK IÇIN YAPIYA GIREN KABLO EKRANININ EN KÜÇÜK KESITI
621
Çizelge P.1 – Ekranın durumuna göre göz önüne alınması gereken kablo uzunluğu
EK – R
YILDIRIM AKIMININ INDIRME ILETKENLERI ARASINDA BÖLÜNMESI
Çizelge R.1 - kc katsayısına ilişkin değerler
EK – S
PATLAMA RISKI BULUNAN YAPILARDAKI YKS IÇIN EK BILGI
s.1 genel:
s.2 ek terımler ve tanımlar:
s.3 temel kurallar
s.4 katı patlayıcı maddeler ıÇeren yapılar:
s.5 tehlıkelı alanlar ıÇeren yapılar
EK – T
621
622
622
622
625
625
625
625
626
626
627
630
YILDIRIMDAN KORUNMA SISTEMLERININ TASARIMI, YAPIMI, BAKIMI VE MUAYENESI 630
t.1 genel:
t.2 yıldırımdan korunma sıstemlerının (yks) tasarımı
630
630
T.2.1 Genel açıklamalar:
T.2.2 YKS tasarımı
T.2.3 Betonarme yapılar
t.3 dış yıldırımdan korunma sıstemı
t.3.1 genel
T.3.1.1 Ayrılmamış YKS:
T.3.1.2 Ayrılmış YKS:
T.3.1.3 Tehlikeli kıvılcım atlaması: YKS ile metal elektrik ve iletişim tesisatları arasındaki tehlikeli kıvılcım atlaması şu
şekilde önlenebilir:
t.3.2 yakalama ucu sıstemlerı
T.3.2.1 Genel:
T.3.2.2 Konumlandırma:
T.3.2.3 Yüksek binaların yan yüzeylerine boşalmalara karşı yakalama uçları:
T.3.2.4 Yapım
T.3.2.4.1 Genel bilgiler:
Çizelge T.1 – Önerilen sabitleme noktaları
T.3.2.5 Doğal bileşenler:
T.3.2.6 Ayrılmış yakalama ucu:
t.3.3 İndırme ıletken sıstemlerı
T.3.3.1 Genel:
T.3.3.2 Ayrılmış YKS için indirme iletkenlerinin sayısı
T.3.3.3 Ayrılmamış YKS için indirme iletkenlerinin sayısı
T.3.3.4 Yapım
T.3.3.5. Doğal bileşenler:
T.3.3.6 Deney ek yeri:
t.3.4 toprak sonlandırma sıstemı
T.3.4.1 Genel:
T.3.4.2 Topraklama elektrodu düzenleme tipleri
T.3.4.3 Yapılış
t.3.5 bıleşenler:
t.3.6 malzemeler ve boyutlar
T.3.6.1 Mekanik tasarım:
T.3.6.2 Malzemelerin seçimi
t.4 İÇ yıldırımdan korunma sıstemı
t.4.1 genel:
T.4.1.1 Ayırma uzaklığı:
t.4.2 yıldırım eş potansıyel kuşaklaması
T.4.2.1 Tasarım:
T.4.2.2 İçteki iletken bölümlerin eş potansiyel kuşaklaması:
T.4.2.3 Dıştaki hizmet tesisatlarının eş potansiyel kuşaklaması:
t.4.3 dış yks’nın elektrıksel yalıtımı:
t.4.4 İÇ sıstemlerde endüklenen akımların etkılerınden koruma:
630
630
638
651
651
651
651
652
652
652
652
664
664
664
665
677
678
679
679
679
679
679
684
685
686
686
686
687
693
694
694
694
697
697
698
700
700
701
703
704
704
EK – U
705
BIR YKB’DEKI ELEKTROMANYETIK ORTAMIN DEĞERLENDIRILMESINE YÖNELIK ESASLAR
705
u.1 yıldırımın elektrık ve elektronık sıstemler üzerınde oluşturduğu zararlı etkılerı
u.1.1 zarar kaynağı:
u.1.2 zarar gören sıstemler:
u.1.3 zarar kaynağı ıle zarar gören sıstemler arasındakı ılışkı:
u.2 hacımsel ekranlama, hat güzergahını belırleme ve hat ekranlama
u.2.1 genel:
u.2.2 kafes bıÇımlı hacımsel ekranlar:
u.2.3: hat güzergahı belırleme ve hat ekranlama:
u.3 ykb’ler ıÇındekı manyetık alan
u.3.1 ykb’ler ıÇındekı manyetık alanla ılgılı yaklaşım:
705
705
705
705
705
705
707
709
713
713
U.3.1.1 Doğrudan yıldırım düşmesi durumda YKB’ye ilişkin kafes biçimli hacimsel ekran:
Çizelge U.1 - i0/max = 100 kA ve w = 2 m için örnekler
U.3.1.2 Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumunda YKB 1’in kafes biçimli hacimsel ekranı:
Çizelge U.2 - Bir düzlemsel dalga için kafes biçimli hacimsel ekranlara ilişkin manyetik zayıflama
Çizelge U.3 – En büyük yıldırım akımına karşılık gelen yuvarlanan küre yarıçapı
Çizelge U.4 – SF = 12,6 dB’ye karşılık gelen i0/max = 100 kA ve w = 2 m için örnekler
U.3.1.3 YKB 2 ve daha büyük bölgeler için kafes biçimli hacimsel ekranlar:
u.3.2 doğrudan yıldırım düşmelerınden meydana gelen manyetık alanın belırlenmesı:
u.3.3 doğrudan bır yıldırım düşmesınden oluşan manyetık alanın deneysel belırlenmesı:
u.4 endüklenen gerılım ve akımların hesaplanması:
u.4.1 doğrudan bır yıldırım düşmesı halınde ykb 1 ıÇındekı durum:
u.4.2 yapı yakınına bır yıldırım düşmesı halınde ykb 1 ıÇındekı durum:
u.4.3 ykb 2 ve daha yüksek ykb’ler ıÇındekı durum:
EK –V
713
714
714
714
717
717
717
718
720
721
721
722
723
724
YAPILARDA ELEKTRONIK SISTEMLER IÇIN YILDIRIMIN ELEKTROMANYETIK DARBESINDEN
KORUNMA ÖNLEMLERININ UYGULAMASI
724
v.1 kontrol lıstesı:
Çizelge V.1 – Yapıya ve çevresine ilişkin özellikler
Çizelge V.2 – Tesisata ilişkin özellikler
Çizelge V.3 – Donanıma ilişkin özellikler
Çizelge V.4 – Korunma kavramı ile ilgili göz önüne alınması gereken diğer sorular
v.2 mevcut yapılara yenı elektronık sıstemlerın eklenmesı:
v.2.1 olası koruma önlemlerının gözden geÇırılmesı
V.2.1.1 Elektrik beslemesi:
V.2.1.2 Darbe koruma düzenleri:
V.2.1.3 Yalıtım arayüzleri:
V.2.1.4 Hat güzergahını belirleme ve ekranlama:
V.2.1.5 Hacimsel ekranlama:
V.2.1.6 Kuşaklama:
v.2.2 elektrık ve elektronık sıstemler ıÇın ykb’nın tesıs edılmesı:
v.3 yapı ıÇındekı elektrık beslemesı ve kablo tesısatının ıyıleştırılmesı:
v.4 dkd’lerle koruma:
v.5 yalıtım arayüzlerı ıle koruma:
v.6 hat güzergahı belırleme ve ekranlamayla koruma önlemlerı:
v.7 ykb 1’ın hacımsel ekranlaması yapılarak mevcut yks’ın gelıştırılmesı:
v.8 kuşaklama şebekesı kullanılarak koruma:
v.9 dışarıya tesıs edılmış donanım ıÇın koruma önlemlerı:
v.9.1 dış donanımın korunması:
v.9.2 kablolardakı aşırı gerılımlerın azaltılması:
v.10 yapılar arasındakı bağlantıların gelıştırılmesı:
v.10.1 yalıtım hatları:
v.10.2 metal hatlar:
EK Y
DKD KOORDINASYONU
y.1 genel:
y.2 dkd koordınasyonu ıle ılgılı genel hedefler:
y.2.1 koordınasyonun temellerı:
y.2.2 gerılım sınırlayıcı tıp ıkı dkd’nın koordınasyonu:
y.2.3 gerılım anahtarlama ve gerılım sınırlamalı tıpınde ıkı dkd arasındakı koordınasyon:
y.2.4 gerılım anahtarlamalı tıpte ıkı dkd’nın koordınasyonu:
y.3.1 tür ı:
y.3.2 tür ıı:
y.3.3 tür ııı:
724
724
724
724
724
725
725
725
725
725
725
726
726
727
729
730
730
730
731
732
732
733
734
735
735
735
736
736
736
738
738
739
741
746
746
746
747
y.3.4 tür ıv:
y.4 “serbest enerjı geÇışı” yöntemıne göre koordınasyon:
y.5 koordınasyonu doğrulama:
EK – Z
DKD KORUMASININ SEÇIMI VE TESISI
z.1 dkd’nın gerılım koruma düzeyıne göre seÇımı:
z.2 dkd korumasına ılışkın tesısat:
z.2.1 dkd’nın yerı:
z.2.2 bağlantı ıletkenlerı:
z.2.3 salınım koruma uzaklığı l
z.2.4 endüksıyon koruma uzaklığı l
z.2.5 dkd’lerın koordınasyonu:
z.2.6 dkd korumasına ılışkın tesısat ıle ılgılı ışlem:
po:
pı:
747
748
749
750
750
750
751
751
752
752
752
753
753
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
ELEKTRİK TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
VE
UYGULAMA ESASLARI
AMAÇ
Bu Genel Teknik Şartnamenin ve Uygulama esaslarının amacı, elektrik tesisatının,
yürürlükteki Türk Standartları ve bunların yetersiz kaldığı durumlarda EN ve HD
Standartlarına göre projelendirilmesinden devreye alınmasına kadar bütün aşamalardaki
teknik özelliklerin, malzeme temininin, kurulmasının ve işletilmesinin teknik şartlarının
belirlenmesidir.
KAPSAM
Bu Genel Teknik Şartname, özel ve tüzel kişiler ile kamu kuruluşlarına ait mevcut ve
yeni yapılacak tüm binalarda ve enerji dağıtım tesislerinde uygulanır.
Şartname “Yapı İç Tesisatı” ve “Elektrik Dağıtım Tesisleri (Dış tesisat)” olmak üzere
iki ayrı bölümden oluşmakta olup, her bölümün alt bölümlerinde o kısımla ilgili standartlar
verilmiştir.
Yapı içi enerji tesislerinin düzenlenmesi, montajı ve uygulama esasları hakkında bu
şartnamede konu edilmeyen hususlar için Avrupa standartlarından aktarılarak hazırlanan
“Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği Taslağı” şartnamenin tamamlayıcısı olarak, bütünlüğü
bozulmadan, eklenmiştir.
Bu Yönetmelik Taslağı TS HD 60385 grubu standartları esas almakta ve ana konular
olarak:
- Binalarda güç belirleme esaslarını
- Hatların akım taşıma kapasiteleri ve kesit seçimi esaslarını
- Hatların korunması esaslarını
- Hatların tesisinde ve korunmasında özel durumları
- Gerilim düşümü hesaplarında yeni uygulamaları
- Yangından korunma konusunda tedbirleri
- Yedek güç kaynakları hakkında bilgileri
- Aşağıdaki özel mahallerde genel esaslara ek olarak alınacak önlemleri
a) Banyolar
b) Saunalar
c) Yüzme havuzları
d) Şantiyeler
2
e) Tarım, bahçe tesisleri
f) Dar iletken yerler
g) Koruma iletkeninden büyük akım geçen cihazlar
h) Karavanlar
i) Karavan parkları
j) Tıbbi yerler
k) Dış aydınlatma
l) Luna parklar, fuar ve sergi alanları, sirkler
m) Möbleler
n) Araç tipi birimler
o) Gezi tekneleri
p) Marinalar
- Bina tesisatlarının devreye alınmasında ve periyodik kontrolunda yapılacak işleri
İçermektedir.
Şu hale göre yapı iç elektrik (enerji) tesislerinin düzenlenmesinde temel olarak
“Yönetmelik taslağı” esas alınmalıdır. Ek ilave bilgiler aşağıdaki Şartname bölümünde
bulunmaktadır.
DAYANAK
Bu Genel Teknik Şartname 6235 sayılı Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanunu
hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
4
1-ELEKTRİK İÇ TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
5
BİRİNCİ BÖLÜM
GENEL ESASLAR1
1- Amaç
Başlık bölümünde verildiği gibi bina elektrik iç tesisatının, yürürlükteki Türk Standartları ve
bunların yetersiz kaldığı durumlarda EN ve HD Standartlarına göre projelendirilmesinden devreye
alınmasına kadar bütün aşamalardaki teknik özelliklerin, malzeme temininin, kurulmasının ve
işletilmesinin teknik şartlarının belirlenmesidir.
2- Kapsam
Bu Genel Teknik Şartname, özel ve tüzel kişiler ile kamu kuruluşlarına ait yeni yapılacak tüm
binalarda elektrik tesisatında kullanılacak malzeme ve mamulün özellikleri, temini, montajı ile ilgili
teknik şartları kapsar. Mevcut binaların elektrik iç tesisatında yapılacak değişiklik ve onarımlarda da bu
Genel Teknik Şartname geçerlidir.
3-Dayanak
Bu Genel Teknik Şartname 6235 sayılı Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanunu
hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
4- Tanımlar
4.1- TSE: Türk standartlarını,
4.2- Standardizasyon: Belirli bir faaliyetle ilgili olarak ekonomik fayda sağlamak üzere bütün
ilgili tarafların yardımı ve işbirliği ile belirli kurallar koyma ve bu kuralları uygulama işlemini,
4.3- Standart: Standardizasyon çalışması sonucu ortaya çıkan belge, doküman veya eseri,
4.4- EN, HD, AB CENELEC tarafından yayınlanmış harmonize standartları,
4.5- CENELEC: Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesini,
4.6.- CE işareti: CE işareti, üzerine iliştirildiği mamulün insan, hayvan ve çevre açısından sağlıklı
ve güvenli olduğunu gösteren Avrupa Birliği’nin Yeni Yaklaşım Direktiflerine uygunluk işareti
olduğunu,
4.7- ISO: Uluslararası Standardizasyon Teşkilatını,
4.8- TS EN ISO 9001: Bu standart, bir kuruluşun müşteri taleplerini, sistemin iyileştirilmesini ve
müşteriye yürürlükteki mevzuat şartlarına uyulduğu güvencesinin verilmesi için proseslerde dâhil olmak
üzere sistemin verimli uygulanması yoluyla müşteri memnuniyetinin artırılması amacına yöneldiği
yerlerde kalite yönetim sistemini,
4.9- Yaklaşık maliyet: İhale yapılmadan önce işverence her türlü fiyat araştırması yapılarak katma
değer vergisi hariç olmak üzere hesaplanan ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterilen ve
ihale sonuçlanıncaya kadar gizliliği korunan söz konusu işin öngörülen bedelini,
Elektrik Mühendisleri Odası
6
4.10-Proje müellifi: İlgili yasalar ve yönelmeliklere göre elektrik iç tesis projesini hazırlama
yetkisine sahip gerçek kişiyi,
4.11-Yüklenici: Elektrik iç tesisini verilen projesine göre işverene karşı sorumlu olarak, imal ve
inşa eden gerçek veya tüzel kişiyi ya da birden fazla gerçek veya tüzel kişinin aralarında yaptıkları
anlaşma ile oluşturulan grubu,
4.12-İşveren: İlgili tesisin yapımına ait hizmet ihalesini yapan, kamu, kurum ve kuruluşları veya
tesis sahibi (sahipleri) ya da sahibinin (sahiplerinin) hukuki temsilcisini,
ifade eder.
5- Birim fiyatla ilgili hususlar
5.1- Tesisat işleri birim fiyatları esas itibariyle iki unsurdan oluşur.
a) Malzeme işyeri bedeli,
b) Montaj bedeli,
5.2- Montajlı birim fiyat, (a) ile (b)'nin toplamıdır.
5.3- Malzeme işyeri bedeli; Birim fiyat tarifinde fiyata dâhil olduğu bildirilen malzemenin
işyerinde ihzar edilmiş durumda, yüklenici kârı ve genel giderler dâhil bedeli olup hesaplama şekli
aşağıdaki gibidir.
A= Malzeme işyeri bedeli ise;
A= [ a x (1+b) ] (1+c) dir.
a = Malzeme piyasa bedeli
b = Yükleme, boşaltma, nakliye ve sigortaların malzeme bedeline (a'nın) yüzde oranı,
c = Yüklenici karı ve genel masraflar,
5.4- Montaj bedeli
5.4.1- Montaj için gerekli insan ve makine işçiliği (sigorta dâhil) ile teknik şartnamede belirtilen,
temizleyip işletmeye hazırlama, ayarlama, deneme, eğitim v.b hizmetler,
5.4.2- İşyeri taşımaları, fire, sigorta,
5.4.3- Montaj için gerekli sarf malzemesi (kullanma yerindeki fiyat),
5.4.4- Yüklenici kârı ve genel masraflar,
toplamıdır.
5.5- Birim fiyat tarifi
5.5.1- Malzeme, birim fiyat tarifine uygun olarak tek veya çok kalemden oluşabilir. Yükleme,
boşaltma, nakliye ve sigorta bedelleri birim fiyata dahildir.. Malzemenin imal edildiği yerde yapılacak
imalat kontrol ve denetimlerinin yapılması için gerekli masraflar da malzemenin satın alma bedeline
dâhildir.
5.5.2- İşverence onanmış projelerin dışında yüklenici tarafından bir yanlışlığın düzeltilmesi, bir
eksikliğin tamamlanması veya daha ekonomik bulunarak işverene teklif edilecek değişiklikler için
hazırlanacak tadilat projelerinin ve teknik şartnamede belirtilen montaj detaylarının, imalat projelerinin,
gerekli bağlama şemalarının, tanıtma, işletme ve bakım el kitabının hazırlanması için gerekli masraflara
Elektrik Mühendisleri Odası
7
ve teknik şartnamede belirtilmiş olup, birim fiyat tariflerinde yer almamış olan sorumluluk ve
yükümlülüklere karşılık yükleniciye hiçbir ilave ödeme yapılmayacaktır. Bu sayılan harcamalar
yüklenicinin genel masrafları içerisinde kabul edilmiştir.
6- Söküm bedelleri
6.1- Her çeşit cihaz, armatür, boru v.b.tesisat malzemesi ve imalatın beherinin söküm bedeli
olarak, birim fiyat veya götürü bedel esasına göre bunlar için belirtilmiş olan yaklaşık maliyete göre
sözleşme esasları dâhilinde bedeli ödenecektir.
6.2- Söküm esnasında meydana gelecek hasar, zarar v.b.sorumluluk ve yükümlülükler yükleniciye
aittir.
6.3- Söküm bedeli, sökülme için gerekli işçilik, makine, malzeme ve sökülenlerin, kontrolun
göstereceği yerde istifi için şantiye içi nakliye ve koruyucu bakım bedelleriyle yüklenici kârı ve genel
masraflarını ihtiva etmektedir.
7- İhzarat
7.1- İhzarat ödenmesi öngörülen herhangi bir birim fiyat tarifinde fiyata dâhil olan bütün malzeme
ve mamuller (montaj malzemesi hariç) imal edildiği yerde yapılması gerekli muayene ve denemelerin
yapılmış olduğu belgelenmişse; monte edilmesine mani bir hasar veya kusuru yoksa ve şantiye
içerisinde kontrolun uygun bulacağı bir yerde ve durumda depolanmışsa ihzarat bedelini hak etmiş
kabul edilecektir. İmal edildiği yerde yapılması gerekli muayene ve denemelerin yapılmış olduğu, TSE
garanti damgasını taşıması veya kalite belgesini haiz olduğunun belgelenmesi veya imalat kontrolunun
yapıldığına dair kontrol kartını taşımasıyla belirtilmiş olacaktır.
7.2- İşin yaklaşık maliyetinde bulunmayan bir malzeme veya mamul yeni fiyat zaptı yapılmadan
ve yeni imalat oluru alınmadan ihzar edilmeyecektir. Edilmiş ise ihzarat bedeli ödenmeyecektir.
7.3- İşin yaklaşık maliyetinde bulunan bir malzeme veya mamulün, mahal ve metraj listelerindeki
miktarından fazlası ihzar edilmeyecektir. Onanlı projesine göre gerekecek fazla miktar, projeye uygun
mukayeseli keşif onandıktan sonra ihzar edilecek ve bundan sonra ihzarat bedeli ödenecektir.
8- Ölçü birimleri ve ölçme esasları
8.1- Montajlı birim fiyatın tanımlanmasında ve ölçülmesinde esas alınan ölçü birimi, montaj
bedelinin ve söküm bedelinin ölçülmesinde de esas alınacaktır.
8.2- Adet (ad), grup (grp), takım (Tk)
8.2.1- İstenilen hizmeti yerine getirmek için kullanılan bir ana mamul veya malzemeden; bir ana
mamul ve aksesuarlarından veya birbirini tamamlayan birkaç ana mamulden müteşekkil donatım
elemanı veya elemanlarının veya hizmetlerinin adet olarak
tanımlanmaları ve ölçülmeleri
fiyatlandırmada esas alınmıştır. Bir (adet) in içerisinde bulunması gereken donatım elemanının veya
elemanlarının özellikleri ve adetleri birim fiyat tarifinde açıklanmıştır.
8.2.2- Montaj için gerekecek malzeme veya imalat (bunlar birim fiyat tarifinde malzeme olarak
sayılmamıştır) montaj bedeline dâhildirler.
Elektrik Mühendisleri Odası
8
8.3- Metre (m)
8.3.1- Bazı birim fiyat tarifinde belirtilen malzeme, mamul veya hizmetlerin boyları ile
tanımlanmaları ve ölçülmeleri fiyatlandırmada esas alınmıştır.
8.3.2- İhzar edilmiş malzeme veya mamulün ölçülmesinde fire düşünülmez. İşverence kabul
edilen fire birim fiyata ve montaj bedeline dâhil edilmiştir. İhzar edilmiş malzeme veya mamul boyu
monte edildiğinde bir miktar azalırsa da bu eksilen miktar montaj bedelinde hesaba katılan fire ile
karşılanmış olur.
8.4- Metrekare (m2)
8.4.1- Bazı birim fiyat tariflerinde belirtilen malzeme mamul veya hizmetlerin alanları ile
tanımlanmaları ve ölçülmeleri fiyatlandırmada esas alınmıştır.
8.4.2- İmalatın projesine uygun olarak mamul halde monte edilmiş durumlarda ölçüm değişmez.
Onanlı imalat projesindeki alan ölçümde esas alınır.
8.4.3- Tel kafes gibi mamullerin içten içe hava geçiş alanı (tel alanları düşülmez) ölçüme esas
alınır.
8.5- Kilogram (Kg)
8.5.1- Tanımlama ve ölçülmede Kg. olarak ağırlık esas alınmıştır. Ağırlıklar tartılarak ve fiziksel
metotla hesaplanarak bulunacak, bunlardan işveren lehine olan kabul edilecektir.
9- Projeler
9.1- İşverence verilen projeler genel olarak tatbik edilecek muhtelif sistemlerin genel
yerleştirmelerini ve tip detaylarını ihtiva edecektir. Bu projelerde işverenin yazılı veya sözlü muvafakatı
alınmadan hiçbir değişiklik yapılmayacaktır.
9.2- Şartname eki olarak verilen tip detaylara tatbikatta aynen uyulacaktır.
9.3- Yüklenici, projeleri tetkik ederek gerek kanun, tüzük ve yönetmelikler ve mahalli usul ve
kaideler yönünden, gerek mecburi veya isteğe bağlı uygulamalı standartlar yönünden, gerek imalat ve
montaj tekniği yönünden ve gerekse tesis veya işletme ekonomisi yönlerinden zorunlu veya faydalı
bulacağı bütün tadilatı ana hatlarıyla bir öneri raporuyla işverene yazıyla bildirecek, işveren bu raporu
tamamen veya kısmen veya değiştirilerek uygun gördüğü takdirde değişiklik projelerini hazırlayarak
işverene onanmak üzere verecektir. Tetkikin yetersizliği nedeniyle doğacak sorumluluk yükleniciye ait
olacak ve meydana gelecek hasar yüklenici tarafından karşılanacaktır.
9.4- Yüklenici her çeşit projenin hazırlanmasında Elektrik İç tesisleri Proje Hazırlama
Yönetmeliğine, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Elektrik Mühendisliği proje düzenleme esaslarına,
Elektrik Enerji Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği esaslarına, Elektrik İç Tesisat Yönetmeliğine ve
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e uymak zorundadır.
9.5- İşveren gerekirse bir işin projesini sözleşmesinde belirtmek suretiyle yükleniciye yaptırabilir.
Bu takdirde bu iş için gösterilen bedel yaklaşık maliyetin içinde olduğundan ayrıca bir proje bedeli
ödenmez.
Elektrik Mühendisleri Odası
9
9.6- Sözleşmesinde belirtmek suretiyle işin elektrik tesisat projelerinin işveren tarafından
verilmesi halinde bu durum yaklaşık maliyetin hesabında dikkate alınacaktır.
10- İmalat ve montaj detayları
10.1- Projelere, detaylara, birim fiyat tariflerine ve teknik şartnamelere ilaveten yüklenici aşağıda
açıklanan hususları yerine getirecektir:
10.1.2- İmalat projeleri; (uygulama projeleri) imalatçının ölçülü, ölçekli teknik resimlerini, imalata
ait prospektüsleri ihtiva edecektir. Bunların içerisinde; ana ölçülerini başlıca elemanlarını ve bunların
birleşmelerini gösteren tarif edici literatür ve karakteristikleri mevcut olacaktır.
10.1.3- Yüklenici tarafından verilecek yerleştirme ve montaj detayları belirli hacimde boruları,
cihazları ve yapı elemanlarını, bunların bağlantı şekillerini, aralarındaki açıklıkları planda ve kolon
şemasında (kesitte) yeterli açıklıkta gösteren teknik resimleri ihtiva edecektir. Montaj detayları işverenin
verdiği ana projelerin teferruatlı olarak açıklanması için kontrollukça talep edilebilir. Normal olarak
montaj detayları hatların toplu olarak bulunduğu noktalarda istenecektir.
10.1.4- Yüklenici, herhangi bir cihazın montajına başlanmadan evvel imalat projelerini işverene
vermiş ve bunlar işverence onanmış olacaktır.
11- Standartlar
11.1- Bazı malzemeler veya özellikleri, ulusal veya uluslararası değişik standartlara atıf yapılarak
tarif edilmişlerdir. Bunlar öncelikle Türk Standartları, daha sonra EN, HD, IEC standartlarıdır.
11.2- Bu şartnamede ve birim fiyat tariflerinde belirtilmemiş olsa dahi, yürürlüğe girmiş Türk
Standartı bulunan malzemeler, denemeler, imalat usulleri ve benzeri hususlar, ilgili olduğu standartlara
uygun olacaktır.
11.3- İşveren gerek duyduğunda, aydınlatma armatürlerinden istenen ışık veriminin sağlandığının
ilgili bir kurum laboratuvarından alınacak belge ile doğrulanmasını imalatçıdan isteyebilir.
12- Herhangi bir malzemenin yerine kullanılacak malzemeler
12.1- Bütün malzemeler şartnamelerde ve projesinde belirtilen hususlara uygun olacaktır.
12.2- Şartnamelerde özellikleri belirtilen malzemelerden yeterli miktarı kadar piyasada
bulunamadığı takdirde, yüklenici bundan daha iyi özellik ve kapasitede olan ve yerine kullanılabilir bir
malzemeyi işverenin yazılı iznini alarak monte edecek ve bunun için işverenden ilave bir bedel talep
etmeyecektir.
12.3- Bazı malzeme ve mamullerin kalite belgesini haiz olması veya TSE garanti damgasını
taşıması şartıyla tesiste kullanılabileceği birim fiyat tariflerinde belirtilmiş, ayrıca bunların listesi bu
hususta açıklayıcı bilgilerle birlikte şartnameye eklenmiş olacaktır.
13- Çalışan sistemlerin kapatılması, durdurulması ve bağlama müsaadesi
Elektrik Mühendisleri Odası
10
13.1- Kısmi bir sistemin montajı veya diğer çalışan bir sisteme bağlanması için, çalışan bir
(elektrik, buhar, pis su v.b.) sistemin durdurulması gerekiyorsa bu husus gerekli kapatılma süresi de
belirtilmek şartıyla en az beş gün evvelden işverene yazılı bildirilecek ve bağlantının yapılabileceği
hususunda işverenden yazılı müsaade alınacaktır.
14- Temizleme ve ayarlar
14.1- Bütün cihazlar işletmeye devredilmeden evvel tamamen temizlenmiş olacaktır. Boyanmış,
kaplanmış veya parlatılmış yüzeyler hasar görmüşse eski durumuna getirilecek ve bütün donanım kabul
edilebilecek durumda olacaktır. Sistemler her türlü ayarları yapılmış, proje ve şartnamelerde belirtilmiş
olan fonksiyonlarını tam olarak yerine getirir vaziyette teslim edilecektir.
15- Denemeler
15.1- Bütün teçhizat, şartnamenin ilgili kısımlarında belirtilmiş olan denemelere tabi tutulmuş
olacaktır. Denemeler için gerekli tüm cihaz, malzeme ve hizmetler (elektrik, su, gaz, yakıt, işçilik v.b.)
sözleşmede aksi belirtilmemişse yüklenici tarafından temin edilecek ve bunlar için hiçbir ilave ödeme
yapılmayacaktır.
15.2- Denemelerin yapılacağı gün daha önce yazıyla işverene bildirilecek ve denemede kimlerin
bulunacağı işverence tayin edilecektir.
15.3- Denemelerde ortaya çıkacak bütün hatalar, derhal yüklenici tarafından tamir edilecek, arızalı
parçalar değiştirilecek ve deneme kontrol heyetinin kabul edeceği hale gelinceye kadar tekrar edilecek,
işverence bunlar için hiçbir ilave ödeme yapılmayacaktır.
15.4- Denemede bir hasar meydana gelirse derhal yüklenici tarafından tamir edilecek, hasar gören
parça veya cihaz değiştirilecek ve kontrol heyetinin beğeneceği hale getirilecektir.
15.5- Denemeler heyetin, ilgili mevzuat hükümlerinin yerine getirilmesi ile sınırlı kalmak şartıyla,
tam kanaat sahibi olmasına kadar devam edecektir. Deneme süresi hiçbir şekilde her kısım için o kısmın
denemesinde belirtilmiş olan süreden kısa olmayacaktır.
16- Çalışmaların koordine edilmesi
16.1- Betonarme inşaatın, bölmelerin, duvarların yapılması hususları ihalenin diğer şartnamelerine
göre yapılacaktır. Ancak, yüklenici bu kısımların yapımı sırasında tesisat donanımı için gerekecek kablo
ve boru geçişlerini, pencereleri ve açıklıkları gerekli noktalarda eksiksiz hazırlatmak zorundadır.
17- Ulaşılabilme
17.1- Bütün tesisat işleri, işletme bakım ve tamir için kolaylıkla ulaşılabilecek yerlere monte
edilecektir. Bunun için gerekirse projelerde ufak düzeltme yapılabilecektir. Fakat bunlar için yapılacak
değişiklik projeleri onanmadıkça yapı denetçisi veya kontrollukça yazılı talimat verilmedikçe projelerde
hiçbir şekilde değişiklik yapılmayacaktır.
18- Dış duvarlardaki açıklıklar
18.1- İş icabı dış duvarlarda açılacak delik, kapak v.b. açıklıklardan bilhassa zemin seviyesinde ve
daha aşağıda olanlar en iyi tapa v.b. ile kapatılmış ve çevreleri ilgili mevzuatta belirtildiği gibi en iyi
Elektrik Mühendisleri Odası
11
şekilde kalafatlanmış, içeri su sızdırmaz durumda bulundurulacaktır. Sağanak, sel ve su basması gibi
ihtimaller için gerekli tedbir alınmışsa üzerinde çalışılmakta olan kısımlarda sorumluluk yükleniciye ait
olmak üzere bu husus aranmayabilir. Ancak işin sonunda yüklenicinin sorumlu olduğu açıklıklar
devamlı kalıcı şekilde su geçirmez ve kalafatlı olacaktır.
19- İzin ve ruhsatnameler
19.1- Yüklenici gerek belediyeler, gerekse diğer kuruluşlardan alınacak izin veya ruhsatnameler
için gerekli ödemeleri, denemeleri, çalışmaları ve işlemleri yapmak ve işi devam ettirmek zorundadır.
Su, telefon, elektrik v.b. hizmetlerin bağlanması için yapılacak tetkik ve denemeleri tamamlayarak
gerekli masrafları ilgili kurum ve kuruluşlara işveren adına ödeyecektir.
19.2- Yüklenici bu deneme, muayene ve kontrolların iyi netice verdiğini ve isteğin kabul
edildiğini belirtir belgeleri muhafaza edecek ve işin tesliminde kabul heyetine teslim edecektir. Tanıtma,
İşletme ve Bakım El Kitabına bunların fotokopileri konacaktır.
20- Kanun, tüzük ve yönetmelikler
20.1- Yüklenici projelerde, şartnamelerde ve birim fiyat tariflerinde belirtilen hususların
kanunlara, tüzüklere, yönetmeliklere, mecburi standartlara veya mahalli şartlara, usul ve kurallara uygun
olduğunu tahkik edecektir. Eğer uygun olmayan herhangi bir husus mevcutsa işvereni yazıyla
uyaracaktır.
21- Sistemlerin ve cihazların bakım, onarım ve temizliklerinin yapılması
21.1- Geçici kabulden önce
21.1.1- Yüklenici, geçici kabule kadar monte ettiği bütün tesisat malzeme ve cihazların bakımını
yapmakla mükelleftir. Bütün cihaz ve malzemeler nakliye, depolama, montaj ve işin bitimine kadar
monte edilmiş olarak bulundukları yerlerde koruyucu bakımları yapılmış olarak muhafaza edilecektir.
Karşılaşılacak doğal afetler, kazalar, kabulün gecikmesi, iklim şartlarının kötü olması v.b. ihtimaller de
dikkate alınarak yüklenici tarafından gereken titizlik gösterilecektir. İşveren işin seyrine ve yüklenicinin
tutumuna göre işyerinde yapılan imalatı işveren namına hakediş bedeline uygun olarak sigorta
ettirmesini talep edebilecektir. Bu sigorta masrafı yüklenicinin genel masraflarına dâhil olduğundan
ilave bir bedel ödenmeyecektir.
21.1.2- Bütün sistemlerin montajı tamamlandıktan sonra yüklenici sistemlerin şartname ve
projelerde belirtilmiş işletme şartlarını en iyi şekilde yerine getirmelerini sağlamak için gerekli bütün
denemelerin, ayarlamaların, dengelemelerin yapılmasına yetecek bir sürede tesisi çalıştıracaktır. Bu
esnada gerekirse, sistemlerin montaj ekipleri veya imalatçı firma temsilcileri veya her ikisi birlikte
tesisin istenen neticeyi vermesi için gerekli çalışmaları yapacaklardır.
21.2- Geçici kabul ile kesin kabul arasında
21.2.1- Telefon santrali, yangın ihbar santrali, asansör, elektrojen grubu v.b. gibi imalat için,
geçici kabulden evvel imalatçı firma ile yüklenici, aylık periyodik bakım sözleşmesi yapacak ve
sözleşmenin bir suretini İşverene verecektir. Sözleşme süresi kesin kabul ile sona erecektir. Bunun için
yüklenici işverenden ayrıca bir ücret istemeyecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
12
21.2.2- Geçici kabul raporu düzenleme tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde işveren tesisatı
işletecek personeli tayin edecektir. Yüklenici de bu personele ekip kurulduktan itibaren sözleşmesinde
başka bir süre belirtilmediği takdirde 18 gün müddetle tesisatı tanıtacak, işletme bakım ve onarımını
öğretecektir. Bunun için yükleniciye herhangi bir nam altında hiçbir bedel ödenmeyecektir.
21.3- Cihaz plakaları
21.3.1- Her bir cihaz çıkartılamaz ve silinemez şeklinde prinç, alüminyum gibi korozyona
dayanıklı bir plaka üzerine kazınarak yazılı isim ve önemli özelliklerini belirtir birer plaka ile
donatılacaktır. Plakalarda aşağıda belirtilen bilgiler bulunacaktır.
a) Mamülün adı ve plaka numarası,
b) İmalâtçı firmanın adı ve adresi,
c) Seri ve model numarası,
d) Belirli şartlardaki kapasitesi,
e) Azami dayanabileceği basınç, sıcaklık v.b. sınırlamalar,
21.3.2- Bütün otomatik kontrol cihazları üzerinde veya bitişiğinde monte edilecek bir plakada
hangi cihazı kontrol ettiği 21.3.1 (a-e) de açıklanan bilgiye ilaveten belirtilmiş olacaktır. Gerekirse
cihazlar numaralanacak şematik kontrol diyagramı tablosu üzerinde gerekli açıklama yapılacaktır.
21.4- Dağıtım tabloları
21.4.1- Dağıtım tabloları binanın o kısmına ait bütün sigorta ve şalterleri ihtiva edecektir.
21.4.2- Her bir sigorta ve şalterin tablo numarası, etiket numarası, bulunduğu yer ve yaptığı
hizmet bu tabloda belirtilmiş olacaktır
21.5- Tanıtma, işletme ve bakım el kitabı
21.5.1- Yüklenici 5 nüsha ciltlenmiş olarak tanıtma, işletme ve bakım el kitabı hazırlayacak ve
işverene teslim edecektir. Bu el kitabı aşağıdaki bilgileri ihtiva edecektir:
21.5.1.1- Her bir sistemin basit tarifi, bakımı ve işletme esaslarının izahı,
21.5.1.2- Teçhizat detaylarında, kontrol diyagramlarında ve kontrol cihazlarının elektrik
diyagramlarında gösterilen sistemin fonksiyonel parçalarının imalatçı tarafından verilen parça listelerini
ve bu listelerde sistem, parça, model numaralarını, imalatçı detay numarası,
21.5.1.3- Her bir sigorta veya şalterin yapacağı vazifeyi, yerini ve plaka numarasını belirtir
tabloları,
21.5.1.4- Her tip cihazın bakımıyla ilgili bilgileri,
21.5.1.5- Her tip cihazın muhtemel arızaları ve tamiriyle ilgili bilgileri,
21.5.1.6- Her cihaz için en yakın mahalli satın alma, bakım, tamir ve yedek parça servisinin firma
adı, adresi ve telefon numarası,
Elektrik Mühendisleri Odası
13
21.5.1.7- Kontrol diyagramında, elektrik tesisatı donatım şemasında ve projesinde mevcut her bir
teçhizat elemanını tarif eden, işleyişini açıklayan katalog veya literatürü,
21.5.1.8- Projelerde, mevcut diğer cihazlara ait elektrik motorlarının yardımcı röle, uzaktan
kumanda, kilitleme, koruyucu röle gibi teçhizatını gösteren, monte edildiği şekliyle hazırlanmış elektrik
detay resimlerini ve şemaları,
21.5.1.9- Yüklenici, icabeden bilginin tamam olup olmadığı hususunda kontrol teşkilatının
görüşünü de alarak, en son durumuyla hazırladığı el kitabının fihristini hazırlayıp işverene onaylanmak
üzere yazıyla verecektir. Onaylanmış fihristin bir kopyası kitapta bulunacaktır.
21.5.1.10- Bütün el kitabının içeriği, geçici kabulden dört hafta evvel işverene teslim edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
14
İKİNCİ BÖLÜM
Kuvvetli Akım Elektrik tesisatı
22- Kapsam
22.1- Yapıların ya da yapı kümelerinin içinde doğru akımlarda 600 V, alternatif akımlarda faz-faz
arası 1000 V. a kadar (1000V dahil) olan gerilimle kurulan her türlü kuvvetli akım tesislerini kapsar.
23- Tablolar
Bu Şartnamede tablolar,
Ana tablo ve Büyük Güçlü Dağıtım tabloları,
Dağıtım (talî ) tabloları,
Etanş Dağıtım tabloları,
Sayaç tabloları,
Diğer tablolar,
olarak sınıflandırılmıştır.
Yere oturan ve panolardan oluşan tablolar, ana tablo ve büyük güçlü dağıtım tablosu olarak
düşünülmüştür. Bina gücünün küçük olması halinde ana tablo duvara monte edilebilir.
Dağıtım tabloları yüzey büyüklüğü 0.5 m2’ye kadar olan ve duvara monte edilen tablolardır. Kat
tesisat hacmındaki birkaç motorun beslenmesinde
dağıtımlarında veya küçük bir mekanik
kullanılabilirler.
Etanş dağıtım tabloları birbirine eklenen ünitelerden oluşur. Özellikler ilgili maddelerde
verilmiştir.
Sayaç tabloları, enerji satışı ile ilgili olduğundan ana tablodan ayrı olacak ve ilgili maddelerdeki
özellikleri taşıyacaktır.
Diğer tablolar yukarıda sıralanan maksatlar dışında kullanılacak tabloları kapsar. Özellikleri, tesis
maksadına uygun olarak, diğer tablolarda aranan özellikleri taşımalıdır.
Tablolarda bulunacak her türlü anahtarlar, sigortalar, ölçü aletleri, sayaçlar, röleler ve bağlantı
elemanları TS standartlarına, bu standartın bulunmaması halinde sıra ile EN, HD, IEC standartlarına
uygun olacaktır.
23.1- Ana Tablo ve Büyük güçlü Dağıtım tabloları
23.1.1- Ana Tablo ve Büyük güçlü Dağıtım tabloları en az 2 mm. kalınlıkta, düzgün yüzeyli DKP
sac’tan yapılacaktır.
23.1.2- Küçük güçlü binalarda, ana tablonun duvar tipi olduğu hallerde tablonun özellikleri
dağıtım tablosu özelliklerinde olacaktır.
23.1.3- Tablodaki pano sayısının tespitinde, kolon ve besleme hatlarının sayısı, ışık, kuvvet, yedek
akım, yapılacak ilave olasılıkları da göz önünde tutulacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
15
23.1.4- Panolarda, genişlik en az 500 mm, toplam yükseklik 1800 mm, derinlik içindeki donanım
boyutlarına uygun olarak en az 350 mm. olacaktır. Panonun alttan 400 mm’lik kısmı boş bırakılacaktır.
23.1.5- Panoların kenarları bükülecek ve cıvatalarla birbirine bağlanacaktır. Panolar 40 veya 50 lik
köşebentten veya güçlendirilmiş saç profilden mamul, kuvvetli bir iskelete tespit edilecektir. Demir
aksam bir kat sülyen, iki kat mat tabanca boyası veya fırın boyası ile boyanacaktır.
23.1.6- Döşeme üzerine konacak tablolar ve ana tablo 10 cm yükseklikte sıvalı beton kaide
üzerinde tespit edilecek, alttan girişli tertipde tablonun alt yüzü hariç diğer bütün yüzleri kapalı, ön
yüzü menteşeli açılabilir, dolap tipi olacaktır.
23.1.7- Üstten girişli tablolarda alt yüzde kapalı olacak, üstten kablo girişleri rakorlarla
sağlanacaktır.
23.1.8- Tablo içine yabancı cisimlerin, özellikle fare ve benzeri haşerenin girmesi kesinlikle
önlenmiş olacaktır.
23.1.9- Alttan girişli tabloların, döşemeye açılmış kablo kanalı ile birleştiği yerde tablo alt bölümü
fare girişlerini önlemek için yeterli şekilde kapatılacaktır.
23.1.10- Tablo içerisinin havalandırılması dikkate alınacaktır.
23.1.11- Tablo kapakları üçgen anahtar veya benzeri anahtarla açılabilecektir. Tablo
yüksekliğinin1m’den fazla olduğu durumlarda, açılan kapak alt-üst ve yan noktadan ispanyolet tipi
sürgülerle (evrak dolaplarında olduğu gibi) sabitlenecektir. Kapak menteşeleri gizli metal tip olacaktır.
23.1.12- Enerji anahtarlarına kapaklar açılmadan kumanda edilebilinecektir. Bu maksatla kapağın
bir bölümüne pencere açılabilir.
23.1.13- Kapak kenarları ve varsa kapak üzerindeki pencere kenarları içe doğru 1 cm bükülerek
güçlendirilecektir.
23.1.14- Tablolarda gerilim taşıyan çıplak kısımlar rastgele dokunmaya karşı muhafaza altına
alınacaktır. 42 volttan yüksek nominal gerilimde; yalıtım maddesi ile örtülmüş olmayan bütün kısımlar,
yükseklikleri 180 cm’den az olduğu takdirde rastgele dokunmayı engelleyecek sac’tan veya ısıya
dayanıklı yalıtkan v.b. malzeme ile yapılmış bölümlerle, emniyet altına alınacaktır. Bu husus için iletken
kısımların lak ile boyanması veya emaye edilmesi, muhafaza tertibatı olarak kabul edilmez. Tablonun
önünde kapaklar dik açılmış durumda iken, en az 70cm. lik boş bir geçit yeri bırakılacaktır. Tablonun
yerine yerleştirilmesinde, kapakların kapalı durumdan yana doğru 110 derece açılabilmesine imkân
sağlanacaktır.
23.1.15- Tablonun bütün demir kısmının kendi aralarında ve eşpotansiyel bara ile kusursuz olarak
bağlantısını ve bu bağlantının devamını temin için özel tertibat alınacaktır. Tablo kapaklarının gövde ile
elektriksel bağlantısının iyileştirilmesi için çok telli büklebilir iletkenlerle ek önlem alınacaktır.
Eşpotansiyel bara ve koruma iletkenleri, topraklama iletkeni kesitleri ve topraklama ile ilgili diğer
hususlarda 21.08.2001 tarih ve 24500 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Elektrik Tesislerinde
Topraklamalar Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
16
23.1.16- Panolar arasında baraların geçiş noktaları, ısıya dayanıklı yalıtkan malzemeden (pertinaks
v.b. gibi) ayırıcı levhalar konarak kapatılacaktır. Her bir pano ayrı kapaklı olacak; yanındakilerle
arasında açık geçiş bulunmayacaktır.
23.1.17- Tablo içinde bakır eşpotansiyel bara ve ayrıca tablodan yalıtılmış bir nötr barası tesis
edilecektir.
23.1.18- 100 amperden büyük şalter ve sigorta bağlantıları, kesin olarak baralar ile yapılacaktır.
Tablo içinde bulunan yalıtılmış iletkenler özel kroşeler vasıtasiyle muntazam bir sıra haline getirilip
gövdeye bağlanacaktır.
23.1.19- Her şalterin veya sigortanın altına beslenilen yeri gösteren etiketler konacaktır. Tablo
içindeki kablo uçlarına geldiği veya gittiği yerle ilgili etiket konacaktır.
23.1.20- Tablo kapakları üzerinde bulunabilecek işaret lambaları, kumanda butonları veya
kumanda anahtarlarının elektrik bağlantı hatları grup haline getirilip forma verildikten sonra kapağa
tespit edilecek ve kapağa monte edilmiş sıra klemenslerde son bulacaktır. Bu hatların gövdeden gelen
karşılıkları ise gövde üzerinde bir grup sıra klemensde bitecektir. Kapak ve gövdedeki klemensler
arasına çok telli iletkenlerle bükülgen bağlantı yapılacaktır.
23.1.21- Ana tabloda kullanılacak baralarda fazlar siyah-kahverengi-gri, nötr açık mavi, toprak
yeşil bantlı sarı renkli olarak boyanacaktır.
23.1.22- Ölçü aletleriyle şalter, sinyal lambası vs. nin seçiminde bunların şekil birliğine ve saç
panolara uygun tipte olmalarına dikkat edilecektir.
23.1.23- Bıçaklı sigortalar arasına, sigorta kaidesinin bağlantı uçlarını kavrayacak ve sigorta
tutamaklarını aşacak ölçülerde, ısıya dayanıklı yalıtkan malzemeden (pertinaks v.b. gibi) ayırıcı levhalar
konarak sigorta ve kaidesinde oluşacak arkların yandaki faza atlaması önlenecektir. Sigorta eksenleri
arasında 9 cm’den fazla açıklık varsa bu ekranlara gerek kalmaz.
23.1.24- Transformatör istasyonlarındaki A.G. ana tablolarının ve kısa devre akımı 10 kA’i geçen
yerlerde tesis edilecek tabloların kısa devre tip deneyi sertifikası bulunacaktır.
23.1.25- Ana tablonun bağlantı şeması, yazı punto yüksekliği 15 mm’den küçük olmamak üzere
çizilip üstü plastik kaplanarak çerçevelenecek, ana tablo dairesine asılacaktır
23.1.26- Pano kapakları iç yüzeyinde pano ilgili şemelarının konabileceği, saçtan mamul cep
bulunacaktır.
23.2- Dağıtım (Talî) tabloları
23.2.1- Dağıtım tabloları, sıva üstü veya gömme olarak monte edilecektir. Dağıtım tablolarının
boyutları işverenin tasdik edeceği projeye uygun olacaktır.
23.2.2- Tablolar taşıyacakları donanımın boyutlarına ve ağırlıklarına göre boyutlandırılırlar. 0,5
m2’ye kadar tablolar duvara sıva altı olarak konabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
17
23.2.3- Tablolar 0,5 m2 ye kadar en az 1,5 mm kalınlıkta, düzgün yüzeyli DKP sac’tan
yapılacaktır. Tabloların kenarları bükülecek ve arka yüzeyleri, tablo içindeki ağırlığı taşıyabilecek
şekilde, saç profillerle takviye edilecektir. Demir aksam bir kat sülyen, iki kat mat tabanca boyası veya
fırın boyası ile boyanacaktır.
23.2.4- 0.3 m2’den büyük tablolarda kapak, burulmalara karşı iç taraftan saç profille takviye
edilecektir. Ayrıca kapak kenarları içe doğru 1 cm kıvrılarak güçlendirilmelidir.
23.2.5- Tablolar, kapakları kapalı durumdan itibaren yana doğru 110 derece açılabilecek şekilde
yerleştirilmelidir. Lambri arkasında kalan tabloların önündeki lambri kapağı tablo kenarlarından en az
5’er cm daha büyük olmalı ve tablo kapağının tam açılmasına engel olmamalıdır. Kapak menteşeleri
gizli tip olacaktır.
23.2.6- Üstten girişli tablolarda hatların çıktığı noktalarda oluşan boşlukların kapatılması için özel
düzenleme yapılacaktır. Bu bölümlerin tahta, kağıd vb. malzeme ile tıkanması yasaktır.
23.2.7- 60 A’e kadar akım çeken tablolarda fazlar için bara kullanılmasına gerek yoktur. 60
A.’den fazla akım çeken tablolarda, bağlantılar kablolarla şalterden şaltere veya sigortadan sigortaya
yapılmayıp bakır baralar vasıtasiyle ayrı ayrı yapılacaktır. Baralar Madde 23.1.21 de verilen renklerle
işaretlenecektir. Fazlar barasız yapılmış olsa bile bakır lamadan imal edilmiş, nötr ve eşpotansiyel bara
(koruma iletkenlerinin toplandığı bara) bulunacaktır. Otomatik sigortaların faz giriş tarafında, bu
sigortalara mahsus tarak şeklinde bara kullanılması zorunludur.
23.2.8- Dağıtım tablolarında linye hatları, yanmayan malzemeden yalıtkanlı, uygun nitelikte
klemensler vasıtasiyle tabloya tutturulacak ve nötr hatları da yalıtılmış bakır bir baraya bağlanacaktır.
Tabloya giren kolonlarının faz iletkenleri sabit klemenslere ve nötr iletkenleri bakır baraya
bağlanacaktır. Dağıtım tabloları üzerinde koruma hatlarının toplandığı topraklama barası bulunacak,
topraklama bağlantısı, bulunduğu yerdeki tesisata uygun olarak yapılacaktır.
23.2.9- Gerilim altındaki kısımlara rastgele dokunmayı önlemek için, bu gibi kısımlar yanmaz
malzemeden mamul, çıkarılabilir kapaklarla örtülecektir. Bu iç kapakların üzerinde, sigortaların
dışarıdan müdahale edilecek kısımlarının geçmesi için açılan pencere çevrelerine yalıtkan malzemeden
ağızlık geçirilecektir.
23.2.10- Dağıtım tablolarında dış kapak üzerinde işaret lambası kullanılıyor ise bağlantı,
yukarıdaki madde 23.1.20 ye uygun olacak ve tablo iç kapağının bu gibi iletkenleri zedelemesi önlenmiş
olacaktır.
23.2.11- Büyük tesislerde her dağıtım tablosunun tam yük altında çektiği akımın fazlara göre
dengelenmesi yapılacak, bu durum besleme hattından pens ampermetrelerle veya ana tablodaki mevcut
ampermetrelerin yardımı ile kontrol edilecektir.
23.2.12- Tozlu yerlerde kullanılacak sıva üstü dağıtım tablolarında bütün girişler rakorlarla
yapılacak ve tablo kapağının bastığı sabit yüzeyde toz girişini önleyen conta düzeni bulunacaktır. Bu tip
imalat etanş tablo sınıfından değerlendirilmez.
23.2.13- Her sigorta veya şalterin altında beslenilen yeri gösteren madeni veya plastik etiketler
bulunacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
18
23.2.14- Tablo kapağı iç yüzeyinde tablo bağlantı şemasının konması için saçtan mamul cep
yapılacaktır.
23.3- Etanş Dağıtım tabloları
23.3.1- Tesisatın rutubete, toza ve mekanik darbelere karşı korunması gereken mahallerde tablolar,
birbirine eklenecek tipte, ek yerlerinde ve kapaklarında conta bulunan etanş kutulardan yapılacaktır.
Malzeme olarak döküm aluminyum, polikarbonat ve benzerleri kullanılabilir.
23.3.2- 16mm2 den daha büyük kesitte bağlantılar bakır baralar vasıtası ile yapılacaktır.
23.3.3- Sigortalar kapak açıldıktan sonra, anahtar ve şalterler
ise kapak kapalı
iken
çalıştırılabilecek şekilde düzenlenecektir.
23.3.4- Dağıtım tabloları için bildirilen diğer hususlara da uyulacaktır.
23.4- Sayaç tabloları
23.4.1- Tablolar 1,5 mm kalınlıkta DKP sacdan imal edilecektir.
23.4.2- Tabloların mekanik yapısı, ana tablo ve dağıtım tabloları için istenen şartları aynen
sağlayacaktır.
23.4.3- Tablo, sayaç/sayaçlar, giriş sigortası, çıkış sigortası/sigortaları, ihtiyaca göre akım ölçü
transformatörlerini ve bina için tesis edilen artık akım anahtarını* taşıyacak büyüklükte olacaktır.
23.4.4- Tablo enerji veren kuruluşa ve tüketicilere ait iki ayrı bölümden oluşacaktır.
23.4.5- Enerji veren kuruluşa ait bölüm, kofreden itibaren sayaçların bağlantı uçlarını (uçlar dâhil)
kapsayan bölüm olup, kolaylıkla açılamaz şekilde kapatılmış ve ana gövdeye tespit noktalarında
mühürleme imkanı sağlayacak yapıda olacaktır.
23.4.6- Sayaçların kolayca okunabilmesi için mühürlü bölüm sayacın gösterge kısmını
kapatmamalıdır. Tüketiciye ait bölümler, sigorta değişimini sağlamak maksadı ile açılır kapaklı
olacaktır.
23.5- Diğer tablolar
Yukarıda sınıflanan maksatlar dışındaki işler için tesis edilen tabloların özellikleri, kullanım
amacına uygun bir şekilde, 23.1 – 23.4 maddelerinde verilen özelliklere eşit olacaktır.
(*)Avrupa standartlarında RCD (Resudial Current Device) olarak geçen ve TSE tarafından da
artık akım anahtarı olarak isimlendirilen (TS EN 61008-2-1/A1, TS EN 61009-1, TS EN 61543/A12) bu
cihaz piyasada hatalı şekilde kaçak akım şalteri olarak anılmaktadır.
Elektrik Mühendisleri Odası
19
24- İç tesisat hatları
24.1- Genel
Burada sözü edilmeyen hususlar için, sırası ile TSE, EN, HD,, IEC, standartlarının hükümleri esas
kabul edilecektir.
24.2- Özel şartnamede aksi belirtilmedikçe sıva altındaki bütün tesisat TS veya uluslararası
standartlara uygun PVC borularla yapılacaktır.
24.3- Sıva altındaki iniş boruları dik veya yatay olarak döşenecektir. Buatların priz veya anahtar
hizasında bulunmasına dikkat edilecektir. Dilatasyon yerlerinde boru geçitleri, boruların serbestçe
oynayabilmesi için manşonlu olacak ve mekanik etkilere karşı dayanıklı bir boru ile muhafaza altına
alınacaktır.
24.4- Tozlu veya yangın tehlikesi gösteren yerlerde tesisat, antigron cinsi kablolar yerine
galvanizli gaz borusu içinde plastik izoleli iletkenlerle etanş olarak yapılabilecektir.
24.5- Dağıtım tablolarının merkezi zeminden, 170 cm yükseklikte olacaktır. Bu mesafe kontrol
mühendisinin izniyle değiştirilebilecektir.
24.6- Bütün ışık sortilerinin boruları ahşap takozlarla nihayet bulacaktır. Bu takozların ölçüsü
tavan armatürleri için 14x16x3 cm, askılı armatürler için 5x8x3 cm olacaktır.
24.7- İletkenler, sıva altında yapılacak tesisatın boru döşenmesi ve sıva işi tamamlandıktan ve
birinci badana tamamen kuruduktan sonra çekilecektir. Bir binada faz iletkenleri L1-gri, L2-siyah, L3-
kahverengi, N-nötr iletkeni açık mavi, PE-koruma iletkeni (toprak) yeşil bantlı-sarı renk olacaktır.
Bütün aydınlatma sortilerinin çıkış noktalarına, armatürlerle bağlantılarını temine yarayan birer lüstr
klemens konacaktır.
24.8- Buatlar zeminden en az 220 cm yükseklikte olacak ve aynı oda veya koridorda bulunan
buatların aynı seviyede olmalarına dikkat edilecektir. Tesisat tamamlandıktan sonra sıva dışına taşmış
veya çukurda kalmış yahut çarpık konmuş bir buat görülürse masraf yüklenicisine ait olmak üzere
düzelttirilecektir. Asma tavanlı mahallerde buatlar asma tavan hizasının altında bulunacaktır.
24.9- PVC borular, sıva altında olmak üzere üç boruya kadar yanyana döşenebilecektir. Üçten
fazla boruların döşenmesinde, borular üçer üçer gruplara ayrılacak ve her bir grubun arasında en az 4
cm’lik bir mesafe bulunacaktır. Yanyana dizilmesi zorunlu olan hallerde borular rabitz teliyle
örtülecektir.
24.10- Akım kapasitesi bakımından bir fazla beslenmesi mümkün olmayan çok özel aydınlatma
sistemlerinde (avize v.s. gibi) üç fazlı sortiler kullanılabilir.
24.11- Lamba sortileri için en az 1,5 mm2 lik, priz sortileri, priz linyeleri ve lamba linyeleri için en
az 2,5 mm2 lik kesitte PVC yalıtımlı iletkenler kullanılacaktır
24.12- Besleme hatlarında nör iletkeni kesiti, faz iletkeni kesitine eşit olacaktır.
24.13- Priz devreleri ışık devrelerinden ayrı olacaktır. Ancak, zorunlu durumlarda ve tabloların her
birinde sadece bir priz bulunması halinde aydınlatma devresine en çok bir priz, gerektiğinde priz
devresine bir lamba bağlanabilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
20
24.14- Sorti anahtarları zeminden 110 cm, aplikler zeminden 190 cm yüksekliğe konacak ve aynı
odada birkaç anahtar, söndürme düğmesi bulunduğu takdirde hepsi aynı seviyeye monte edilecektir.
Prizler normal olarak yerden 40 cm. yüksekliğe konacaktır. Telefon, TV ve çağırma düğmeleri prizlerle
bir araya geldikleri takdirde aynı seviyede yanyana monte edilecektir. Gerek anahtar ve gerekse priz
yükseklikleri kontrol mühendisinin izni ile değiştirilebilecektir.
24.15- Yan yana bulunan anahtar, söndürme düğmesi, priz, telefon prizi, çağırma butonu vs.
kombine kasalar dâhilinde yapılabilecektir.
24.16- Kare buat kapakları paslanmaz saç veya PVC olacak, dört vida ile buata tespit edilecek ve
her bir yanı 0,5 cm kutudan taşacak ölçüde olacaktır. Zayıf ve kuvvetli akım tesislerinde kullanılan
buatlar yerden en az 220 cm yükseklikte olacaktır.
24.17- TSE standartlarına uygun PVC buatlar kullanılabilecek, bir buata en çok dört boru ile
bağlantı yapılabilecektir. Bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. Buatların içindeki
kablo bağlantılarında yalıtkan klemensler kullanılacaktır. Buatların saçtan olması halinde saç kalınlığı
en az 0,35 mm olacaktır.
24.18- Klemeslerin akım taşıyan kısımlarının buat kapaklarına dokunmasını önlemek için metal
gövdeli buatların içine buat ölçüsünde prespant kağıdlar konulacaktır.
24.19- Asma tavan içindeki tesisat NVV tip iletkenlerle boru kullanılmadan yapılır. Fluoresan
lamba armatürlerinin içi, aşağıda verilen şartlarla, buat olarak kullanılabilir.
24.20- Aluminyum ve ahşap asma tavanlarda NVV tipi iletkenle yapılan hatlar betona veya ahşapa
kroşelenmelidir. Alçı asma tavanlarda, hatlar tavan yapısı itibariyle dışarıdan görülemiyorsa NVV tipi
iletkenler serbest bırakılabilir.
24.21- Mecbur kalınmadıkça lambadan lambaya geçiş yapılmayacaktır. Tavana gelen kısımlara
hiç bir surette buat konulmayacaktır. Yalnız bazı dekoratif düşüncelerle normalin üstünde sorti
kullanılması gerektiği hallerde veya binanın mimari şekli gereği buat konacak sütun, kiriş veya duvar
bulunmadığı hallerde, sorti uçlarına kolayca ulaşabilecek tipte lüstr klemensler koymak şartıyla
lambadan lambaya geçiş olabilecektir. Gerilim düşümünün uygun olması şartıyla bir sigorta devresine
dokuzdan fazla ışık sorti bağlanması mümkün olabilecektir. Bant şeklinde düzenlenmiş fluoresan
armatürlerin gövde içi, ısıya dayanıklı yanmaz tip klemenslerle buat olarak kullanılabilir. Ancak bu ara
bağlantılar için paralel sorti bedeli ödenmez.
24.22- Yükseltilmiş döşeme altı tesisat sistemi
24.22.1- Sistem, yükseltilmiş döşeme olan hacimlerde uygulanacaktır.
24.22.2- Sistemde bulunan tüm kablolar NVV tipi olacak, montajı takiben kodlandırılacaktır.
24.22.3 - Gerektiği durumlarda metal döküm kare buatlar döşeme altına tesis edilebilir. Buatlara
giriş çıkışlar rakorlarla yapılacak; buatlar beton döşemeye tespit edilecektir.
24.22.4- Grup halinde giden kablolara form verilip plastik kablo bağları ile bağlanacaktır.
24.22.5- Yükseltilmiş döşeme altında saç kablo kanalı kullanımı isteğe bağlıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
21
24.23- Güvenlik ve Güvenlik hatları
24.23.1- Güvenlik hatları ait oldukları dağıtım tablolarına kadar devam edecek ve tablonun
topraklama barasına bağlanacaktır. Faz hattı kesitinin 16 mm2’ye kadar olduğu yerlerde koruma hattı
kesiti, faz iletkeni kesitine eşit olacaktır. Diğer durumlarda hat kesitleri Elektrik Tesislerinde
Topraklamalar Yönetmeliğine uygun olacaktır. 63 A ve daha büyük sigortalarla korunan faz hatlarına ait
koruma hatları için ısınma hesabına göre kesit seçilmesi tavsiye edilir.
24.23.2- Enerji veren kuruluşdan alçak gerilimle enerji alan binalarda toprak hatası akımlarına
karşı Artık Akım Anahtarı kullanılması zorunludur. Tesisatta, kofreden itibaren Artık Akım Anahtarı ile
korunmamış kısım kalmayacaktır. Tesisatın normal, yalıtım ve toprak kapasitesi akımları (kaçak
akımlar) dikkate alınarak tüketiciye en yakın Artık Akım anahtarı 30 mA eşik değerli olmalıdır.
24.24.- Rutubetli, açık hava veya korozyona sebebiyet veren yerlerde tesisat, etanş ve yeraltı
kablosu cinsi malzeme ile yapılacaktır. Etanş hatların döşenmesinde duvardan mesafeli bakalit kroşeler
kullanılacaktır. Kroşe ve bütün tespit vidaları galvanizli veya paslanmaz madenden olacaktır. Rutubetli
olmayan yerlerde tesisat özel galvanizli kroşelerle yapılabilecek; etanş kablolar duvar geçitlerinde,
borular içine alınacak ve bu borulara etanş kablolara has lastikli ağızlıklar takılacaktır. Kroşeler
arasındaki mesafe 30 cm. yi geçmeyecektir. Yan yana dizilen birçok etanş cinsi kabloların kroşeleri
müşterek bir paslanmaz metal konsol üzerinden tespit edilecektir. Tesisatta kullanılacak bütün kolon,
ana hat ve besleme hatları imalat boyuna uygun ve tek parça olacaktır, hiç bir surette parça parça
kısımlar eklenerek kullanılmayacaktır.
24.25- Etanş kabloların dağıtım tablolarına, armatürlere veya herhangi bir cihaza girişleri, toz ve
nem girişini önleyen özellikteki malzeme ile yalıtılacaktır. Etanş buatlarda güvenlik hatlarının tespiti
galvanizli veya paslanmaz madenden civatalar ile yapılacak, buatların açık ağızları vidalı tıkaçlarla
kapatılacak, kabloların döşenmesi sırasında kavislerin kablo çapının altı katından daha küçük yarı çapta
bir dönüş yapılmamasına dikkat edilecektir.
24.26- Etanş sortilere konulacak anahtar, armatür, priz ve bu gibi tesisatta kullanılacak bütün
malzemeler rutubetli yerler için imal edilmiş cinsten etanş olacaktır. Prizler etanş kapaklı cinsten
olacaktır.
24.27- Etanş armatürlerin özellikleri aşağıda armatürler başlığı altında verilmiştir. Değişiklikler
kontrol mühendisinin izni ile belirlenecektir. Güvenlik hatlarının tespiti için kaideler üzerinde galvanizli
veya paslanmaz madenden vidalar bulunacaktır.
24.28- Banyo ve benzeri ıslak mahallerde yapılacak tesisat TS EN 60364-7-701 standartı
hükümlerine uygun olacaktır.
24.29- Elektriksel olmayan diğer tesisatlara yakınlık
24.29.1- Hat sistemleri, hasar verici etkilere karşı, hatlardan yayılan ısıdan etkilenmeyecek şekilde
düzenlenen bir kılıfla korunmadıkça, hatlar için zararlı olabilecek ısı, duman veya gaz üreten tesisatların
yakınına tesis edilmeyecektir.
24.29.2- Hat sisteminin yoğuşma olabilecek tesisatların (su, buhar veya gaz, vb. tesisatlar)
altından geçtiği yerlerde, hat sisteminin zararlı etkilerden korunması için önlem alınacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
22
24.29.3- Elektrik tesisatlarının elektriksel olmayan tesisatların yakınına tesis edildiği yerlerde,
bunlar, diğer tesisatlara uygulanması öngörülen işlemlerin elektrik tesisatlarında hasara sebep
olmayacağı veya elektrik tesisatlarında öngörülen işlemlerin diğer tesisatlarda hasara sebep olmayacağı
biçimde düzenlenmelidir.
Bu maksatla tesisatlar arasında uygun bir aralık bırakılması veya mekanik veya ısıl engel kullanılması
yeterlidir.
24.29.4- Kablolar, asansörlerin kendi kumanda hatları ve kuyu aydınlatma hatları hariç, hiçbir
zaman bir asansör kuyusuna döşenmeyecektir.
24.30- İletişim tesisleri hatları
24.30.1- Alçak gerilim enerji hatları ile iletişim, sinyalizasyon, zil, kontrol ve alarm tesisatlarına
ait devreler, her bir kablonun mevcut en yüksek gerilim için yalıtılması veya aşağıdaki yöntemlerden
birinin uygulanması hariç, aynı hat sistemine dâhil edilmeyecektir:
- Çok damarlı bir kablonun her damarı kabloda mevcut en yüksek gerilim için yalıtılmıştır.
- Kablolar kendi sistem gerilimine göre yalıtılmış ve kapalı veya kapaklı kablo kanalı
sisteminin ayrı bölmesine tesis edilmiştir.
- Ayrı bir boru sistemi kullanılmıştır.
24.30.2- Yangın alarm ve merkezi yedek besleme kaynağından beslenen acil durum aydınlatma ve
yönlendirme devreleri, diğer kablolardan ve birbirlerinden ayrılacaktır. İletişim devreleri, veri hatları ve
benzerleri için elektrostatik ve elektromagnetik parazitlere özel dikkat gösterilmelidir. Bu maksatla her
sistem için kendi şartnamesinde bildirilen iletken tipleri kullanılacak ve bu hatlar ile enerji hatları
arasında en az 5 cm ara bulunacaktır.
25- Kablo taşıyıcıları ve baralı kanallar
25.1- Kablo taşıyıcıları
25.1.1- Projesinde kablo taşıyıcı ve kanalları ile tesisi öngörülen kabloların, yatayda veya dikeyde,
kapalı veya açık, sac veya PVC, delikli veya deliksiz, tavanda, duvarda veya döşeme altında, taşınması
işlerini kapsar.
25.1.2- Sistem
Kablo taşıyıcı ve kanalları ile kablo taşınabilmesi için aşağıda belirtilen bölümlerden, projesinde
gerekli görülenler, miktarlarına göre tespit edilerek bir sistem tesis edilecektir.
a- Kablo merdivenleri,
b- Kablo taşıyıcıları ve kanalları,
c- Tavan ve duvar destek elemanları,
d- Tavan ve duvar konsolları,
e- Yatay- dikey dönüş ve bağlantı parçaları,
f- Redüksiyon ve birleştirme parçaları,
g- Döşeme altı kanal, buat, dirsek, ekleme parçaları,
h- Döşeme altı prizi, kaidesi, kutusu, kasası vb. gibi diğer parçalar.
Elektrik Mühendisleri Odası
23
25.1.3- Kablo merdivenleri:
25.1.3.1- Kablo merdivenleri, başta kablo bacalarındaki dikey kablo çıkışları olmak üzere projelerde
kablo merdiveni olarak belirtilen yerlerde kullanılacaktır.
25.1.3.2- Kablo merdiveninin yükseklik ve yönünün değiştiği yerlerde özel parçalar
kullanılacaktır.
25.1.3.3- Kablo merdiveni imalatında kullanılan malzeme, delme, bükme, kesme ve kaynak
işlemlerinden sonra kabloya zarar verilmemesi için yüzey temizliği yapılarak sıcak daldırma ile
galvaniz kaplanacaktır.
25.1.3.4- Merdivenlerin birbirlerine eklenmelerinde, paslanmaz malzeme ile kaplı civata, pul,
rondela vb. malzeme kullanılacaktır.
25.1.3.5- Kabloların merdivene tespiti için, kontrolluğun isteği ve onayına göre paslanmaz
malzeme ile kaplı metal kroşeler ve plastik kablo bağları kullanılacaktır.
25.1.3.6- Kablo merdivenleri ve kanalları en az 1.5 mm sacdan yapılacak ve sac kalınlığı
kabloların ağırlıklarına, kanalın genişliğine ve mukavemet hesaplarına göre büyütülecektir.
25.1.3.7- Kablo merdiven basamakları 1.5 mm sactan imal edilecek ve her 1 metrede en az 3 adet
olacaktır.
25.1.4- Kablo taşıyıcıları :
25.1.4.1- Kablo taşıyıcıları, projesinde belirtilen yerlerde, kabloların yatay dağılımı için delikli
sactan yapılmış kablo taşıyıcıları kullanılacaktır.
25.1.4.2- Kablo taşıyıcıları içine döşenecek zayıf akım tesisat kabloları, mutlaka ayrı bir bölme
içinde veya ayrı kablo taşıyıcısı içinde bulunacaktır. Kablolar, taşıyıcıya en fazla 50 cm aralıklarla
plastik kablo bağı ile tespit edilecektir.
25.1.4.3- Kablo taşıyıcılarının yükseklik ve yön değiştirdiği yerlerde özel parçalar kullanılacak;
konsol ve tijlerle, askı şekli ve yeri kontrol mühendisi ile birlikte mahalinde tespit edilecektir.
25.1.4.4- Kablo taşıyıcıları, imalatta yapılan sac delme, bükme işlemlerinden sonra tamamen
temizlenip kesitler galvaniz kaplanacaktır.
25.1.4.5- Taşıyıcıların birbirleri ve ek parçaları ile eklenmelerinde bağlantılar, paslanmaz malzeme
ile kaplı cıvata, pul, rondela v.b. ile yapılacaktır.
25.1.4.6- Kablo
taşıyıcısı, üzerine döşenen kablolardan ek almak gerektiğinde, buat
kullanılacaktır. Buatın taşıyıcı üstüne konulamaması halinde, taşıyıcı yanına bağlanacaktır.
25.1.5- Döşeme altı kanalı:
25.1.5.1- Döşeme altı kanalı sistemi; döşeme kaplamasının yeterli yükseklikte olduğu yerlerde
kullanılacaktır. Döşeme altı kanalı, döşeme buatı ve priz kutusu olmak üzere üç üniteden oluşacak,
Elektrik Mühendisleri Odası
24
tamamen döşeme içinde kalacaktır. Tüm kablo ve ek kutuları, montajı müteakip kodlandırılacak ve
numaralandırılacak, kanallar ve döşeme buatları kaba döşeme üzerine terazisinde hassas bir şekilde
döşenecektir. Kanalların üstü, kanal genişliğini iki taraftan taşacak şekilde rabitz teli ile örtülecek ve
üzerine son şap gelecektir.
25.1.5.2- Döşeme altı kanal, enerji, veri iletişim ve diğer bağlantı hatları için üç gözlü, ara
bölmeler alt gövdeye punta kaynak ile tespit edilmiş olacaktır.
25.1.5.3- Döşeme altı kanal içindeki ara bölücülerin yükseklikleri, kanalın bel vermesini
engelliyecek şekilde olacak ve üst kısım ile arada boşluk kalmayacaktır.
25.1.5.4- Döşeme altı kanal boyları standart olacak ve kanal eklemelerinde döşeme kanal mufu
kullanılacaktır.
25.1.5.5- Döşeme altı kanalların kesilmemelerine dikkat edilecek, ancak kesilmesi gerekli olan
yerlerde kesme işleminden sonra kesilen yer galvaniz boya ile boyanacaktır.
25.1.6.6- Döşeme altı kanalların, aşağıya veya yukarıya dönmesi gereken yerlerde, özel köşe
elemanları kullanılacak ve köşe elemanları aynen döşeme kanalı prensiplerinde olacaktır.
25.1.5.7- Döşeme altı kanal sonlarında, kanal sonu elemanı kullanılacaktır.
25.1.5.8- Tüm döşeme buatları arasında her bir göz için ayrı ayrı klavuz teli bırakılacak, buatlar
arasında iletken çekilmesi gerektiğinde klavuz telinin ucuna iletkenle beraber ikinci bir kılavuz teli
bağlanarak çekilecektir. Bu suretle buatlar arasında kalan döşeme kanalları içinde devamlı bir klavuz
telinin kalması sağlanmış olacaktır.
25.1.6- Döşeme altı kanal buatı:
25.1.6.1- Döşeme altı kanalının yön değiştirdiği, telefon prizlerinin bulunduğu yerler, enerji prizi,
data prizi çıkışı istenen yerlerde, 1,5 mm kalınlığında galvanizli sactan imal edilmiş, döşeme kanal buatı
kullanılacak ve buatın dört yüzünde, kanal bağlantı düzeni bulunacaktır. Böylece kanalın buatın içine
girmemesi sağlanırken; buat içine harç, sıva vb. dolmasına yol açan, kanalın kapatmadığı, açıklıklar
kalmayacaktır.
25.1.6.2- Buat üzerinde montaj koruma kapağı olacak, montaj bitiminde bu kapak çıkarılarak
gerekli olan çıkış kapağı monte edilecektir. Bu suretle montaj sırasında buat içine pislik dolmaması
sağlanmış olacaktır.
25.1.6.3- Buat alt tabanında ve üst örtü plakası köşelerinde, yükseklik ayar vidaları bulunacak ve
bu sayede hem montaj sırasında hemde montaj sonrası işçilik hatalarına karşı buat üst kapağının döşeme
üst seviyesi ile aynı düzleme getirilebilmesi için tedbir alınmış olacaktır.
25.1.6.4- Buat içinde değişik türde kabloların (telefon, data, enerji) birbirlerine temasını önlemek
için çeşitli tipte bariyer parçalar kullanılacak ve döşeme kanal buatının tüm parçaları galvanizli sactan
imal edilecektir.
25.1.7- Döşeme altı priz kutusu ve prizleri:
Elektrik Mühendisleri Odası
25
25.1.7.1- Çeşitli priz kombinasyonları içeren döşeme prizleri, projesindeki verilere göre tesis
edilecektir. Normal olarak bir kutuda 3 enerji prizi, 2 telefon prizi ve 1 veri prizi bulunmalıdır.
25.1.7.2- Prizler yanmaz, deforme olmaz malzemeden mamül özel kasalar içine tespit edilecek ve
kasalar döşeme priz kutusu üzerindeki delikli yuvalarına bağlanacaktır.
25.1.7.3- Priz kutusu gövdesi yanmaz ve deforme olmaz malzemeden mamul olacak ve üzerinde
menteşeli kapak bulunacaktır. Kapak, üstünde gezinmeye dayanıklı, yeterince kalın galvaniz kaplı sac
parçadan imal edilecek ve ayrıca, hareketli kapak üzerinde, kapağın açılması ve fiş kablolarının
rahatlıkla çıkabilmesi için hareketli parça bulunacaktır. Kapak üst yüzeyi döşeme kaplaması ile aynı
malzemeden kaplanmaya uygun olmalıdır.
25.1.7.4- Priz kutularındaki ünitelerin tümü bir sistem dâhilinde kodlandırılacaktır.
25.1.7.5- Normal enerji prizi ile kesintisiz enerji prizleri farklı olacak, kesintisiz enerji prizlerine
diğer cihazların fişlerinin takılmaması için ilave konstrüksüyon yapılacak, priz kutusu, tüm aksesuarları
her türlü ilave ve değişikliğe cevap verebilecek yapıda olacaktır. Priz kutuları, fiş ve prizler kapağın
kapanmasına mani olmayacak derinlik ve genişlikte, kablo giriş ve çıkışlarında karışıklık yaratmayacak
şekilde tasarlanmış olacaktır. Kabloların dışarı alınmasında kullanılan hareketli üst parça, içerideki
prizlere bağlı 3 fiş kablosu ve 2 veri iletişim kablosu geçişi için yeterli boyutta olacaktır.
25.1.7.6- Priz kutularının dağılımı, projesinde belirtilen şekilde ve elemanlarının tümü yanmaya
dayanıklı malzemeden olacak, sac gövdenin içinde topraklama klemensleri yer alacaktır.
25.2- PVC kanallar:
25.2.1- Kanallar, işverenin seçeceği tipte dayanıklı plastik malzemeden, renk seçeneği ve
birleştirme aksesuarlarına sahip olacak, işverenin belirlemesi halinde kuvvetli ve zayıf akım için bölmeli
veya ayrı ayrı döşenebilecektir. Kanal malzemesi alev almaz özelliğe sahip; yandığı zaman ortama
yaydığı zehirli gaz insan sağlığına zarar vermeyecek düzeyde, olacaktır.
25.2.2- Çeşitli tiplerde enerji prizi ve veri iletişim prizlerinin montajı için özel buat kutuları,
dönüş, T ek, dirsek, vb. her nevi aksesuarları bulunan kanallar seçilecek ve kullanılacaktır.
25.2.3- Kanal ve aksesuarların üretiminde birbirine uygunluğu sağlanmış olacaktır.
25.2.4- Kanalların döşenmesinde mutlaka dübel kullanılacak, kanalı kastırmamak amacıyla,
dübeller kanal boyunca çapraz olacak şekilde ve bu işlem duvarın durumuna göre sık aralıklarla
yapılacaktır.
25.2.5- Kanallar, her türlü geliş, bağlantı, giriş, köşe noktalarında, kabloların açıkta kalmasına ve
dışarıdan müdahale edilmesine engel olacak şekilde, gerekli bağlantı elemanlarına (fittings) sahip
olacaktır.
25.2.6- Kablo kanallarının montajında, kanal üzerinde deformasyon, esneme ve fiziksel açıklığa
neden olunmayacak, kanal kapakları ve bağlantı elemanları, uygun bir yöntem ile sıkıca tespit
edilecektir.
25.2.7- Kanal kapağı, kablo ekleme veya çıkarma için açılıp kapatıldığında, mekanik zayıflamaya
yer vermeyecek bir yapıya sahip olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
26
25.2.8- Taşıma ve dağıtma kanalları, yeterli kalınlıkta ve dış darbelere dayanıklı olacaktır.
25.2.9- PVC kanalların, zorunluluk gerektirmesi halinde işverence uygun görülen yerlerde,
iyi koruma altına alacak şekilde başka altyapı malzemeleri
bunların yerine kabloları daha
kullanılabilecektir.
25.3- Baralı kanallar (Busbar)
25.3.1- Baralı kanal sistemi TS EN 60439-2 standartı hükümlerine uygun olarak tesis edilecektir.
25.3.2- Baralı kanal sisteminin montajı, imalatçısının talimatına uygun olarak yapılacaktır.
25.3.3- Sistemin dinamik kısa devre kuvvetlerine dayanımı en büyük kısa devre akımına göre
kontrol edilecektir.
26- Alçak gerilim şebekesi için Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesine bakınız.
27- Çevre aydınlatması
27.1- Projede işaret edilen yerlere projede yazılı güç ve cinste, özellikleri aşağıdaki maddelere
uygun armatür konacaktır.
27.2- Çevre aydınlatması, demir boru veya alüminyum döküm direkler üzerinde harici tip
armatürler içerisinde bulunan lambalarla yapılacaktır. Direkler, lamba cinsleri ve armatürlerin şekilleri,
projesinde belirtilen özellikte olacaktır. Direkler, beton temeller içine konacak veya beton temel
yerleştirilmiş saplamalara bağlanacaktır. Zeminden aşağıdaki kısımda kablo giriş menfezi ve üst
kısmında klemens ve sigorta yuvası bulunacak ve bu yuva anahtarlı bir kapak ile kapanacaktır. Direk bir
kat sülyen ve kontrollukça beğenilecek iki kat yağlı boya ile boyanacaktır.
27.3- Çevre aydınlatmasında en kötü şartlardaki lambaya kadar olan gerilim düşümü; besleme
bağımsız olarak yerleştirilen bir trafo postasına ait tablodan yapılıyorsa, %5’i, binalardan herhangi
birine ait tablodan yapılıyorsa % 1,5’u geçmeyecektir.
27.4- Dış aydınlatmada direkten direğe geçişlerde yeraltı kablo buatı kullanılmayacak, direk
gövdelerindeki klemenslere kadar giriş çıkış şeklinde bağlantı yapılacaktır.
28- Aydınlatma armatürleri
Lamba seçiminde Enerji Kaynaklarının ve Enerjinin kullanımında Verimliliğin Arttırılmasına
Dair Yönetmelik Madde 10-1k da belirtildiği gibi “ Yüksek verimli armatür ve lambaların kullanılması “
öngörülmelidir. Ayrıca aynı yönetmelik dokuzuncu bölüm “Kamu kesiminde enerji verimliliği
önlemleri” madde 32 (2) a) ya göre kamu binalarında akkor flamanlı lambalar yerine kompakt fluoresan
lamba kullanılmasına dikkat edilmelidir.
28.1- Genel özellikler
28.1.1-Armatürler normal kullanımda güvenle çalışacak, kişi ve çevresi için hiçbir tehlike
oluşturmayacak şekilde tasarlanmış olmalıdır. Genel olarak armatürlerin standartlara uygunluğu IEC EN
60598-1 standartında verilen bütün deneylerin yapılması ile kontrol edilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
27
28.1.2- Aydınlatma armatürleri, en az 0.5 mm kalınlığında DKP saçtan özel profilli, gövde sırt
kısımlarına ilave büklümlerle mukavemet kazandırılmış, lambalardan veya balastlardan oluşan ısıyı ve
kullanıldığı ortamdaki sıcak havayı armatür dışına transfer edecek şekilde biçimlendirilmiş özel hava
kanalları bulunan kasalı, özel çerçeveli, çabuk ve kolay montaj ve müdahale imkanı veren montaj
parçaları bulunan, simetrik yarasa kanadı şeklinde ışık dağılımı sağlayan yapıda, aydınlatılacak mahalde
aydınlatma hesaplarının sonuçlarına uygun biçim ve sayıda olacaktır.
28.1.3-Akkor flamanlı, halojen vb. lambalı, yüksek ısı yayan armatürlerin iç bağlantılarında
silikonlu yanmaz kablolar, hareketli bağlantılarında ise flesibl (NYMHY) tipi kablolar kullanılacaktır.
Armatür içindeki parçaları birleştiren iletkenler demet haline getirilip, armatür gövdesine uygun şekilde
tespit edilecektir.
28.1.4- Armatür verimi % 70 den az olmayacaktır. İşveren gerektiğinde verim değerine ilişkin
testleri muteber bir kurum laboratuvarında yaptırarak bu değeri alacağı belgeyle ispat etmesini
imalatçıdan isteyebilecektir.
28.1.5- Işık dağılımının özel uygulama gerektirdiği mahallerde (bilgisayar ekranlarının yoğun
olduğu bürolar, hava limanı kontrol merkezleri, v.b) kamaşma faktörü öncelikle gözönünde
bulundurulacak, armatür seçiminde aydınlatma hesapları ikinci sırada yer alacaktır. Örnek olarak
kamaşma yapan fakat bu nedenle gerek verim ve gerekse ışık dağılımı yönünden avantajlı olan bir
armatür, kamaşma yapmayan, ancak bu özelliği nedeni ile de ışık dağılımı daha dar ve verimi daha az
olabilen, dolayısıyla aydınlatma hesaplarında yanlışlıkla dezavantajlı duruma düşebilecek bir armatürle
karşılaştırılmayacaktır.
28.1.6- Armatürlerde balast kaybı en az olanlar tercih edilecektir.
28.1.7- Bütün armatürler projelerde gösterilen tip ve güçteki lambaları taşıyabilecek büyüklükte
olacaktır.
28.2- Akkor lambalı aydınlatma armatürleri
28.2.1- Armatürler fırın boyalı saç veya aluminyum gövdeli olacaktır.
28.2.2- Armatürlerin elektriksel bağlantısı için ısıya dayanıklı klemens, taşıyacağı lamba gücüne
uygun tip porselen gövdeli duy, yerine göre rozas bulunacaktır. Diğer özellikler aşağıda her tip için
ayrıca belirlenmiştir.
Tip A tijli armatür:
25 - 30 cm çapmda opal cam gloplu, 150 cm’ye kadar uzunlukda tijli, tijin askı
noktasında 5 kg ağırlık taşıyabilecek kapasitede askı halkası olan ve bu noktada porselen
bağlantı klemensi ve rozası bulunan, 200 W’a kadar lambalı, porselen duylu, aluminyumdan
mamul armatür.
Tip B 1, tavan armatürü:
25 - 30 cm çapında yassı veya yuvarlak opal cam gloplu, 200 W’a kadar lambalı,
porselen duylu, aluminyumdan mamul kaideli armatür.
Tip B 2, tavan armatarü:
Elektrik Mühendisleri Odası
28
Tip B 1 ile aynı özelliklerde, yalnız sürgülü tutuculu, DKP saçdan gövdesi iki kat boyalı
armatür.
Tip C, porselen kaideli armatür:
TS 8698'e uygun 16 - 21,5 cm çapında, vidalı opal cam globlu, 100 W’a kadar lambalı,
porselen kaide ve porselen duylu, duvar veya tavan armatürü.
Tip E (çelik tel kafesli etanj armatür):
Üzerinde çelik kafesi mevcut, camlı, lastik contalı özel aliminyum kaideli, 200 W’a kadar
lambalı, porselen duylu, kafes ve camı kolayca açılmayacak şekilde imal edilmiş tavan veya
duvar için etanj armatür.
Tip F kollu harici armatür:
Dış aydınlatma için lastik contalı ve vidalı, opal gloplu veya cam fanuslu, içi beyaz emaye,
konik reflektürlü, 200 W’a kadar lambalı, porselen duylu, rozaslı; deve boynu şeklinde
boyalı, demir kollu ve tespit kaideli, armatür.
Tip G çift duylu tijli armatür:
A tipi armatürün aynısıdır, ancak çift duyludur.
Tip H atolye armatürü:
Fabrika, depo, atolye, spor salonları ve tavan yüksekliği fazla olan yerlerde kullanılmak
üzere, takriben 40 cm çapında 1 mm. sacdan emaye veya fırın boyalı, kontak iticili ve
soket sıkıştırma yaylı, porselen duylu; tavana, raya veya askı teline montajına uygun
bağlantı parçaları bulunan, gerektiğinde kondansatör ve cam takılabilir armatür.
Tip I çift duylu tavan armatürü:
Tip B 1, armatürün aynısıdır. Ancak çift duyludur.
Tip J 1, asma tavan armatürü:
Tavana uygun rozas ile tutturulan, taşıyıcı bölümü yuvarlak kordonlu, 200 W’a kadar
lambalı, TS 8698'e uygun porselen duylu tavan armaturü.
Tip J2, Çıplak lambalı tavan veya duvar duyu:
100 W’a kadar lamba ve TS 8698'e uygun porselen duydan oluşan armatür.
Tip J 3, gömme noktasal ışık armatürü (normal lamba ile):
1 0 - 2 0 cm çapında en az 1 mm kalınlığında DKP saçdan veya aluminyumdan köşeli
veya yuvarlak gövdeli, üst kısmı hava delikli, gömme ve aynı sacdan kolayca çıkabilen
peteği bulunan, 100 W’a kadar lambalı, TS 8698'e uygun porselen duylu, bağlantısı
porselen klemenslerle sağlanan ve gövdesi istenilen renkte selilozik tabanca boyah
(gömme, yarı gömme) armatür.
Tip J 4, gömme noktasal ışık armaturü (aynalı lamba ile): Tip J 3 ile aynı, yalnız aynalı
lamba ile olan tip.
Tip K sıva altı armatür:
12x18x12 cm boyutunda içine 15 W’a kadar lamba konabilen, TS 8696'e uygun porselen
duylu, boyalı sac kasalı, krome veya beyaz bakalit çerçevesi bulunan, cam kapaklı sıva altı
armatür.
Elektrik Mühendisleri Odası
29
Tip L. etanj armatür:
TS 8698’e uygun nemli ve tozlu yerler için özel porselen veya dökme demir veya aliminyum
enjeksiyon gövdeli, opal cam veya şeffaf globlu, 100 W’a kadar lambalı porselen duylu,
lastik contalı, reflektörlü armatür.
Tip M girilmez armatürü:
8 x 13 x 8 cm ölçüde boyalı sac kasası, krome veya beyaz bakalit çerçevesi, kırmızı ve
üstünde girilmez veya istenilen başka bir yazı bulunan camlı kapağı olan, kasaya tespit
edilmiş minyon duylu, zil transformatörü ile çalışacak 6 W’lık lambalı sıva altı armatür.
Tip N avize armatürü:
60 x 80 cm uzunluğunda tijli, 1 ila 5 adet madeni kolları bulunan, renkli cam fanusları olan
ve TS 8698'e uygun porselen duylu, 200 W’a kadar lambaları ile birlikte komple avize
armatürü.
Tip O aplik armatür:
1 veya 2 adet madeni kolu bulunan, opal cam gloplu, TS 8698'e uygun porselen duylu,
100 W’a kadar lambaları ile birlikte komple aplik armatür.
Tip SSI, spor salonu enkandesan veya balastsız cıva buharlı lambalı armatür:
40 - 60 cm çapında emaye veya eloksal kaplamalı alüminyumdan içine konacak güçteki
lambaları alabilecek derinlikte reflektörlü havalandırma tertibatlı, E 27 veya E 40 porselen
duylu, ön yüzde dış darbelere dayanıklı petekli veya tel kafesli armatür
SS2 spor salonu balastlı tip armatür:
Tip SS1 ile aynı yalnız cıva buharlı lamba için balast yuvası bulunan tip
Tip L 1 Etanj armatür:
Nemli ve tozlu yerler için özel aluminyum enjeksiyon doküm gövdeli, şeffaf özel cam
gloplu, lastik contalı, yuvarlak tip ( 20 cm), gövde malzemesinden koruma kafesli,
100 W’a kadar lambalı, porselen duylu, armatür.
Tip L 2 Etanj armatür:
Tip L 1 ile aynı, yalnız oval tip.
Tip J 5 Gömme noktasal ışık armatürü (Mantar tipi lamba ile):
10 cm.çapında en az 1 mm kalınlığında DKP sac veya alüminyum, yuvarlak gövdeli 12
cm çapında ortası 5 cm çapında delik, beyaz firın boyalı vc gövdeye tespit edilebilmesi
için 2 adet L biçiminde yaylı kolu bulunan, 1 mm kahnlığında DKP sacdan kapaklı
porselen duylu, 100 W’a kadar mantar tip lambalı, şebeke bağlantısı porselen
klemenslerle sağlanan armatür.
Tip J6 Gömme noktasal ışık armatürü (Halojen lamba ile):
(Bu armatür dekoratif amaçlı olup normal aydınlatmayı sağlamak için kullanılması
tavsiye edilmez.)
7 cm çapında en az 1 mm kalınlığında DKP sac veya alüminyum, yuvarlak gövdeli,
çevresinde tavana oturması için 10 cm çapında halkası bulunan, beyaz firın boyalı ve
tavana tespit edilebilmesi için 2 adet L biçiminde yaylı kolu bulunan, 50 W’a kadar
12 V halojen lambalı armatür. Lambaya uygun porselen duyu, şebeke bağlantısı için
Elektrik Mühendisleri Odası
30
porselen klemensi bulunacaktır. Lamba duyu ile şebeke klemensi arasındaki bağlantı
iletkeni ısıya dayanıklı tip olacaktır. Düşük gerilim transformatörü lamba gücüne
uygun ve saldığı ısının tavan içinde tehlike yaratmaması için, yeterli soğuma yüzeyine
sahip bir mahfaza içinde bulunması şarttır.
28.3- Fluoresan aydınlatma armatürleri
28.3.1- Fluoresan aydınlatma armatürleri, fluoresan ampullere paralel ve dik olarak uzanan çift
parabolik, % 99 saflık derecesinde anodize aluminyum reflektörlü olacaktır (Tek paraboliklerde
fluoresan ampullere dik şekilde yaklaşık 6-10 cm aralıklarla yerleştirilmiş anodize aluminyum lamelli).
28.3.2- Fluoresan ampullere paralel ve dik olarak uzanan reflektörlerin aralarında kalan kare veya
dikdörtgen gözlerin sayısı, o armatürün kamaşma kontrolu ile ilgilidir. Daha fazla sayıda göz olması
armatürün kamaşma kontrolunun daha iyi olduğu anlamına gelmektedir. Ancak bazı tip armatürlerde bu
gözlerin sayısı armatür derinliği arttırılmak şartıyla azaltılabilir. Dolayısıyla kamaşma kontrolunun
önemli olduğu mahallerde kullanılacak armatürler için, reflektör derinlikleri aynı olan armatürler
arasında göz sayısı fazla olan armatürler tercih edilecektir .
28.3.3- Fluoresan armatürler IP 20 koruma sınıflı, işverenin beğeneceği renkte özel fırın boyalı,
boya kalınlığı ISO 2808’e göre minimum yüzey örtme derecesi 50 5, veya poliester esaslı, TSE
belgeli bağlantı kablolu, balast ve starterli olacaktır.
28.3.4- Fluoresan armatürde kullanılan duy, balast, starter duyu, klemens, kablo vb. parçaların CE
sertifikasına sahip olmaları tercih sebebi olacaktır.
28.3.5- Fluoresan armatürlerin tipleri diğer özellikleri aşağıda verilmiştir.
Tip P1 bant tipi veya köşeli bant tipi fluoresan armatür:
Dışı istenilen renkte özel fırın boyalı, en az 0,50 mm kalınlığında demir sacdan özel
profilli, reflektörsüz armatür. Kilitli duyları, starteri ve starter kaidesi yanmayan
malzemeden yapılmış olacaktır. Balastları ve starteri, bağlantı kabloları TSE belgeli
olacaktır.1 veya 2 adet, 18 W veya 36 W lamba taşıyabilir.
Tip P 2 bant tipi fluoresan armatür (gömme):
Tip P 1 ile aynı, yalnız gömme tip:
Tip R1 Endüstriyel tip fluoresan armatür:
İçi beyaz renkte en az 0,50 mm kalmhğında demir sacdan özel profili, yanları kapalı veya açık
tipte reflektörlü dışı istenilen renkte özel firın boyalı armatür, Yanmayan malzemeden kilitli
tip duylu, balastları ve starteri, bağlantı kabloları TSE belgeli olacaktır.
Tip R 2 endüstriyel tip fluoresan armatür (Gömme):
Tip R 1 ile aynı, yalniz gömme tip
Tip S 1 petekli fluoresan armatür:
En az 1,50 mm. kalınlığında demir sacdan özel profilli 16-20 cm derinlik, lamba cins ve
adedine göre genişlik ve uzunlukta kasası, aynı sacdan veya plastikden 2 cm genişlikte 3
cm aralıklı dikdörtgen veya eşkenar dörtgen açılabilen peteği, kaidesi ve reflektörü ile 3
kısımdan oluşan, dışı istenilen renkte özel fırın boyalı, galvanizli tespit vidası, fluoresan
Elektrik Mühendisleri Odası
31
lambaları, TSE belgeli balastlı ve starterli, yanmayan malzemeden kilitli tip duylu, TSE
belgeli bağlantı kabloları ile komple armatür.
Tip S 2 petekli fluoresan armatür (Gömme):
Tip S 1 ile aynı, yalnız gömme tip
Tip Tl plexiglas fluoresan armatür:
En az 0,50 mm. kalınlığında demir sacdan özel profilli 1 0 - 1 5 cm derinlikte, lamba cins
ve adedine göre genişlik ve uzunlukta kasası, 3 - 4 mm kalınlıkta ışık geçirgenliği en az
olan mat plexiglasdan veya şeffaf prizmalı plexiglasdan kolayca çıkarılabilen kapağı
bulunan, özel fırın boyalı, sac veya eloksal alüminyum çerçeveli, gerektiğinde uç uca ve
yan yana eklenebilir lambalı, TSE belgeli balastları ve starterleri yanmayan malzemeden
kilitli tip duyları, TSE belgeli bağlantı kabloları ile komple armatür.
Tip T2 plexiglas armatür (gömme):
Tip Tl ile aynı, yalnız gömme tip.
Tip U etanj fluoresan armatür:
Contalı, menteşeli, açılabilen ve kulaklı vidalarla sıkıştırılabilen buzlu beyaz düz cam
mahfazalı, en az 0,75 mm kalınlığında özel alüminyum kaideli, 16-20 cm derinlik, lamba
cins ve adedine göre genişlik ve uzunlukta kasası, kaidesi istenilen renkte özel fırın boyalı,
fluoresan lambalı, TSE belgeli starteri ve balastları, yanmayan malzemeden kilitli tip duyu,
TSE belgeli bağlantı kabloları ile komple armatür.
Tip V I yuvarlak fluoresan armatür:
En az 0,50 mm demir sacdan özel profilli kasası, kaidesinin yan ve üstü istenilen renkte özel
fırın boyalı takriben 340 x 100 mm. boyunda; yuvarlak 32 W’lık fluoresan lambalı, TSE
belgeli starteri ve balastı, yanmayan malzemeden duyu, TSE belgeli bağlantı kabloları ile
komple armatür.
Tip V 2 yuvarlak fluoresan armatür, (gömme):
Tip V 1 ile aynı yalnız gömme armatür.
Tip V 3 yuvarlak fluoresan armatür, (Petekli ):
Tip V 1 ile aynı yalnız sac ve plastik 2 cm genişlik, 3 cm aralıklı açılabilen petekli armatür.
Tip V 4 yuvarlak fluoresan armatür, (Petekli gömme):
Tip V 5 ile aynı yalnız gömme armatür.
Tip V 5 yuvarlak fluoresan armatür (Plexiglaslı):
Tip V 3 ile aynı, yalnız plexiglaslı armatür.
Tip V 6 yuvarlak fluoresan armatür (Plexiglaslı, gömme):
Tip V 5 ile aynı, yalnız gömme armatür.
Tip U 1 etanj fluoresan armatür:
Cam elyaf takviyeli polyester gövdeli, toza, neme ve haşere girmesine karşı lastik contalı,
TS 8698 standartlarına uygun, paslanmaz çelik menteşe vazifesi gören mandallar ile
gövdeye bağlı açılabilen içten desenli buzlu 3 mm kalınlıkta yüksek sıcaklığa dayanıklı
akrilik kapaklı, (yüksek sıcaklığa dayanıklı PIVMA (polimetilmetaakrilat) kapak)
Elektrik Mühendisleri Odası
32
darbelere, aleve dayanıklı cam elyaf takviyeli PC (polikarbonat) gövdeli, montaj için
paslanmaz çelikten özel montaj aparatı bulunan, IP 65 koruma sınıflı armatür.
Tip U 2 fluoresan armatür:
Cam elyaf takviyeli polyester gövdeli etanj duylu, toza, neme karşı korumalı TS 8698
standartlarına uygun gövdesi ve kapağı sıcak pres tekniği ile cam elyaf takviyeli
polyesterden imal edilmiş, gövde ile kapak arasına gövde üzerindeki özel kanala
yerleştirilmiş dayanıklı ve elastik contalı; balastı, pirinç kontak uçlu starteri, bağlantı
iletkenleri TSE belgeli, özel imalat dönen bölümü bakalit, gövdesi ise üreformaldehit
yanmaz malzemeden IP 65 koruma sınıflı duyu olan armatür. Bu armatürlerde fluoresan
lambaların uçlarında yukarıda tarif edilen etanj duylar bılunduğundan lambaların üzerinde
ayrıca kapak yoktur.
28.4-Kompak fluoresan/metal halide lambalı sıva üstü/gömme armatürler
Tip B3 Kompak fluoresan lambalı, sıva üstü tavan armatürü:
Aluminyum silindir gövdeli, ,8 saflıkta alüminyum parlak reflektörlü, aluminyum
enjeksiyon çerçeveli, en az B1 tip manyetik balastlı, iki pinli duylu) G24-d1, G24-d2,
G24-d3, G24-d4 Soketli armatür.
Tip B4 kompak fluoresan lambalı, sıva üstü tavan armatürü:
Alüminyum silindir gövdeli, ,8 saflıkta alüminyum parlak reflektörlü, Alüminyum
enjeksiyon çerçeveli, elektronik balastlı, dört pinli duylu armatür.
Tip B5 Metal halide lambalı, sıva üstü tavan armatürü:
Alüminyum silindir gövdeli, önü temperli camlı, mat anodize alüminyum reflektörlü, en az
B1 tip manyetik balastlı ve ateşleyicili armatür.
Tip J7 Gömme, kompak fluoresan lambalı, asma tavan armatürü:
,8 saflıkta alüminyum parlak reflektörlü, Alüminyum enjeksiyon çerçeveli, en az B1 tip
manyetik balastlı, iki pinli duylu) G24-d1, G24-d2, G24-d3, G24-d4 Soketli armatür.
Tip J8 Gömme, kompak fluoresan lambalı, asma tavan armatürü:
,8 saflıkta alüminyum parlak reflektörlü, Alüminyum enjeksiyon çerçeveli, elektronik
balastlı, (dört pinli duylu) G24-q1, G24-q2, G24-q3, G24-q4 Soketli armatür.
Tip J9 Gömme, metal halide lambalı, asma tavan armatürü :
Alüminyum enjeksiyon gövdeli, Önü temperli camlı, mat anodize alüminyum reflektörlü, en
az B1 tip manyetik balastlı ve ateşleyicli armatür.
28.5-Dekoratif amaçlı fluoresan lambalı asma tavan armatürleri
28.5.1-Taş yünü ve alçı asma tavan için gömme veya sıva üstü olarak imal edilirler.
28.5.2-Gövde en az 0,7 mm kalınlığında DKP saçtan özel profilli, 9-1 1 cm derinlik, lamba cinsi ve
adedine göre genişlik ve uzunlukta, özel profil verilerek imal edilir. Sırt kısımlarına ilave büklümlerle
mukavemet kazandırılmış olmalıdır.
28.5.3-Gövde üzerinde balastlarda oluşan ısıyı ve kullanıldığı ortamdaki sıcak havayı armatür
dışına transfer edecek şekilde şekillendirilmiş, özel hava kanalları bulunmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
33
28.5.4-Armatürün montajında çabuk ve kolay müdahale imkânı veren montaj ayakları
kullanılacaktır.
28.5.5-Simetrik yarasa kanadı şeklinde ışık dağılımı sağlayan, fluoresan lambalara paralel ve
dik olarak uzanan çift parabolik eloksallı saf alüminyum reflektörler, eloksal yapılmış yüksek saflıkta
(,9) anodize alüminyumdan üretilmiş olacaktır.
28.5.6-Fluoresan lambalara dik şekilde yaklaşık 6 -10 cm aralıklarla yerleştirilmiş eloksallı
alüminyum lamel şeritlerden ekran oluşturulacaktır.
28.5.7-Armatür, IP 20 koruma sınıflı, işverenin beğeneceği renkte özel fırın boyalı olacak, armatür
verimi % 70'den az olmayacaktır.
28.5.8-Armatür iç donanımında yanmayan malzemeden kilitli tip soketler, TSE belgeli balastlar ve
starterler ile TSE belgeli yüksek ısıya dayanıklı bağlantı iletkenleri kullanılacaktır.
Tipler aşağıda verilmiştir.
ATYI - 4 x 18 W
ATY2 - 4 x 18 W
(Tek parabolik parlak reflektörlü)
(Çift parabolik parlak reflektörlü)
28.6-Dekoratif amaçlı fluoresan lambalı aluminyum asma tavan armatürleri
28.6.1-Gömme veya sıva üstü olarak imal edilirler.
28.6.2-En az 1 mm kalınlığında eloksal yapılmış yüksek saflıkta (,9) anodize
alüminyumdan üretilmiş, uç uca ekleme yapılabilmesi için özel kanalları bulunan, sırt kısımları
ilave bükümlerle mukavemet kazandırılmış, alüminyum asma tavan profili ile uyumlu yapılmış özel
kasası bulunacaktır.
28.6.3-Saf eloksal alüminyumdan parabolik reflektörü, çabuk ve kolay müdahale imkanı veren
montaj ayakları bulunacaktır.
28.6.4-Armatür verimi % 70' den az olmayacak, koruma sınıfı IP 20 olacaktır.
28.6.5-Soketleri yanmayan malzemeden kilitli tip, balastları ve starteri, yüksek ısıya dayanıklı
bağlantı iletkenleri TSE belgeli olacaktır.
Tipler aşağıda verilmiştir.
ALT I
ALT 2
ALT3
ALT 4
1 x 1 8 W
1x18 W (Eloksal alüminyum lamelli tip)
1 x 3 6 W
1 x 3 6 W (Eloksal alüminyum lamelli tip)
28.7- Yol ve bahçe aydınlatma armatürleri
28.7.1- Bu armatürlerde, TS EN 13202/3/4, TS CEN/TR 13201-1 e uygun olarak hazırlanacak
aydınlatma hesapları ile belirlenecek güçte yüksek basınçlı civa buharlı veya sodyum buharlı lambalar
kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
34
28.7.2- Armatür gövdesi alüminyum alaşım malzemeden enjeksiyon tekniği ile üretilmiş olacaktır.
Reflektör, cam kapak, duy, elektriksel elemanları taşıyan plaka gibi temel parçaların hepsi sökülüp
takılabilir özellikte olacaktır.
28.7.3- Armatürün koruma sınıfı IP 65 olacaktır. Bu koruma sınıfı sağlamak için, alt cam ile
gövde arasındaki conta uluslararası standartlara uygun, ısıya dayanıklı, uzun ömürlü olacaktır.
28.7.4- Elektriksel elemanlar bölümünde bulunan balast, ateşleyici ve kondansatör modüler bir
sistem oluşturacak şekilde kolayca çıkarılabilir bir plaka üzerine monte edilmiş olacaktır. Gerek lamba
gerekse elektriksel elemanlar modülünün değişimi herhangi bir alet kullanmadan yapılabilecektir.
28.7.5- Elektriksel elemanlar bölümü açıldığında, bu bölümdeki bakım ve/veya değiştirme
işlemlerinin güvenlik altında yapılabilmesi için özel bir bıçaklı devre kesici yardımıyla elektriksel
elemanlar modülü şebeke geriliminden otomatik olarak ayrılacaktır. Bu ayırma işlemi, ayırma tarifine
uygun, hiçbir risk taşımayacak şekilde gözle takip edilebilir özellikte olacaktır.
28.7.6- 42-60 mm çapındaki boru girişlerine uygun alüminyum döküm “direk montaj modülü”
bulunacaktır. Montaj mödülünün, iki adet allen cıvata yardımı ile direğe montajı sağlanacaktır. Bu
montaj modülü, armatürün direk üstü ve konsola montajı sağlayanak şekilde yapılmış olacaktır.
28.7.7- Alüminyum döküm direk montaj modülü, armatürün direk üstü montajında 3 - 9 ve 15
derecelik, konsola montajda ise 0 - 6 ve 12 derecelik eğim açılarına ayarlanabilmesini sağlayacaktır.
28.7.8- Tek parça alüminyum reflektör, ,9 saflıkta aluminyum ile vakum metalize kaplama
yapılmış olacaktır.
28.7.9- Yüksek yansıtıcılık özelliğine ve kamaşmaya karşı işlenmiş yüzeye sahip reflektör, “faset”
reflektör, hem ışık dağılımı ve kamaşma kontrolu bakımından en iyi sonucu verebilecek, hem de en
yüksek verimi sağlayacak şekilde tasarımlanmış olacaktır.
28.7.10- Reflektör, armatürün değişik geometriye sahip yollara uyarlanabilmesi için ayarlanabilir
olacak ve bu ayar herhangi bir alet kullanmadan kolayca yapılabilecektir.
28.7.11- Saydam armatür kapağı, düz veya bombeli olabilecektir. Kapak, bombeli olması halinde
zamanla UV ışınları nedeniyle sararmayan akrilik malzemeden, düz olması halinde de sertleştirilmiş
güvenlik camından yapılacaktır.
28.7.12- Armatür, kamaşma kontrolu bakımından ilgili uluslararası standartları sağlayacaktır. I80
<= 30 cd/1000 lm, I90 <= 10 cd/1000 lm ve maksimum ışık şiddeti doğrultusunun düşeyle yaptığı açı (
açısı) < 65° olacaktır.
28.7.13- Armatürde kullanılan balast, duy, starter duyu, klemens, vb. parçalar TSE veya CE
sertifikasına sahip olacaktır.
28.7.14- Söz konusu armatürlerin performans değerlendirmeleri, kullanılacakları yol türüne göre
uluslararası standart ve tavsiyeler uyarınca, EN 13201 e uygun yapılan aydınlatma hesaplarında elde
edilen kalite büyüklüklerinin değerlerine göre yapılacaktır. Aydınlatmanın kalite büyüklükleri, hem
hesap yapılan yol için uluslararası standart ve tavsiyeleri sağlayan, hem de mukayese edilen ve yine aynı
standart ve tavsiyeleri sağlayan diğer armatürler içinde en ekonomik sonuçları veren (direkt
Elektrik Mühendisleri Odası
35
açıklık/yükseklik oranı daha büyük olan, km başına enerji yönünden daha az enerji harcaması ile daha
iyi aydınlatma performansı sağlayan) armatürlerin kullanılması tercih edilecektir.
28.7.15- Armatürler TS 8700 EN 60598 – 2 – 3 standartına göre imal ve test edilmiş olacaktır.
Türkiye’de üretilen armatürlerin uluslar arası muteber test laboratuarlarında yapılan uygunluk test
sertifika ve raporları ibraz edilecektir.
28.7.16- Armatürün yurt dışında üretilmesi halinde, üretildiği ülkenin standart belgesine ve ayrıca
CE belgesine de sahip olması aranacaktır.
Bahçe tipi armatür için özellikler aşağıda verilmiştir.
Mantar tipi yer lambası: (opal camlı) plcxiglas muhafazalı tip.
Yerden 50- 60 cm yükseklikte 25 mm 32 mm demir borudan bir kat sülyen iki kat
yağlı boyalı taşıyıcısı ile işverenin beğeneceği tarzda dış etkilere dayanıklı, mantar, ufak
fener veya çok kollu çim tipi aydınlatma ünitesidir.
28.8- Projektörler
28.8.1- Projektörler, aydınlatma hesapları ile belirlenecek güçte yüksek basınçlı sodyum ve civa
buharlı, halojen, tüp biçimi metal halide lamba ile kullanılacaktır. Işığın gerektiği şekilde
yönlendirilebilmesine ve ışık kirliliğine mahal vermeyecek nitelikte ışık dağılımına sahip asimetrik
reflektörlü projektörlerin kullanılmasına dikkat edilecektir. Pojektörlerin kullanım parametreleri
EN13201 e göre hazırlanmış aydınlatma hesaplarına göre belirlenecektir.
28.8.2- Projektör gövdesi alüminyum enjeksiyon olacaktır. Projektörün elektriksel yalıtım sınıfı I
olacaktır.
28.8.3- Projektörün balast, ateşleyici ve kompanzasyon kondansatörünü ihtiva eden elektriksel
elemanlar bölümü, projektörün arkasında, kolay açılabilir bölme şekilde olacaktır. Balast bölümünün
açılması sırasında projektörün ayarı bozulmayacaktır.
28.8.4- Ayrı balast kullanılan 1000 W ve üzeri güçteki projektörlerde, ateşleyici projektörün
yanında olmalıdır. 1000 W’ın üzerinde güce sahip projektörlerin kapağı açıldığında enerjiyi “Ayıran”
bir mekanizma olmalıdır ve bu mekanizmanın ayırma özelliği, göz ile takip edilebilir olmalıdır.
28.8.5- Projektör ön camı en az 5 mm kalınlığında ve temperlenmiş olacaktır. Cam ile gövde
arasındaki conta, uluslar arası standartlara uygun, uzun ömürlü ve ısıya dayanıklı olacaktır. Ampul
bölümüne ön camın açılması ile ulaşılabilen projektörler, camın açılması durumunda askıda kalacak
şekilde menteşe sistemi bulunacaktır.
28.8.6- Projektör montajı için kullanılan ankraj elemanı sıcak daldırma galvaniz lamadan imal
edilmiş olacaktır.
28.8.7- Projektör üzerinde bulunan tüm harici montaj parçaları paslanmaz çelikten ve üzerindeki
tüm contalar silikon malzemeden yapılacaktır.
28.8.8- Özel olarak parlatılmış reflektörler % 99 saflıkta alüminyumdan yapılmış olacaktır.
28.8.9- Projektörün toza ve nem’e karşı koruma sınıfı en az IP 54 olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
36
28.8.10- Armatürde kullanılan balast, duy, starter duyu, klemens, vb. parçalar CE sertifikasına
sahip olacaktır.
28.8.11- Projektörler EN 60598-1; TS 8702 EN 60598 – 2 – 5 standartına göre imal ve test edilmiş
olacaktır.
28.8.12- Halojen lambalı projektör tipleri ve diğer özellikleri aşağıda verilmiştir.
Gövdesi ile ön cam çerçevesi enjeksiyon alüminyum dökümden yapılmış ve fırın boya ile
boyanmış, reflektörü ithal eloksal yapılmış saf alüminyum levhadan yapılmış, ön camı
temperlenmiş ve en az 250 °C veya, ışıl şoklara ve darbelere karşı dayanıklı olarak imal edilmiş;
toz ve yağmura karşı korumalı (IP 54), cam ve gövde arası yüksek ısıya dayanıklı silikon conta ile
korunmuş projektör. Projektörün gövde altına montaj edilmiş ısıya dayanıklı plastik enjeksiyon
bağlantı kutusu bulunacaktır.
HPR-
HPR-
HPR
HPR-
300 W
500 W
750 W
1000 W
(R 7s Çift Soketli)
(R 7s Çift Soketli)
(R 7s Çift Soketli)
(R 7s Çift Soketli)
Tip SBPR Yüksek Basınçlı Sodyum Buharlı Lambalı Projektörler:
Halojen lambalılarla aynı özelliklerde, yalnız boru şeklinde sodyum buharlı lambalı, E40/45 golyat
duylu projektör.
150 W
SBPR-
250 W
SBPR-
SBPR-
400 W
SBPR- 1000 W
SBPR- 1000 W
Simetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
Asimetrik reflektörlü
Tip MHPR Metal halide Lambalı Projektörler:
Halojen lambalılarla aynı özelliklerde, yalnız boru şeklinde metal halide lambalı, E 40 golyat duylu
projektör.
MHPR-
MHPR-
MHPR-
MHPR-
250 W
400 W
1000 W
1000 W Asimetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
Simetrik reflektörlü
28.9- Ameliyathane Armatürleri
Dekoratif amaçlı asma tavan armatürleri ile benzer imalat özelliklerinde, ayrıca şeffaf, opal
veya prizmatik akrilik lensli veya temperli camlı, tek veya çift parabolik alüminyum reflektörlü,
elektronik balastlı, IP65 koruma derecesine sahip, dış çerçevesindeki tüm cıvatalar paslanmaz
çelik, saç aksam fosfat banyosundan geçirilip epoksi polyester boya ile kaplanmış, halojensiz ve
yüksek ısıya dayanıklı iletkenlerle iç bağlantıları yapılmış, bakım kolaylığı lens ve cam gövdeye
askılı kalacak şekilde sağlanmış ve tüm parçalarının toprak irtibatı sağlanmış aydınlatma armatürü
Elektrik Mühendisleri Odası
37
lxl8 W
ATH-
ATH- 2xl8 W
ATH- 4xl8 W
lx36 W
ATH-
ATH- 2x36 W
28.10- Negatoskop (Röntgen filmi aydınlatma cihazı)
a- TS 9895standatına uygun, sıva üstüne konabilir olacak; incelenecek nesnenin serbest
tutulmasını sağlayan üst kısmında özel aparat sistemi bulunacaktır.
b- Aydınlatıcı yüzeyi 4mm özel pleksiglas malzemeden yapılacak içinden aydınlatması,
elektronik balastlı fluoresan lambalarla sağlanacaktır.
c- Balastlardan oluşacak ısının dışarı atılması için uygun düzeneğe sahip olacaktır.
d- Açma kapama anahtarı bulunacak toprak hatlı bağlantı için yeteri uzunlukta 3x l.5
mm2 TTR tip halojensiz kablo ile beslenecektir.
28.10.1- Ameliyathane ve yoğun bakım üniteleri için:
a- Gövdesi krom-nikel malzemeden 910x610x150 mm boyutunda yapılacaktır.
b- Gövde ve yarı saydam kapak hava sızdırmaz şekilde imal edilmiş olacaktır.
c- İçinde 5x18 W fluoresan lamba bulunacaktır.
28.10.2- Hasta odaları için:
Gövdesi en az l mm kalınlığında DKP sacdan mamul, aşağıda verilen lamba düzenlerini
kapsayacak boyutta, metal kısmı bir kat sülyen, iki kat mat tabanca boyası ile boyalı olacaktır.
l x 18 W. flüoresan lambalı
2 x 1 8 W. flüoresan lambalı
4x 18 W. flüoresan lambalı
29- Yatakbaşı üniteleri
29.1- Yoğun bakım yatakbaşı ünitesi
29.1.1- Üniteler, tıbbi gaz tesisatı ve elektrik tesisatlarının birbirlerinden ayrı olarak çekilebileceği
şekilde üç adet kapalı bölmeden oluşan, birinci kalite alüminyumdan imal edilen profillerden
oluşacaktır.
29.1.2- Üç ayrı kanalı haiz ana gövde profili, yatak başında duvara monte edildiği şekli ile bir alt
kapak, bir üst kapak ve bir ön kapak alüminyum profilleri ile tamamlanacak, ön kapak profili tıbbi gaz
tesisatı için ayrılmış olan orta bölmeyi, alt ve üst kapak profilleri ise kuvvetli ve zayıf akım elektrik
tesisatlarına ayrılmış olan alt ve üst bölmeleri kapatacaktır.
29.1.3- Alt ve üst bölmelerde tesisat ile birlikte aydınlatma elemanları yer alacak, alt ve üst
kapakların bu armatürlere isabet eden kısımları, şeffaf akrilik malzemeden imal edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
38
29.1.4- Söz konusu tüm kapaklar, bakım-onarım ve montaj amaçları için büyük kolaylık
sağlayacak yapıda olacak, yatakbaşı ünitesi üzerindeki bölmelerin herhangi bir noktasına rahatlıkla
ulaşılmasına olanak verecektir.
29.1.5- Alüminyum profillerin
elektrostatik toz boya ile boyanmış olacaktır.
tamamı,
işverence belirlenecek renklerde eloksallı veya
29.1.6- Üniteler, aksine bir talep olmadığı durumda standart olarak beher yatakbaşı için 1800 mm
uzunluğunda imal edilecek ve seçime bağlı olarak aşağıda listelenen elektrik ve mekanik tesisat ve
malzemelerini kapsaması mümkün olacaktır.
a- Ünitedeki medikal gaz tesisatı, ilgili mekanik tesisat şartnamesine göre olacaktır.
b- Genel aydınlatma lambası (indirekt), 1 adet, üst bölmeye monte edilmiş,
c- Üst bölmeye monte edilmiş topraklı priz, 4 adet
d- Alt kapağa monte edilmiş topraklama nodu, 4 adet
e- Alt kapağa monte edilmiş indirekt aydınlatma lambası anahtarı, 1 adet,
29.1.7- Ünite içerisinde kullanılan starter, balast, kondansatör, lamba duyu ve bunların montaj
ayakları, topraklama tesisatı, kablolamalar, klemensler ve rölelerin hepsinin malzeme ve işçiliği birinci
kalite olacaktır. Kablo grupları, kablo kanalları içerisine alınacak, bağlantı klemensleri bir klemens rayı
üzerinde bir araya toplanacak, alt ve üst bölmeler arası zayıf akım/kuvvetli akım kablo geçişleri spiral
veya makaron içerisinden geçirilerek açıkta bırakılmayacaktır. Fluoresan lambaların arkalarına
gerektiğinde ışık akısını kuvvetlendirecek şekilde reflektörler yerleştirilebilir olacaktır. Medikal gaz
çıkış prizleri gazın cinsine göre farklı ve her birinin abone fişleri bir diğerine takılamaz özellikte
olacaktır. Aydınlatma lambaları genel aydınlatma için 36 W, okuma ve vizite için ise 18 W fluoresan
lamba olacak ve elektronik balast kullanılacaktır. Elektronik balastlardan yayılabilecek harmonik
akımlar diğer cihazlara etki etmemelidir.
29.1.8- Yoğun bakım tipi yatakbaşı üniteleri projesinde gösterilen sayıda birli, ikili, üçlü ve yan
kapakları mevcut olacak ve bu kapaklar istenilen renkte elektrostatik boya işlemine tabi tutulacaktır.
29.1.9- Yoğun bakım tipi yatakbaşı üniteleri TSEK belgesini haiz olacaktır.
29.2- Hasta yatakbaşı ünitesi:
29.2.1- Üniteler, medikal gaz ve elektrik tesisatlarının birbirlerinden ayrı olarak çekilebileceği
şekilde üç adet kapalı bölmeden oluşan, birinci kalite alüminyumdan imal edilen profillerden
oluşacaktır.
29.2.2- Üç ayrı kanalı haiz ana gövde profili yatak başında duvara monte edildiği şekli ile bir alt
kapak, bir üst kapak ve bir ön kapak alüminyum profilleri ile tamamlanacak ve ön kapak profili medikal
gaz tesisatı için ayrılmış olan orta bölmeyi, alt ve üst kapak profilleri ise kuvvetli ve zayıf akım elektrik
tesisatlarına ayrılmış olan alt ve üst bölmeleri kapatacaktır.
29.2.3- Alt ve üst bölmelerde tesisat ile birlikte aydınlatma elemanları yer alacak, alt ve üst
kapakların lambalara isabet eden kısımları, şeffaf akrilik malzemeden imal edilecektir.
29.2.4- Söz konusu tüm kapaklar, bakım-onarım ve montaj amaçları için büyük kolaylık
sağlayacak yapıda olacak ve yatakbaşı ünitesi üzerindeki bölmelerin herhangi bir noktasına rahatlıkla
ulaşılmasına olanak verecektir.
29.2.5- Alüminyum profillerin
elektrostatik toz boya ile boyanmış olacaktır.
tamamı,
işverence belirlenecek renklerde eloksallı veya
Elektrik Mühendisleri Odası
39
29.2.6- Üniteler, aksine bir talep olmadığı takdirde standart olarak beher yatakbaşı için 1800mm
uzunluğunda imal edilecek ve seçime bağlı olarak aşağıda listelenen elektrik ve mekanik tesisat ve
malzemelerini kapsaması mümkün olacaktır.
a- Ünitede medikal gaz tesisatı, ilgili Mekanik Tesisat Şartnamesine göre olacaktır.
b- Üst bölmeye monte edilmiş genel (indirekt) aydınlatma lambası, 1 adet,
c- Alt bölmeye monte edilmiş okuma/vizite lambası, 1 adet,
d- Alt kapağa monte edilmiş topraklı priz, 3 adet,
e- Alt kapağa monte edilmiş hemşire çağırma butonu, 1 adet,
f- Alt kapağa monte edilmiş hemşire çağrı ikaz lambası, 1 adet,
g- Alt kapağa monte edilmiş hemşire odada ikaz lambası, 1 adet,
h- Alt kapağa monte edilmiş telefon prizi, 1 adet,
ı- Alt kapağa monte edilmiş vizite lambası anahtarı, 1 adet,
j- Alt kapağa monte edilmiş indirekt aydınlatma lambası anahtarı, 1 adet,
k- İşverence istenilmesi halinde hasta el seti, üç butonlu (Genel aydınlatma, okuma lambası,
hemşire çağırma),
l- Alt kapağa monte edilmiş el seti, multipin soketi ve kör yuva, (Hasta el setinin işverence
istenilmesi halinde) 1 adet,
29.2.7- Ünite içerisinde kullanılan starter, balast, kondansatör, lamba duyu ve bunların montaj
ayakları, topraklama tesisatı, kablo grupları, klemensler ve rölelerin hepsinin malzeme ve işçiliği 1.
kalite olacaktır. Kablo grupları kablo kanalları içerisine alınacak, bağlantı klemensleri bir klemens rayı
üzerinde bir araya toplanacak, alt ve üst bölmeler arası zayıf akım/kuvvetli akım kablo geçişleri spiral
veya makaron içerisinden geçirilerek açıkta bırakılmayacaktır. Fluoresan lambaların arkalarına
gerektiğinde ışık akısını kuvvetlendirecek şekilde reflektörler yerleştirilebilir olacaktır. Medikal gaz
çıkış prizleri gazın cinsine göre farklı ve her birinin abone fişleri bir diğerine takılamaz özellikte
olacaktır. Aydınlatma lambaları genel aydınlatma için 36 W, okuma ve vizite 18 W fluoresan lamba
olacak ve elektronik balast kullanılacaktır.
29.2.8- Hasta yatakbaşı üniteleri projesinde gösterilen sayıda birli, ikili, üçlü ve yan kapakları
mevcut olacak ve bu kapaklar istenilen renkte elektrostatik boya işlemine tabi tutulacaktır.
29.2.9- Hasta yatakbaşı üniteleri TSEK belgesini haiz olmalıdır.
29.3- Hasta odası cihazları için güvenli besleme sistemi
29.3.1- Ameliyathane, yoğun bakım ünitesi ve diğer hasta odalarında bulunabilecek hayat destek
cihazlarını beslemek üzere IT sistem oluşturmak için TS IEC 60364-7-710 ve IEC 61558-2-215
standartlarını sağlayan, topraktan yalıtılmış bir düzen oluşturulacaktır.
29.3.2- IT sistemi sağlamak üzere gücü 10 kVA’yı geçmemek üzere bir fazlı 230/230 V veya üç
fazlı 400/400 V, birinci (primer) ve ikinci (sekonder) tarafı birbirinden yalıtılmış ve ayrıca ikinci tarafı
topraktan yalıtılmış transformatör kullanılacaktır.
29.3.3- Transformatörün çıkış tarafının normal işletme gerilimi ve frekansı altında ölçülen toprağa
ve kılıfına karşı kaçak akımı 0,5 mA’den küçük olacaktır.
29.3.4- Transformatör ve beslediği devrelerde oluşabilecek yalıtım bozukluklarını yalıtım direnci
ayarlanan değerin altına indiğinde sesli ve hatalı fazı gösteren ışıklı alarm veren kontrol birimi
bulunacaktır. Bu birimin hemşire odasında tekrarlayıcısı olacaktır. Bu birim transformatörü aşırı
sıcaklık, aşırı yük ve düşük gerilim yönünden kontrol edecek gerekli uyarıları verecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
40
30- Kompanzasyon
30.1- Binaların şebekeden çektiği reaktif gücün EPDK tarafından belirlenen sınırlar içinde
kalmasını temin için proje müellefinin seçimine bağlı olarak tekil veya merkezi kompanzasyon tesisatı
yapılacaktır. (Floresan aydınlatma kompanzasyonunda tekil kompanzasyon yöntemi kullanılamaz.)
30.2- Bina ana girişine bağlanmak üzere projesinde gösterilen sayı ve güçte kondansatör grubu
tesis edilecektir. Kondansatör grupları ayrı bir panoda toplanacaktır. Kondansatörler bir ve üç fazlı
olarak iki grup halinde tesis edilecektir.
30.3- Reaktif gücün ölçülmesi her üç fazdan ayrı ayrı yapılacaktır. Reaktif güç kontrol rölesi üç
fazdan gelecek bilgilere göre bir fazlı veya üç fazlı kondansatör gruplarına kumanda edebilecek
karakteristikte olacaktır.
30.4- Devreye alınacak her bir grup kondansatör ayrı sigorta ve kontaktör üzerinden beslenecektir.
Tüm kompanzasyon grubu için genel bir anahtar ve sigorta takımı bulunmalıdır.
30.5- Kullanılacak kontaktörler kondansatörlerin devreye girip çıkmasında oluşan akım ve gerilim
darbelerine dayanıklı olacaktır.
30.6- Kondansatör gruplarına ait sigortalar, şebeke geriliminin yüksek olduğu durumlardaki giriş
akım darbelerine karşı yavaş tip olmalıdır.
30.7- Reaktif güç kontrol rölesi, faz sırasını kontrol edebilmeli ve şebeke geriliminin %10’dan
daha fazla artması halinde kondansatörlerin korunması için sistemi devre dışı bırakma özelliğine sahip
olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
41
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Zayıf Akım Elektrik Tesisatı
31- Işıklı ve numaratörlü çağırma tesisatları
31.1- Bina içinde hizmetlileri çağırmak maksadı ile yapılacak tesisat olup hastahanelerde kurulan
hemşire çağrı sistemlerini kapsamaz.
31.2- Tesisat, PVC boru içerisinde plastik izoleli, en az 0,75 mm2 lik iletkenlerle sıva altı olarak
yapılacaktır.
31.3- İletken bağlantıları uygun nitelikteki klemensler ile yapılacaktır.
31.4- Vızıltılar, sesleri hafif olacak şekilde hizmet personelinin bulunduğu yere veya koridora
konulacaktır.
31.5- Çağırma lamba glopları, şeffaf, yarım yuvarlak, dış çapları yaklaşık 100 mm. olacaktır.
Glopların içinde 24 V, 5 W’lık bir ampul bulunacaktır. Transformatörden en uzakta bulunan çağırma ve
pilot lambalarında gerilim düşümü % 10’u geçmeyecektir.
31.6- Her bir kısım için en yakında bulunan dağıtım tablosu içinde 230/24 V ve en az 50 W’lık bir
transformatör konulacak, bağımsız sigortaları ile giriş ve çıkışı emniyet altına alınacak, rastgele
dokunmalara karşı korunmalı olacaktır.
31.7- Söndürme düğmeleri, dört köşe veya yuvarlak, sıva altına uygun olacaktır. Söndürme
düğmesi, çağırma yapılan hacmın kapısının açılış yönünün ters istikametindeki duvara ve kapı kenarına
yakın yere konulacaktır. Zorunlu hallerde ölçüleri aynı olmak kaydı ile duvarın dış yüzeyinde, kapının
uygun tarafına konulabilecektir.
31.8- Çağırma butonları masa üzerine veya ayakla basılacak şekilde düzenlenebilir. Bu durumda,
yeter uzunlukta bir TTR kablo ucuna çağırma butonu, kablonun diğer ucuna ise bir erkek fiş takılacaktır.
Çağırma tesisatı priz ile (çağırma prizi) son bulacak ve fiş, prize takılarak bağlantı sağlanacaktır.
31.9- Çağırma butonları veya çağırma prizleri, prizler ile yan yana bulunduklarında aynı seviyede,
aydınlatma sortileri anahtarların yanında bulunduğu takdirde anahtarlar ile aynı seviyede, kendi başına
kullanıldığı takdirde yerden 80 cm yükseklikte olacaktır.
31.10- Vızıltı, çağırma butonlarına basıldığı sürece ses verecek, butona basmaya devam
edilmediği sürece susacaktır. Çağırma lambası, söndürme düğmesine basılıncaya kadar yanacaktır.
31.11- Aynı hacimde birden fazla ışıklı veya numaratörlü çağırma butonu bulunduğu takdirde,
birincisi normal, diğerleri paralel çağırma sortisi olarak anılacaktır.
31.12- Numaratör tablosuna ait zil sortisi tesisatı, ışıklı sinyal tesisatında belirtilen esaslara göre
yapılacaktır. Numaratör ve zil, hizmet personelinin bulunduğu mekâna monte edilecektir.
31.13- Pilot lambaları, ara bölmelerden dolayı koridorun bir ucundan öteki ucuna kadar görünmesi
mümkün olmayan yerlere konulacak ve bu bölümdeki lambalarla birlikte yanacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
42
31.14- Meşgul (girilmez) uyarı, tesisatı (M) tipi armatür ile bir çağırma sortisinden oluşacaktır.
32- Kapı zili ve kapı otomatiği tesisatı
32.1- Konutlarda kapı zili için yapılacak tesisat olup, karşılıklı konuşma tesisini kapsamaz.
32.2- Kapı zili tesisatı, PVC boru içerisinde, plastik izoleli, en az 0,75 mm2 lik iletkenlerle sıva
altı olarak yapılacaktır. Tesisat bağımsız bir sigortaya bağlı 230/4-8-12 voltluk bir transformatör ile
beslenecektir. Apartmanlarda, dış kapı zil butonları düşey veya yatay zil panelleri üzerinde toplanacak,
panel üzerindeki butonlarda isim yazılacak bölüm bulunacak ve şeffaf muhafazalı olacaktır. Paneller, dış
ortam şartlarına dayanıklı malzemeden ve etanş olacaktır.
32.3- Kapı otomatiği tesisatı, PVC boru içerisinde, plastik izoleli, en az 0,75 mm2 lik iletkenlerle
sıva altı olarak yapılacaktır. Tesisat, kapı zilinde mevcut 230/4-8-12 voltluk tranformatörden
beslenecektir. Transformatör, rastgele dokunmaya karşı korunmalı olacaktır.
33- Hemşire çağrı sistemi
33.1- Hastahanelerde hasta odalarında ve benzer mahallerde çağrı ve acil çağrı maksadı ile
kurulan tesislerdir.
33.2- Konvansiyonel hemşire çağrı sistemi
33.2.1- Hemşire çağrı sistemi, çağrı programı, acil çağrı programı olmak üzere iki değişik
programı kapsayacaktır.
33.2.2- Sistem, hemşire istasyonundaki hemşire konsolu, oda kontrol üniteleri, kapı üstü
lambaları, oda girişindeki çağrı silme ünitesi, çağrı el seti ve acil çağrı butonu ile WC/banyo acil çağrı
butonundan oluşacaktır.
33.2.3- Sistemin hasta odasındaki elemanları aşağıdaki birimlerden oluşur.
33.2.3.1- Oda/Yatak Kontrol Modülü
- Oda içinde bulunan tüm elemanların (Çağrı ünitesi, Çağrı silme ünitesi, WC butonu.) toplandığı
ünitedir. Oda içi fonksiyonları gerçekleştirmek için kullanılacaktır. Direkt olarak hemşire çağrı
konsoluna bağlanacaktır.
- Oda kontrol ünitesi çağrı el setinden ve WC/banyo çağrı butonundan gelen bilgileri oda bazında
adresleyip hemşire konsoluna gönderebilecek, çağrı silme ünitesinden bilgi aktarabilecek, oda kapısı
üstündeki kırmızı ve yeşil ikaz lambaları ile irtibatlı olacak ve 24V DA ile beslenecektir.
33.2.3.2- Yatakbaşı acil çağrı butonu:
Acil çağrı butonu yatakbaşı ünitesi üzerine, hemşire tarafından görülebilir şekilde ve her hasta için
ayrı ayrı monte edilecek, diğer anahtarlar ile karışmaması için farklı şekil veya renkte
(üzerinde kırmızı renkli hemşire silueti bulunması gibi) olacaktır.
.
Elektrik Mühendisleri Odası
43
33.2.3.3- Çağrı silme Ünitesi
- Bu ünite hemşire ve doktor İPTAL çağrı butonu ve uyarı lambalarından oluşacaktır. Hemşirenin
odada olduğunu gösteren ‘’Hemşire odada’’ butonu ve “Acil çağrı iptal” butonu, bu ünitenin yanında
(oda girişinde) veya üzerinde bulunacaktır.
- Oda girişlerinde duvarda hemşirenin elinin kolayca erişebileceği veya dirsekle tetikleyebileceği
bir yere monte edilecektir. Odadaki diğer anahtarlar ile karışmaması için farklı bir şekil ve renkte
(üzerinde yeşil renkli hemşire silüeti bulunması gibi) ve hemşire ünitesi hasta başı ünitesi üzerine
entegre edilmiş şekilde olacaktır.
33.2.3.4- Çağrı el seti
2.5 m. kablolu, hemşire çağrı/silme ünitesine bağlanabilecek tipte, soketli, PVC malzemeden
yapılmış basmalı olarak aktif hale gelebilen özel butonu ile beraber olacaktır. (Opsiyon olarak, çağrı el
seti üzerinde yatakbaşı okuma lambasını yakmak için bir buton bulunacaktır.) Yatakbaşı lambaları için
butonun kumanda edeceği elektronik bir devre bulunacaktır.
33.2.3.5- WC/Banyo Acil Çağrı Butonu
- Çağrı işleminin gerçekleştirilebilmesi için butondan sarkan örgülü sicim ve ucunda çekme
halkası bulunacaktır. Butonlar manual olarak kendi üzerinden silinebilecek ve üzerinde kırmızı durum
LED’i bulunacaktır.
- Çağrı butonu, Su geçirmez tipte olacak, duvarda hastanın kolayca ulaşabileceği bir yere monte
edilecektir.
- WC/banyodaki diğer anahtarlar ile karışmaması için farklı şekil ve renkte (üzerinde kırmızı
renkli membran etiket ve hemşire silüeti gibi) olacaktır.
33.2.4- Sistemin koridorlarda yer alan elemanları aşağıdaki gibi olacaktır.
Hasta oda kapısı üstü kırmızı ve yeşil ikaz lambaları, koridordan her iki yönden de bakıldığında
açık bir şekilde görülebilecek tipte ve ampuller 24 V DA olacaktır.
33.2.5.- Hemşire konsolu, hemşire istasyonunda yer alacak, sistem kontrol ve koordinasyonunu
sağlayacak ve üzerinde her hasta odası için;
33.2.5.1- Bir adet (kırmızı) “çağrı ikaz” lambası,
33.2.5.2- Bir adet (yeşil) “hemşire odada “lambası,
33.2.5.3- Bir adet “çağrı alındı” butonu,
33.2.5.4- Bir adet ana devre şalteri ve sesli ikaz alarmı devre kesicisi bulunacaktır.
33.2.5.5- Temizleme kolaylığı açısından konsol butonları membranlı tipte olacak ve ikaz lambaları
bu membranın arkasına monte edilmiş olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
44
33.2.5.6- Konsol kablo bağlantıları paduit konnektör veya soketli tipte olacak ve 24 V DA ile
çalışacaktır.
33.2.5.7- Sistemde normal şartlarda yani herhangi bir çağrı mevcut değil iken, ana cereyan
lambası haricinde tüm lambalar sönük durumda bulunacaktır.
33.2.5.8- Sisteme bağlı oda sayısı ile orantılı olarak gücü belirlenmiş 24 V DA besleme kaynağı
ve merkez konsolu besleme için gerekli güç ünitesi konsol yakınında bir yere konacak şekilde duvar
panosu şeklinde temin edilecektir. Bu pano içindeki tüm bağlantılar ray tipi klemenslerle yapılmış ve
tüm etiketlenmiş olacaktır.
33.2.5.9- Çağrıya, çağrının tipine ve verilen cevaba göre sistem ikaz ışıklarının durumları
aşağıdaki çağrı programlarına ilişkin maddelerde açıklandığı şekilde değişmelidir:
33.2.6- Çağrı programı
33.2.6.1- Hasta el seti veya yatakbaşı ünitesi üzerindeki butona basarak “Çağrı’’yı
başlatabilmelidir.
33.2.6.2- Çağrı sinyali; hasta kapısı ile çağrı silme ünitesi üzerinde ve hemşire istasyonunda
bulunan ilgili odaya ait merkezi kontrol konsolundaki kırmızı lambaların yavaş şekilde yanıp sönmesi
veya sürekli şekilde yanması ile verilecek ve sesli alarm da çalmaya başlayacaktır.
33.2.6.3- Hemşire hasta odasına girdiğinde “Hemşire odada” butonuna bastığında, çağrıyı
cevaplandırmış olacaktır. “Hemşire odada” durumunda; oda kapısı ve çağrı silme ünitesi üzerinde ve
ilgili odaya ait merkezi kontrol konsolunda bulunan kırmızı lambalar sönüp, yeşil ışıklar sürekli yanar
duruma geçecektir.
33.2.6.4- Hemşire odadan ayrılmadan önce “Hemşire odada” anahtarına tekrar basıldığında
odadan sisteme verilmiş olan ve odada hemşire bulunduğunu belirten sinyal iptal edilmiş olacaktır.
33.2.7- Acil çağrı programı
33.2.7.1- Hemşire yatakbaşı ünitesi üzerindeki butona basarak “ Acil çağrı”yı bildirecektir. Hasta,
WC/banyoda bulunan butona basarak ya da ipi çekerek “WC/banyo acil çağrısını” başlatabilecektir.
33.2.7.2- Verilen “Acil çağrı” sinyali ile hasta oda kapısı ile çağrı silme ünitesi üzerindeki ve
hemşire istasyonunda bulunan merkezi kontrol konsolundaki kırmızı ve yeşil lambalar yanıp sönmeye
ve sesli alarm da çalmaya başlayacaktır.
33.2.7.3- Hemşire istasyonunda bulunan hemşire kontrol konsolunda ilgili odaya ait butona
basılınca “Acil çağrı alındı” cevabını verecek ve bu durumda, sesli alarm kesilmeyecektir. Acil durum
sinyali ancak hasta odasından iptal edilebilecektir.
33.2.7.4- Hasta odasına doktor veya ikinci bir hemşire girdiğinde “Acil çağrı iptal” butonuna
bastığında acil çağrıyı cevaplandırmış olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
33.2.7.5- “Acil çağrı iptal” butonuna basılarak sisteme hemşirenin odada olduğu bildirilince; oda
kapısı ile çağrı silme ünitesi üzerinde ve ilgili odaya ait merkezi kontrol konsolunda bulunan kırmızı
lambalar sönüp, yeşil lambalar sürekli yanar duruma geçecektir.
33.2.7.6- Hemşire odadan ayrılmadan önce “Hemşire odada” anahtarına tekrar basarak odadan
sisteme verilmiş olan ve odada bir hemşire bulunduğunu belirten sinyali iptal edecektir.
45
33.3- Adresli hemşire çağrı sistemi
33.3.1- Hemşire Çağrı Konsolu
Mikroişlemci kontrollü, tek başına veya diğer hemşire çağrı konsollarıyla network olarak
çalışabilen, maksimum 64 çağrı ünitesi kapasitesi olan, odalarla veri haberleşmesi yapabilen ayrıca sesli
olarak da haberleşebilen, interkom özelliği bulunan, hemşire çağrı fonksiyonları yanında tüm bilgileri
zaman bazında basılı olarak verebilme ve PC’ye aktarabilme özelliklerine sahip, hemşire takip özelliği
bulunan konsoldur. Çağrı/Silme Ünitesi, WC acil çağrı butonu, hemşire silme butonunu adresleyecek
özellikte ve kapı üstü lambalarla irtibat halinde olacaktır. Tüm oda üniteleri hemşire çağrı konsolunda
ayrı adres olarak görünecektir. Hemşire konsolu ile çağrı/silme üniteleri arasında çift taraflı konuşma
yapılabilecektir.. Hemşire bankosu aynı anda en az dört çağrıyı yatak numarası ve çağrı önceliği olarak
LCD göstergede gösterebilecektir. LCD göstergeli, 12/24 V DA beslemeli, ses amplifikatörü olan, oda
bağlantıları için yeterli sayıda giriş çıkışı bulunan tipte olacaktır. Hemşire çağrı konsolu sistemde
bulunan üniteleri sürekli olarak denetleyebilecektir. Sistemin network özelliğinin olması sebebiyle bir
hemşire istasyonu başka bir istasyonun kontrolünü gerekirse üzerine alabilecektir.
33.3.2- Oda / Yatak Adresleme Modülü
Mikroişlemci kontrollü olacak, oda içerisinde bulunan çağrı ünitesi, silme ünitesi, WC/Banyo
butonu vs.. adresleyip hemşire konsoluna gönderecektir. Oda adresleme ünitesi koridor lambaları ile
irtibat halinde olmalıdır. Çağrısilme ünitesi adres, yatak numarası, çağrı tipi ve önceliği gibi bilgileri
hemşire çağrı istasyonuna gönderebiliyorsa bu modülün kullanılmasına gerek yoktur.
33.3.3- Çağrı silme Ünitesi:
İstenildiği takdirde hasta yatak başı ünitelerine monte edilebilir tipte olacak, üzerinde hemşire
çağrı el setinin girişine uygun soket bulunacak, silme butonu ve acil durum butonu bulunacak, hastanın
hemşire konsolu ve hemşire konsolununda hasta ile sesli (audio) iletişim kurmasını sağlayan aktif
hoparlör ve mikrofona sahip, sıva-altı ve uygun kasalar kullanılarak sıva-üstü montajına da uyabilen
polikarbonat malzemeden yapılmış kabini ile birlikte olacaktır.
33.3.4- Hemşire Odada Butonu:
Hemşirenin odada olduğunun gösterilmesine yarayan buton kapı girişinde konumlandırılmış
olacaktır. Hemşire odada butonu çağrısilme ünitesi üzerinde ise bu butonun kapı girişinde
kullanılmasına gerek yoktur.
33.3.5- Çağrı El Seti
2.5 m. kablolu hemşire çağrısilme ünitesine bağlanabilecek tipte, soketli, PVC malzemeden
yapılmış basmalı olarak aktif hale gelebilen özel butonu ile beraber olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
33.3.6- WC/Banyo Acil Çağrı Butonu
Nemli yerde kullanıma uygun olan butonda çağrı işleminin gerçekleştirilebilmesi için butondan
sarkan örgülü sicim ve ucunda çekme halkası bulunacaktır. Butonlar manuel olarak kendi üzerinden
silinebilecek ve üzerinde kırmızı durum LED’i bulunacaktır.
46
33.3.7- Kapı Üstü İkaz Lambası
33.3.8-Dört Lambalı Kapı Üstü İkaz Lambası:
Hasta oda kapıları üzerinde bulunan 12/24 V DA besleme gerilimi ile çalışan kırmızı, yeşil, sarı ve
beyaz renkte ışığı dağıtma özelliği yüksek yarı saydam lamba olacaktır. Hasta odalarında mavi kod
(code blue) butonu uygulandığı takdirde kullanılacaktır. Koridordan her iki yönden de bakıldığında açık
bir şekilde görünebilecek tipte üçgen prizma yapıda tasarlanmış olmalıdır.
33.3.9- İki Lambalı Kapı Üstü İkaz Lambası:
Hasta odaları kapıları üzerinde bulunan 12/24 V DA besleme gerilimi ile çalışan kırmızı ve yeşil
renkte, ışığı dağıtma özelliği yüksek yarı saydam lamba olacaktır. Koridordan her iki yönden de
bakıldığında açık bir şekilde görünebilecek tipte üçgen prizma yapıda tasarlanmış olmalıdır.
33.3.10- Tek Lambalı Kapı Üstü İkaz Lambası:
Genel hacim tuvaletlerinin ya da sadece acil çağrı butonlarının olması gereken kapalı hacimlerin
üzerinde bulunan 12/24 V DA besleme gerilimi ile çalışan kırmızı renkte, ışığı dağıtma özelliği yüksek
yarı saydam lamba olacaktır. Koridordan her iki yönden de bakıldığında açık bir şekilde görünebilecek
tipte üçgen prizma yapıda tasarlanmış olmalıdır.
33.3.11- Tekrarlama Panelleri
Hemşire çağrı konsollarıyla network olarak çalışabilen, çağrısilme ünitesi, WC/Banyo acil durum
butonlarının durumunu gösterebilecek yapıda üzerinde yüksek ışık çıkış durum LED’i ve personel uyarı
vızıltısı bulunan ön yüzü membranlı ve su geçirmez yapıda mahfazası olacaktır.
Tekrarlama panelleri 10, 20 veya 40 elemanın atanmasına sahip değişik kapasitelerde olacaktır.
Tekrarlayıcı paneller hemşire çağrı istasyonlarıyla veri haberleşmesi yaptıkları bir network ağına
bağlanabilecektir. Bu paneller 12/24 V DA olarak çalışacaktır.
33.3.12- Mavi Kod (Code Blue) Butonu
Mavi kod ekibinin müdahalesinin gerekli olduğu, çok acil, hayati önem taşıyan çağrılar için
kullanılacak olan butondur. Mavi kod butonu odalarda çağrı/silme ünitesi üzerinde istenirse
bulunabilecektir. Binanın gerekli görülen mahallerine mavi kod butonu uygulaması yapıldığı takdirde
bu
ile
irtibatlandırılacaklardır.
adresleme modülleri
vasıtasıyla
adreslenip
bankosu
butonlar
hemşire
ilgili
33.3.13- Adresleme Modülleri
Adresleme modülü sistem üzerindeki genel hacimlerde bulunan çeşitli acil durum çağrı
butonlarını, koridor lambalarını, vızıltılar ve çeşitli aktivasyon rölelerini adresleyerek sisteme dâhil
etmek için kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
47
33.3.14- Çağrı/Acil Çağrı Yazılımı
Kurulacak hemşire çağrı programı vasıtasıyla sistemde varolan tüm çağrılar ve sistem olayları
arşivlenecek, ayrıştırılabilecek ve analiz edilebilecektir. Dolayısıyla sistem hakkında bilgisayar
ortamında bir database oluşturulmuş olacak ve istenildiğinde ilgili raporlama yapılabilecektir.
Bu raporlamada; yapılan tüm çağrılar, çağrılara ortalama cevap verme süresi, toplam odada kalma
süresi, ortalama her odada kalma süresi gibi hastane yönetimini yakından ilgilendiren konular
görünecektir.
34- Bina içi telefon tesisatı
34.1-Kapsam
Bina içi telefon tesisatı (ankastre), bina ana giriş terminal kutusundan itibaren aboneye ait
cihazların telefon şebekesine bağlantısını kapsamaktadır. Telefon şebekesi ile bina ana giriş terminal
kutusu arasında yapılacak inşaat yönünden yapılacak bağlantı tesisatı da (ek odası / menhol, büzler )
bina telefon tesisatının parçası sayılır. Bina terminal kutusu ile kat terminal kutusu arasındaki kablo için
servis sağlayıcı firmanın standartlarına uyulacaktır.
34.2- Tanımlar:
Bina içi telefon tesisatı (Ankastre): Bina ana giriş terminal kutusundan itibaren abonelere ait
cihazların telefon şebekesine bağlantısını sağlayan tesisattır.
Telefon prizi: Telefon makinesinin bina içi telefon tesisatına irtibatlandırıldığı yerdir.
Kat telefon terminali: Kattaki telefon prizinden gelen hatlarla bina ana giriş terminalinden gelen
hatların irtibatlandırıldığı terminaldir. Bulunduğu kata hizmet eder.
Ara telefon terminali: İhtiyaç olması durumunda, katlardaki telefon prizinden veya kat
terminallerinden gelen hatlarla bina ana giriş terminalinden gelen hatların irtibatlandırıldığı terminaldir.
Bina ana giriş
irtibatlandırıldığı terminaldir.
terminali: Servis sağlayıcı şirket şebekesi
ile bina ana hat
tesisatının
Ana hat tesisatı: Kat veya ara telefon terminalleri ile bina ana giriş terminali arasındaki irtibatı
sağlayan tesisattır.
Ara terminal kutusu: Birden fazla kata hizmet eden kapaklı terminal kutusudur.
Kat terminal kutusu: Kat telefon terminallerinin monte edildiği kapaklı kutudur.
Bina ana giriş terminal kutusu: Bina ana giriş terminalinin monte edildiği kapaklı kutudur. Bu
kutular yeterli korumayı sağlayacak DKP saç veya ısıya dayanıklı polikarbonat bir malzemeden
yapılacaktır.
Terminal bloku: Telefon kablolarının kat, ara ve bina ana giriş terminal kutularında irtibatlarının
düzenli bir biçimde yapılabilmesi için kullanılan bağlantı elemanıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
48
Bina ana giriş kutularında tek tip terminal kullanılacaktır.
34.3- Standartlar
34.3.1- Kullanılacak malzemeler TSE standartına uygun olacaktır. Terminal blokları sıkıştırmalı
tipte (quick connect) olacaktır. Servis sağlayıcı şirket tarafından kullanılan veya uygun görülen terminal
bloğu kullanılacaktır. Vidalı bağlantı elemanları kullanılmayacaktır.
34.4- Telefon tesisat sortisi (Telefon priz tesisatı):
34.4.1. Tesisat, telefon prizlerinden kat veya ara telefon terminallerine kadar PVC boru veya özel
kanal içinden en az 0,5 mm. çapında bakır iletkenli, HDPE yalıtımlı, PVC kılıflı, Tablo34-2’deki
elektriksel özelliklere uygun bina içi telefon kablosu çekilmek suretiyle yapılacaktır.
34.4.2. Telefon prizinden kat veya ara telefon terminaline kadar olan kablolar tek parça (eksiz)
olarak çekilecek ve uçları terminale bağlanacaktır.
34.4.3-Telefon tesisatında paralel sorti olmayacaktır.
34.5- Ana hat tesisatı:
34.5.1. Tesisatta, kat veya ara telefon terminalinden bina ana giriş terminaline kadar PVC boru
veya özel kanal içinden en az 0.5 mm çapında bakır iletkenli, HDPE yalıtımlı, PVC kılıflı Tablo-2’deki
elektriksel özelliklere uygun bina içi telefon kablosu kullanılacaktır. Kullanılacak malzemeler TSE
standartına uygun olacaktır.
34.5.2. Kablolar her kat veya ara telefon terminalinden bina ana giriş terminaline kadar tek parça
olarak çekilecek ve uçları terminale irtibatlandırılacaktır.
34.6- Telefon terminal kutuları:
34.6.1. Kat ve ara terminal kutuları:
34.6.1.1. Kat ve ara terminal kutuları, gerektiği takdirde konulacak olup, yeterli korumayı
sağlayabilecek DKP saç veya ısıya dayanıklı polikarbonat bir malzemeden yapılacaktır. Kabloları
sonlandırmak için şartnamede belirtilen ve projesine uygun telefon irtibatını karşılayacak terminal bloğu
kullanılacak ve bu terminal blokları kutu içine yerleştirilecektir.
Terminal kutularına gelen ve kutudan çıkan hatlar için ayrıayrı ve kabloların çift sayısına uygun
klemens takımları yerleştirilecek, gelen ve giden hatlar arasındaki bağlantı atlama telleri ile yapılacaktır.
34.6.1.2. Kat ve ara terminal kutuları, katlarda çalışmaya uygun yerlerde, nemden ve kuvvetli
akım tesisatından uzakta yapılacaktır.
34.6.1.3. Kat ve ara terminal kutuları zorunlu olarak nemli yerlere tesis edilecek ise nem
sızdırmayacak şekilde sıva üstü etanj malzeme kullanılacaktır.
34.6.2. Bina ana giriş terminal kutuları:
Elektrik Mühendisleri Odası
49
34.6.2.1. Bina ana giriş terminal kutuları, yeterli korumayı sağlayabilecek DKP saç veya ısıya
dayanıklı polikarbon bir malzemeden yapılacaktır. Şartnamede belirtilen ve projesine uygun kapasitede
telefon irtibatını karşılayacak terminal bloğu kullanılacak ve bu terminal bloğu kutu içine monte
edilecektir.
34.6.2.2. Bina ana giriş terminal kutularında kullanılacak terminal blokları şartnameye ve
projesine uygun kapasitede olacaktır.
34.6.2.3- Bina ana giriş terminal kutularına konacak bina ana giriş terminal sayısı ile servis
sağlayıcı şirket giriş terminal sayısı eşit olacak ve terminal minimum olarak belirlenen kablo çift
sayısından az olmayacaktır. Aynı kutu içinde olmak kaydıyla servis sağlayıcı şirket giriş terminalleri ve
bina ana giriş terminalleri ayrı ayrı gruplandırılacaktır.
34.6.2.4. Bina ana giriş terminal kutusu, çok katlı binalarda her an giriş ve çıkışı mümkün olan
nemsiz, aydınlık, kuvvetli akım tesisatından uzakta bina içinde bir duvara tesis edilecektir.
34.6.2.5. Bina ana giriş terminal kutusu tek kutu olacak şekilde monte edilecektir. Kutu gömme
tipte ve kilit düzenine sahip olacaktır. Kutuda topraklama irtibat yeri olacak ve kablo giriş yeri için
kullanılmayanları kapalı tutulabilen uygun delikleri olacaktır.
34.6.2.6. Bina ana giriş kutularının içinde abone bağlantılarını gösteren şema bulundurulacaktır.
34.6.2.7. Bu kutuların sorumluluğu Servis sağlayıcı şirket’ e ait olacaktır.
34.7. Servis sağlayıcı şirket şebekesine bağlantı tesisatı:
34.7.1. Binalarda dış haberleşme şebekesine irtibatı sağlamak için, bina ana giriş terminal
kutusunun bulunduğu yerden bina dışına kadar, telefon priz sayısı 200’e kadar olan binalarda 50 mm’lik
iki adet boru ile çıkış yapılacaktır. Boru zeminden 40 cm derinliğe ve usulüne uygun olarak
döşenecektir.
Ayrıca, diğer dış haberleşme hizmetleri (Kablo TV vb.) için gerektiği takdirde ilave boru
konulabilecektir.
34.7.2. Bina kablo girişi ile ön cephe parsel sınırı arasındaki mesafe 5m’den fazla ise bina girişine
ebatları en az 60x80 cm olan tali ek odası yapılacak ve bu ek odasından tretuvara kadar usulüne uygun
olarak 100 mm çaplı boru döşenecektir.
34.7.3. Bina kablo girişi ile ön cephe parsel sınırı arasındaki mesafe 5m’den az ise bina ana giriş
terminal kutusundan tretuvara kadar iki adet 50mm’lik boru döşenecektir.
34.7.4. Bina tretuvara bitişik ise, bina ana giriş terminal kutusundan tretuvara kadar iki adet
50mm’lik boru döşenecektir.
34.7.5. Birden fazla giriş olan binada bir tane bina ana giriş terminal kutusu olacaktır.
34.8. Bina içi telefon tesisatı topraklaması:
34.8.1.Bina ana giriş terminal kutusunun topraklaması Elektrik Tesislerinde Topraklamalar
Yönetmeliğine uygun olarak yapılacaktır. Topraklamada kullanılan yalıtılmış bakır (Cu) iletkenin, bina
topraklama sistemi ile irtibatlandırılması ve bu iletkenin Tablo: 34-1’de belirtildiği üzere 1x 0.5 mm
Elektrik Mühendisleri Odası
50
elektrolitik bakır topraklama teli bulunan kabloya eklenmesi, bu şekilde topraklamanın bina içindeki
telefon prizlerine kadar iletilmesinin sağlanması gerekmektedir.
34.9. Bina içi telefon tesisatı projesinin hazırlanmasında uyulacak esaslar:
34.9.1. Projenin düzenlenme şekli
Proje aşağıda belirtilen esaslara göre düzenlenecektir.
34.9.1.1. Proje hazırlanırken, meskenlerde en az iki adet telefon sortisi konulacaktır. Kat veya ara
telefon terminalleri ile bina ana giriş telefon terminalleri arasına çekilecek kablo çift adedi en az daire
sayısı x 2 olarak hesaplanacaktır. İşyerleri olarak yapılacak binalarda her iş yerine en az üç telefon
sortisi konulacaktır. Kat telefon terminalleri ile bina ana giriş telefon terminalleri arasına çekilecek
kablo çift adedi en az, işyeri sayısı x 3 olarak hesaplanacaktır.
34.9.1.2. Her sorti kat veya ara telefon terminallerine tek parça olarak irtibatlandırılacaktır.
34.9.1.3. Kat veya ara terminal kutuları kablo bacası bulunan binalarda bu baca içine; aksi halde
merdiven sahanlıklarına konulacaktır. Kutular zeminden takriben 1.5 m - 2 m. arasında bir yükseklikte
tesis edilecektir.
34.9.1.4. Her kat veya ara terminal kutusundan bina ana giriş terminaline kadar madde
34.9.1.1’deki en az çift adedine uygun kablo, tek parça olarak çekilecektir. Bina içi telefon tesisatları
kablo bacası bulunan binalarda, baca içinde enerji hatlarından uzak bir bölümdeki kablo merdivenine
tutturularak; kablo bacası olmayan binalara ise merdiven boşluğundan sıva altı olarak çekilecek olup,
kaçak görüşmelere meydan vermemek için bir daireden başka daireye geçecek şekilde tesisat
yapılmayacaktır.
34.9.1.5. Bina ana giriş terminal kutusundan itibaren her daireye ayrı boru döşenmek kaydıyla ara
ve kat terminal kutuları konmaksızın bina ana giriş terminal kutusuna bağlantı yapılabilecektir.
34.9.1.6. Her bir katta 10 adetten fazla telefon sortisi varsa kat terminal kutusu kullanılması
zorunludur.
34.9.1.7. Bitişik düzendeki dubleks ve tripleks binalarda, bina ana giriş terminal kutusu, her blok
için bir kutu olacak şekilde zeminden 1.5 ila 2 m. yükseklikte uygun bir yere konulacaktır.
34.9.1.8. Her bir bina ana giriş terminal kutusundan Servis sağlayıcı şirket şebekesine kadar
şartnamenin 34.7. maddesindeki koşullara uygun olarak boru tesis edilecektir.
34.9.1.9. Tesisat nemli yerlerde etanj malzeme ile yapılacaktır.
34.9.1.10. Tesisatta kullanılacak boru çapları, çekilen kabloların dış çapının en az iki katı
olacaktır.
34.9.1.11. Tesisatta kullanılacak kablo ve terminalin tesisatta çalışır durumdaki yalıtım direnci
100 k’ dan az olmayacaktır. Terminallerden ölçülen diyafoni zayıflaması 772 khz ve 65 dB’ den
büyük olacak ayrıca tesisatın topraklaması bina topraklama sistemine bağlanacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
34.9.1.12. Bina içi telefon tesisatı kuvvetli akım tesisatından etkilenmeyecek şekilde yapılacaktır.
telefon kablolarının geçtiği borulardan zil, merdiven otomatiği vb. hatlar
Ayrıca bina
içi
geçirilmeyecektir.
51
34.9.2 Projelerde belirtilmesi gereken hususlar:
Her katın krokisi veya mimari projesi üzerinde aşağıdaki hususlar belirtilecektir.
34.9.2.1. Telefon sortilerinin (prizlerinin) bulunduğu noktalar.
34.9.2.2. Kat veya ara telefon terminal kutularının bulunduğu noktalar.
34.9.2.3. Bina ana giriş terminal kutusunun bulunduğu noktalar.
34.9.2.4.Bina ana giriş terminal kutusunun Servis sağlayıcı şirket şebekesine irtibatlandırılacağı
borunun güzergâhı.
34.9.2.5. Ana hat tesisatında kullanılan kabloların güzergâhı, uzunlukları, cins ve çift sayıları.
34.9.2.6. PVC boru çapı ve uzunluğu.
34.9.3 Proje dosyası içinde bulunacak dökümanlar
34.9.3.1. Projede kullanılacak işaretler Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğine uygun olacak, bunların
dışında kullanılan özel işaretler bir liste halinde dosyada bulunacaktır.
34.9.3.2. Projeler 210x297 mm ebatında katlanarak dosyalanacaktır.
34.9.3.3.Dosya iç kapağına dosya içindeki evrakları gösterir bir fihrist takılacaktır.
34.9.3.4. Her paftanın alt köşesine binanın durum planı çizilecek, ilgili kısımlar taranacak, antet
üzerinde bina ve proje hazırlayanlarla ilgili yeterli bilgiler olacaktır.
34.9.3.5. Projeler üç takım halinde verilecektir.
34.10- Site içi telefon tesisatı:
34.10.1-Tanım:
Site: Lojman sahası, yapı kooperatifi ve askeri alan gibi etrafı çevrili veya bağımsız görünüm arz
eden sanayi siteleri, özel konut siteleri ve alan içersinde kamuya ait arazi ve emlak bulunmayan ve yol
geçmeyen toplu konut alanlarıdır.
Bu tür alanlarda site yönetim birimi içinde bir zayıf akım odası oluşturulur. Bu odada tesis
edilecek Telekom ve site MDF grubundan her bir ev ya da bloklara ayrı ayrı kablolar çekilir.
34.10.2-Kablolama:
Projede site bağımsız evlerden oluşuyorsa her bir ev için en az 5 adet telefon olacak şekilde
düzenlenir.
Kullanılacak kablolar Servis sağlayıcı şirket’in Ses Frekans Haberleşme Kabloları Teknik
Şartnamesini sağlamalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Yeraltı güzergâhına uygulanacak en küçük kablo kapasitesi 20 çiftlik ve en küçük kablo çapı 0,4
mm2 olmalıdır.
52
TABLO: 34-1 Tipik bina içi telefon kablosu ve PVC boru çapları
İLETKEN ÇİFT
ADEDİ VE ÇAPI
(mm)
2x2x0.5+1x0.5
3x2x0.5+1x0.5
4x2x0.5+1x0.5
6x2x0.5+1x0.5
10x2x0.5+1x0.5
15x2x0.5+1x0.5
20x2x0.5+1x0.5
30x2x0.5+1x0.5
50x2x0.5+1x0.5
100x2x0.5+1x0.5
KABLOLARIN
NOMİNAL DIŞ
ÇAPI(mm)
5.0
5.5
6.5
7.5
8.0
9.5
10.0
12.0
15.0
21.0
PVC BORU
ÇAPLARI
(mm)
14
14
14
16
18
25
25
25
32
50
NOT:1x0.5 elektrolitik bakır toprak telini göstermektedir.
ORTALAMA
KABLO DIŞ ÇAPI
(mm)
4,3
PVC BORU
ÇAPLARI
(mm)
14
5,2
5,8
6,6
7,6
8,6
9,8
11,5
15.0
14
14
16
18
25
25
25
32
TABLO: 34-2 Telefon kablolarının elektriksel özellikleri
İLETKEN
ÇAPI
(mm)
0.5
20°C de MAKSİMUM
ÇEVRİM DİRENCİ
(/çift. km)
MİNİMUM YALITIM
DİRENCİ
(M/ km)
MAKSİMUM EFEKTİF
KAPASİTESİ
800 Hz’de (nf/km)
182.12
100
120
Elektrik Mühendisleri Odası
53
35- Konvansiyonel Yangın Algılama ve Uyarı Sistemi
35.1- Kapsam
35.1.1- Bu alt bölüm, teknik şartnamelere ve projelere uygun komple çalışır durumda
konvansiyonel yangın algılama ve uyarı sistemi için gerekli tüm malzeme ve ekipman temini ile montaj
ve testleri yapılmış olarak, her türlü teknik alet ve servis iş ve işlemlerini kapsar.
TS EN 54 ve “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik” bu şartnamenin doğal
ekidir. Bu dokümanlar ile bu şartnamenin çelişmesi durumunda öncelik TS EN 54 ve “Binaların
Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliği “nin olacaktır. Üretici firmanın ISO9000 kalite yönetimi
belgesi bulunması zorunludur.
Standartlar:
Kullanılacak tüm donanım ve tasarım TS EN 54’e uygun olacaktır.
Kalite Onayları:
Sistemde kullanılacak tüm panel, dedektör, yangın uyarı butonları, sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının
TS EN 54’e uygunluğu akredite bir kuruluş tarafından belgelendirilmiş olacaktır.
35.2- Sistem tasarımı ve genel özellikleri
35.2.1- Yangın algılama ve uyarı sistemi genel olarak konvansiyonel yangın algılama ve uyarı
kontrol paneli, konvansiyonel optik duman, sabit ısı, ısı artış, optik duman ve sıcaklık, ışın tipi duman,
alev dedektörleri, konvansiyonel dâhili ve harici tip yangın uyarı butonları, dâhili ve harici tip sesli ve
ışıklı uyarı cihazları ile birlikte çalışan bir sistemdir.
35.2.2- Sistemdeki kontrol paneli ile dedektörler ve butonlar arasındaki tesisat (kullanılacak
sistemin üretici firması tarafından önerilen kesitler dikkate alınmak şartıyla), en az uygun 2x0.80+0.80
JY(st)Y veya 2x0.80 JYY tipi yangın kablolarıyla sıva altında, rutubetli yerlerde etanş malzeme ile sıva
üstünden yapılacaktır. Kullanılacak kablolar Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğinin
ilgili maddelerine uygun olacaktır.
35.2.3- Tekrarlayıcı panel bağlantısı yapılacak ise, tekrarlayıcı panel ile kontrol paneli arasındaki
tesisat, sıva altında, rutubetli yerlerde etanş malzeme ile sıva üstünden yapılacaktır. Kullanılacak
kablolar Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğinin ilgili maddelerine uygun olacaktır.
35.2.4- Yangın alarm sisteminin beslenmesi, sadece yangın alarm sistemini besleyen bir otomatik
sigorta üzerinden ve binada mevcut olması halinde yedek generatör ya da kesintisiz güç kaynağı
üzerinden yapılacaktır.
35.2.5- Yangın bölgeleri, TS EN 54’e ve Binaların Yangından Korunması Hakkında
Yönetmeliğine uygun olarak belirlenecektir.
35.2.6- Tekrarlayıcı paneller, kontrol panelinin tesis edildiği mahallerde personelin bulunamadığı
zamanlarda veya istenilmesi halinde ikinci veya daha çok mahallerde tesis edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
54
35.2.7-Dedektör yerleşimleri ve tasarım TS EN 54-14’e göre olacaktır.
35.2.8- Yangın uyarı butonu yerleşiminde TS EN 54-14 ve Binaların Yangından Korunması
Hakkında Yönetmelik esas olacaktır.
35.2.9- Sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının hatları sıva altından boru içerisinden yapılacaktır.
Rutubetli yerlerde tesisat, etanş malzeme ile sıva üstünden yapılacaktır.
35.2.10- Sesli uyarı cihazları yerleşiminde TS EN 54 ve Binaların Yangından Korunması
Hakkında Yönetmelik esas alınacaktır.
35.2.11- Yangın alarm sisteminin, dedektörler veya butonlardan gelen sinyalin türüne göre panelin
ışıklı göstergeler yardımıyla kullanıcıyı
ön yüzünde ve dedektörlerin üzerinde bulunan
bilgilendirecektir.
35.2.12- Yangın algılama sistemi projelendirilmesi ve tesisi TS EN 54-14 e göre yapılacaktır.
35.3- Sistemin ana ve yardımcı elemanları
35.3.1- Konvansiyonel yangın algılama ve uyarı Kontrol panelii,
35.3.2- Konvansiyonel tekrarlayıcı panel,
35.3.3- Konvansiyonel dedektörler,
35.3.3.1- Konvansiyonel optik duman dedektörü,
35.3.3.2- Konvansiyonel sabit ısı dedektörü,
35.3.3.3 - Konvansiyonel ısı artış hızı dedektörü,
35.3.3.4- Konvansiyonel optik duman ve sıcaklık dedektörü,
35.3.3.5- Konvansiyonel ışın tipi duman dedektörü
35.3.3.6- Aktif Hava Emmeli Çok Hassas Duman Dedektörü
35.3.3.7- Kablo tipi sıcaklık dedektörü
35.3.4- Konvansiyonel dâhili yangın uyarı butonu,
35.3.5- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonu,
35.3.6- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni,
35.3.7- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü,
35.3.8- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sireni
35.3.9- Harici elektronik yangın uyarı sireni,
35.3.10- Harici elektronik yangın uyarı, flaşörlü sireni
Elektrik Mühendisleri Odası
55
35.3.11- Paralel uyarı lambası,
35.4- Konvansiyonel Yangın Algılama ve Uyarı Kontrol Paneli
35.4.1- Konvansiyonel yangın algılama ve uyarı kontrol paneli, konvansiyonel optik duman,
iyonizasyon duman, sabit ısı, ısı artış hızı, optik duman ve ışın tipi duman dedektörleri, konvansiyonel
dâhili ve harici tip yangın uyarı butonları, dâhili ve harici tip sesli ve ışıklı alarm cihazlarının
bağlantısına uygun olacaktır.
35.4.2- Kontrol paneli yeterli kapasiteye sahip olacaktır.
35.4.3- Her bir yangın bölgesine en fazla 20 adet konvansiyonel dedektör, sınırsız sayıda yangın
uyarı butonu bağlanabilecektir.
35.4.4- Yangın algılama ve uyarı kontrol panelinde, standart olarak en az 1 adet hat kopuk ve kısa
devre arıza denetimi yapılan sesli alarm çıkışı ve itfaiyeye ya da uzaktaki bir yangın mücadele
merkezine ya da bir gözlem istasyonuna sinyalizasyon için alarm ve arıza çıkışları bulunacaktır.
35.4.5- Konvansiyonel yangın algılama ve uyarı kontrol paneli, algılama ve alarm cihazlarına
giden tüm hatları açık devre, kısa devre, toprak kaçağı ve hat üzerinde bulunan cihazların yerinden
sökülmesi gibi arızalara karşı sürekli olarak denetim altında tutulacaktır.
35.4.6- Yangın uyarı kontrol paneli, genel yangın alarm ve arıza lambasına, her yangın bölgesi
için ayrı alarm ve arıza lambalarına sahip olacak ve lokal sesli uyarı cihazı bulunacaktır.
35.4.7- Ana beslemenin kesilmesi durumunda, yangın alarm sistemi algılama fonksiyonlarını en az
24 saat yerine getirebilecek ve bu sürenin sonunda tüm alarm verme, kontrol ve haberleşme
fonksiyonlarını en az 30 dakika süre ile yerine getirebilecek şekilde tam kapalı, sızdırmaz tip, bakım
gerektirmeyen akümülatörler ile donatılacaktır.
35.4.8- Kontrol panelin topraklanması, Elektrik Tesislerinde Topraklanmalar Yönetmeliği esas
alınarak yapılacaktır.
35.5- Konvansiyonel tekrarlayıcı panel
35.5.1- Yangın alarm sisteminde, çalışma günleri, mesai saatleri dışında ve tatil günlerinde
tesisteki yangın kontrolünü yapabilmek için ikinci bir mahalde ya da daha başka mahallere de
tekrarlayıcı panel tesis edilecektir.
35.5.2- Tekrarlayıcı panel, sistemin tasarım ve konfigürasyonu dışındaki tüm izleme ve kontrol
fonksiyonlarını içermelidir.
35.5.3- Alarm ve hata durumunda tekrarlayıcı panel güvenlik görevlilerini sesli olarak uyaracaktır.
35.6- Konvansiyonel dedektörlerin genel özellikleri;
35.6.1- Konvansiyonel dedektör üzerinde uygun bir görüş açısı sağlayan en az 1 adet ışıklı
gösterge bulunacak ve paralel uyarı lambası bağlantısına uygun olacaktır.
35.6. 2- Konvansiyonel dedektör özel bir soket vasıtasıyla takılıp sökülebilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
56
35.6.3- Konvansiyonel dedektörlerin soketleri üzerinde herhangi bir elektronik eleman
olmayacaktır.
35.7- Konvansiyonel optik duman dedektörü
35.7.1- Konvansiyonel optik duman dedektörü tasarımı TS EN 54-7 e uygun olacaktır.
35.7.2- Konvansiyonel optik duman dedektörü, ışık saçma prensibiyle çalışan bir fotoelektrik
duman hücresine sahip olacaktır.
35.8- Konvansiyonel sabit sıcaklık ısı dedektörü
35.8.1- Konvansiyonel kombine sıcaklık dedektörü, ısıya duyarlı elemanı vasıtasıyla sıcaklığı
algılayarak kontrol paneline haber verecektir.
35.8.2- Konvansiyonel sabit sıcaklık ısı dedektörü TS EN 54-5 e uygun olacak ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.9- Kombine ısı dedektörü
35.9.1- Sabit sıcaklık ısı dedektöründe olduğu gibi ortam sıcaklığı belirli bir değere ulaştığında
uyarı verdiği gibi ortamdaki sıcaklığın artış hızı belirli bir değeri aştığında da uyarı verecektir.
35.9.2- Kombine ısı dedektörü TS EN 54-5 ve TS EN 54-6 ya uygun olacaktır.
35.10- Konvansiyonel optik duman ve sıcaklık dedektörü
35.10.1- Duman ve sabit sıcaklık ısı dedektörüne aynı mahalde ihtiyaç olması halinde
kullanılacaktır.
35.10.2- TS EN 54-7 ve TS EN 54-5 e uygun ve ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici
firma ürünü olacaktır.
35.11- Konvansiyonel ışın Tipi Duman Dedektörü
35.11.1- Algılama yapılacak mekâna ışın verme ve alma prensibi ile çalışacak Konvansiyonel ışın
Tipi Duman Dedektörü kullanılacaktır. TS EN 54-12 ye göre üretilmiş olacaktır.
35.11.2- Işın menzili en fazla 100 metre olacaktır.
35.11.3- Işın direk alıcıdan vericiye gidebileceği gibi yansıtıcılar da kullanılabilecektir.
35.11.4- Alıcı ve verici camları ile yansıtıcı yüzeylerinin kirlenmesi durumunu hata olarak verecek
bu durumları kesinlikle alarm olarak değerlendirmeyecektir.
35.11.5- Işının tamamen ya da büyük bir kısmının bir cisim tarafından kesilmesi durumunu hata
olarak raporlayacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
57
35.11.6- Konvansiyonel ışın Tipi Duman Dedektörü TS EN 54-12 ye uygun ve
ISO 9001 kalite güvencesine sahip üretici firma ürünü olacaktır.
35.12- Aktif Hava Emmeli Çok Hassas Duman Dedektörü
35.12.1- Çok hızlı ve/veya hassas duman algılamasının yapılmasının gerekli olduğu yerlerde aktif
hava emişli çok hassas duman dedektörü kullanılmalıdır.
35.12.2- Dedektör, Filtre, Aspiratör ve Röle devresi bir muhafaza içerisinde bulunacaktır.
Aspiratör sayesinde korunan hacimden çekilen hava basit bir PVC boru şebekesini geçerek sisteme
ulaşacaktır. Gelen havadan alınan örnek ilk olarak iki kademeli filtrede süzülecek ve daha sonra
algılama hücresine geçecektir.
35.12.3- Cihazın algılama amaçlı en az dört adet boru giriş yeri olacaktır. Toplam boru şebekesinin
uzunluğu en fazla 200 metre, bir borunun uzunluğu ise en fazla 100 metre olmalıdır.
35.12.4- Opsiyonel olarak her bir dedektöre entegre ve/veya remote, gösterge / kontrol üniteleri
ilave edilebilecek ve sistem modüler yapıda olacaktır. Sistem dedektöre entegre veya el ile taşınabilir bir
programlama ünitesi yada PC ile programlanacaktır. Sistem, dört duman alarm eşik seviyesi, gecikme
süreleri, hava akışı, dedektör, besleme, filtre ve network arızalarının ayrı ayrı ikazı, en az yedi
programlanabilir röle çıkışı gibi özelliklerin programlanmasına izin verecektir.
35.12.5- Dedektör alarm eşikleri ve hassasiyeti, Uyarı, Ön Alarm, Yangın Alarmı-I.Kademe ve
Yangın Alarmı-II. Kademe ikazları olmak üzere en az dört kademe alarm eşik seviyesinde çıkış verecek
ve bu alarm eşik seviyelerinin her biri programlanabilir olacaktır.
35.12.6- Her bir boru için ayrı akış sensörü içerecek ve hava akış arızası durumunda, arızaya sebep
olan boru tespit edilebilecektir.
35.12.7- Algılama hücresindeki lazer kaynağının optik yüzeylerinin kirlenmesini önlemek için iki
kez filtre edilmiş temiz havanın büyük bir bölümü ile lazer kaynağı önünde temiz hava perdesi
oluşturacaktır.
35.12.8- Filtre iki kademeli, değiştirilmesi kolay kartuş tipi olacaktır. Filtrede kirlilik seviyesi
sistem tarafından izlenebilir olacaktır.
35.12.9- Sistemi devreye alma esnasında kullanılmak üzere en uygun alarm eşik seviyelerinin
tespiti için otomatik öğrenme ve kalibrasyon modunda (Otomatik Öğrenme) çalıştırılma özelliğine sahip
olacaktır. Böylelikle cihaz, algılama yaptığı yer ile ilgili en uygun eşik seviyelerini tespit edebilecektir.
35.12.10- Aspiratör özel amaçlı tasarlanmış pervaneli hava pompasından oluşacaktır. Toplam 200
metre uzunlukta örnekleme borusundan yüksek akış hızlarında ve yüksek basınç altında en uçtaki
delikten 120sn’den daha kısa sürede algılama yapacak kapasitede olacaktır.
35.12.11- Dedektör, Dedektör arızası, Hava akış arızası, Filtre arızası, Sistem arızası, Besleme
arızası gibi arıza durumlarını bildirebilecektir.
35.12.12- Cihaz silinemeyen olay hafızasına sahip olacaktır. Duman seviyeleri, alarm durumları,
operatör aktiviteleri ve arıza durumlarını hafızasında saklayacaktır. Her bir olay için tarih ve saat bilgisi
Elektrik Mühendisleri Odası
58
kayıt edilecektir. Her bir dedektör en az 10.000 olayı hafızasında tutabilecek kapasitede olacak ve bunun
için gösterge/kontrol ünitesine ihtiyacı olmayacaktır
35.12.13- Tüm cihazlar RS485 network hattı üzerinden birbirleri ile haberleşme özelliğine sahip
olacaklardır. Network 127 cihazın (dedektörler, gösterge/kontrol üniteleri ve programlama üniteleri)
bağlantısını destekleyecektir. Network Class A tipi olacak ve hatta oluşabilecek kısa devre ve açık
devre arızalarında çalışmasını sürdürecektir.
Network üzerindeki dedektörlerin kontrol ve
konfigürasyonunun, PC tabanlı programlama üniteleri ile yapılmasına uygun olacaktır.
35.12.14- Örnekleme Boruları 20-25mm iç çaplı ve çapaksız olacaktır. Ayrıca ana boru
şebekesine bağlanabilir iç çapı 10mm olan kılcal boruların her birini 1.5m mesafeye kadar
destekleyecektir.
35.12.15- Aktif hava emişli çok hassas duman dedektörü EN 54’e uygun ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.13- Kablo tipi sıcaklık dedektörü
35.13.1- Kablo tipi sıcaklık dedektörü iki ayrı iletken arasında ısıya duyarlı yalıtım malzemesinden
Kablo tipi sıcaklık dedektörünün uygulamaya göre seçilebilecek farklı sıcaklık
oluşacaktır.
seviyelerinde devreye giren modelleri bulunacaktır.
35.13.2- İletkenler ve sıcaklık duyarlı izolasyon malzemesinin dışında bulunan koruyucu kılıf
endüstriyel ortamlarda bulunabilecek nemli ve korozif ortamlara dayanıklı olacaktır.
35.13.3- Kablo tipi dedektörler I.S. sınıfı arabirimlerle birlikte patlayıcı ve yanıcı malzemelerin
bulunduğu ortamlarda tesis edilebilecektir.
35.13.4- Dedektörler A ya da B sınıfı bağlantıya uygun olacaktır.
35.13.5- Dedektörlerin bağlandığı kontrol modülleri ile koruma yapılacak mahal arasında standart
iki telli iletken kablolar ile ara bağlantıya uygun olacak istenirse dedektörün bağlandığı hatta
konvansiyonel başka devre elemanları da bağlanabilecektir.
35.13.6- ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.14- Konvansiyonel karbon monoksit gaz dedektörü:
35.14.1- Karbon monoksit gazını algılayacak ve alarm sinyali verecektir.
35.14.2- Üzerinde bulunan LED sayesinde sistemin alarm konumunda olduğunu gösterecektir.
35.14.3-
220V AC veya 12/24V DC besleme gerilimiyle çalışabilecektir.
35.14.4-Konvansiyonel karbonmonoksit gaz dedektörü, TS EN 50291 standart sertifikasına ve
ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
59
Elektrik Mühendisleri Odası
60
35.15- Konvansiyonel patlayıcı gaz dedektörü
35.15.1- Doğalgaz ve LPG gibi hidrokarbon esaslı tüm patlayıcı gazları algılayacak ve alarm
sinyali verecektir.
35.15.2- Üzerinde bulunan led sayesinde sistemin alarm konumunda olduğunu gösterecektir.
35.15.3- Konvansiyonel patlayıcı gaz dedektörü TS EN 50194’e standart sertifikasına ve ISO
9001 kalite güvencesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.16- Konvansiyonel dâhili yangın uyarı butonu
35.16.1- Sistemde, Yangın ihbar butonları elle çalışacak ve sıva üstü ve sıva altı tesise uygun
olacaktır. Yangın ihbar butonları, üzerlerindeki plastik film kaplı cam kırılarak ve/veya cam kırıldıktan
sonra butona basıldığında aktive edecek ve camı kırıldığında insan eline zarar vermeyecektir.
35.16.2- Üzerinde “YANGIN” yazısı yazacak ve nereye basılması gerektiğini belirten “Camı Kır”
ve “Düğmeye Bas” yazıları Türkçe ve cam üzerinde bulunacaktır.
35.16.3- Konvansiyonel dâhili yangın uyarı butonu, bir test anahtarı vasıtasıyla camları kırılmadan
da denenebilir olacaktır.
35.16.4- Konvansiyonel dâhili yangın uyarı butonu, TS EN 54-11‘e uygun ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.17- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonu
35.17.1- Sistemde, harici tip yangın ihbar butonları elle çalışacak ve sıva üstü ve sıva altı tesise
uygun olacaktır. Yangın ihbar butonları, üzerlerindeki plastik film kaplı cam kırılarak ve/veya cam
kırıldıktan sonra butona basıldığında aktive edecek ve camı kırıldığında insan eline zarar vermeyecektir.
35.17.2- Üzerinde “YANGIN” yazısı yazılı olacak ve nereye basılması gerektiğini belirten “Camı
Kır” ve “Düğmeye Bas” yazıları Türkçe ve cam üzerinde bulunacaktır.
35.17.3- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonu, bir test anahtarı vasıtasıyla camları kırılmadan
da denenebilir olacaktır.
35.17.4- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonunun koruma sınıfı en az IP 65 olacaktır.
35.17.5- Konvansiyonel harici yangın uyarı butonu, TS EN 54-11‘e uygun ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.18- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni
35.18.1- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni, TS EN 54-3 ‘ye uygun ve ISO 9001 kalite güvence
belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
61
35.19- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü
35.19.1- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörünün gövdesi sağlam, ısıya dayanıklı, minimum flaş
enerjisi 2,5 Joule veya minimum ışık şiddeti15 cd şiddetinde ışık darbeleri oluşturacak ve flaş frekansı 1
Hz ışık kaynaklı olacaktır.
35.19.2- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü, ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici
firma mamulü olacaktır.
35.20- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sireni
35.20.1- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sirenin flaş enerjisi 2,5 Joule veya minimum ışık
şiddeti 15 cd şiddetinde ışık darbeleri oluşturacak ve flaş frekansı 1 Hz ışık kaynaklı olacaktır.
35.20.2- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sirenin siren kısmı TS EN 54-3 ‘ye uygun
olacaktır.
35.21- Harici elektronik yangın uyarı sireni
35.21.1- Koruma sınıfı en az IP 65 olacaktır.
35.21.2- Harici elektronik yangın uyarı sireni, TS EN 54-3‘ e uygun ve ISO 9001 kalite güvence
belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.22- Harici elektronik yangın uyarı flaşörlü siren
35.22.1- Harici elektronik yangın uyarı flaşörlü sirenin flaş enerjisi 2,5 Joule veya minimum ışık
şiddeti 15 cd şiddetinde ışık darbeleri oluşturacak ve flaş frekansı 1 Hz ışık kaynaklı olacaktır
35.22.2- Harici elektronik yangın uyarı flaşörlü sirenin siren kısmı, TS EN 54-3‘e uygun ve ISO
9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
35.23- Paralel uyarı lambası
35.23.1- Yangın alarm dedektörlerinin algılama yapmasıyla paralel uyarı lambası çıkışından gelen
sinyalle çalışacaktır.
35.23.2- Paralel uyarı lambası ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma ürünü
olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
62
36- Analog adresli yangın algılama ve uyarı sistemi
36.1- Kapsam
36.1.1- Bu alt bölüm, teknik şartnamelere ve projelere uygun komple çalışır durumda bir analog
adresli yangın algılama ve uyarı sistemi için gerekli tüm malzeme ve ekipman temini ile montaj ve
testleri yapılmış olarak, her türlü teknik alet ve servis iş ve işlemlerini kapsar.
TS EN 54 ve “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik” bu şartnamenin doğal
ekidir. Bu dokümanlar ile bu şartnamenin çelişmesi durumunda öncelik TS EN 54 ve “Binaların
Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik” in olacaktır. Üretici firmanın ISO9001 kalite yönetimi
belgesi bulunması zorunludur.
Standartlar:
Kullanılacak tüm donanımlar ve tasarım TS EN 54’e uygun olacaktır.
Kalite Onayları:
Sistemde kullanılacak ve aşağıdaki maddelerde standartı belirtilmemiş malzemelerin akredite bir
kuruluş tarafından sertifikalandırılmış olması aranır.
36.2- Sistem tasarımı ve genel özellikleri
36.2.1- Yangın alarm sisteminde, kontrol paneli ile dedektörler, butonlar ve saha kontrol modülleri
arasında veri iletişimi olacak panel her bir saha elemanını kendine ait adresinden tanıyacaktır. Panel
dedektörlerden gelen ve dedektörlerin ölçmekte oldukları değerleri işleyecek bu verilerin tarihsel
gelişimine göre kararını oluşturacaktır. Yangın kararı durumunda modüller vasıtası ile programlanmış
senaryolar çerçevesinde kontrol ve uyarı işlerini gerçekleştirecektir. Tesisat üretici talimatlarına uygun
iletkenlerle sıva altından ve iç tesisat yönetmeliğine uygun olarak yapılacaktır.
36.2.2- Yangın alarm sisteminin beslemesi, sadece yangın alarm sistemini besleyen bir otomatik
sigorta üzerinden ve eğer binada mevcut ise jeneratör ya da kesintisiz güç kaynağı gibi bir ikincil
besleme kaynağından yapılacaktır.
36.2.3- Sistem tasarımı TS EN 54-14’e göre yapılacaktır.
36.2.4- Sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının seçimi yerleşimi ve ses şiddetleri TS EN 54-14 ve
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik dikkate alınarak yapılacaktır.
36.2.5- Yangın alarm
sinyalleri
değerlendirmeyecek, aynı zamanda sistemin dışında olan olayları saha kontrol modülleri sayesinde
sistemin içine aktarabilecek ve panele gelen herhangi bir sinyal karşısında panelin sistem dışındaki bir
cihazı kontrol etmesi gerekiyorsa bu işlemi sağlayabilecek saha kontrol modülleri de olacaktır.
sadece dedektörler ve butonlardan gelen
sistemi,
36.2.6- Sistem, kendisine bağlı saha kontrol modülleri ile yapılmak istenen bazı kontrolleri
gerçekleştirebilecektir. Analog adresli dedektörler, adresli butonlar ve saha kontrol modülleri
sebep/sonuç mantığına dayalı olarak programlanabilir ve sistem iletişim protokolü bu programa uyumlu
olarak çalışabilir olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
63
36.2.7- Sistem, gerektiğinde binada bulunan söndürme sistemlerini, kontrol modülleri ile
izleyebilecek ve istenen tepkiyi verebilecektir.
36.2.8- Sistemde olabilecek kısa devre sorunlarının, sistemin tümünün devre dışı kalmasını
önleyecek kısa devre izolatörleri yardımıyla önüne geçilebilecek ve kısa devre sorunu kolay bir şekilde
tespit edilebilecektir.
36.3- Sistemin ana ve yardımcı elemanları
36.3.1- Analog adresli yangın algılama ve uyarı paneli,
36.3.2- Analog adresli dedektörler,
36.3.2.1- Analog adresli optik duman dedektörü,
36.3.2.2- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü,
36.3.2.3- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü,
36.3.2.4- Analog adresli kombine optik duman ve sıcaklık dedektörü,
36.3.2.5- Işın tipi duman dedektörü,
36.3.3- Analog adresli yangın alarm butonu,
36.3.4- Analog adresli saha kontrol modülleri,
36.3.4.1- Kısa devre izolatör modülü,
36.3.4.2- Analog adresli bölge denetim modülü,
36.3.4.3- Analog adresli sesli/ışıklı alarm cihazı kontrol modülü,
36.3.4.4- Analog adresli röle modülü,
36.3.4.5- Analog adresli kontak izleme modülü,
36.3.5- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni,
36.3.5.1- Harici elektronik yangın uyarı sireni,
36.3.6- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü,
36.3.7- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü sireni,
36.3.7.1- Harici elektronik yangın uyarı flaşörlü sireni,
36.3.8- Paralel uyarı lambası,
Elektrik Mühendisleri Odası
64
36.3.9- Yardımcı güç kaynağı
36.4- Analog adresli yangın algılama ve uyarı paneli
36.4.1- Analog adresli Yangın kontrol paneli, analog adreslenebilir duman, sıcaklık, ışın tipi
duman, adreslenebilir dâhili ve harici tip yangın uyarı butonları, saha kontrol modülleri, kısa devre
izolatörleri, dâhili ve harici sesli ve ışıklı alarm cihazlarının bağlantısına uygun olacaktır.
36.4.2- Panelin bir çevrimine en az 120 normal adres bağlanabilecek ve dedektör, buton ve saha
kontrol modüllerine birer adres verilebilecektir.
36.4.3- Çevrimde bulunan cihazlar (dedektörler, butonlar, saha kontrol modülleri), kesinlikle
birbirlerinden etkilenmeyecek, birinin arızalanması veya sökülmesinden diğer cihazların çalışması
etkilenmeyecektir.
36.4.4- Sistemin kapasitesi, ihtiyaç kadar olabilecek ve çevrimler arasında fiziksel bir bağ
bulunmasına gerek olmayacaktır. Cihazların senaryo gereği cihazın bulunduğu çevrim dışındaki
çevrimlerdeki cihazları da kontrol edebilecektir.
36.4.5- Yangın kontrol paneli kendi başına çalışabildiği gibi gerekli olduğu durumlarda
haberleşme portu sayesinde aynı marka başka analog adresli yangın alarm panelleri ile yerel ağ
oluşturabilecektir. Ayrıca sistemin aynı anda birden fazla yerden izlenebilmesi için tekrarlama paneli
bağlanabilecektir.
36.4.6- Panel, tamamen mikroişlemci kontrollü olacak ve dâhili veya harici donanımında
olabilecek her türlü hatayı ekranında gösterebilir olacaktır. Yangın kontrol panelinde genel yangın alarm
ve arıza lambası ile en az 80 karakterli aydınlatılmış alfa nümerik gösterge ve yerel sesli uyarı cihazı
bulunacak ve panel üzerinden istenildiği zaman, istenilen cihazın o andaki izole veya izole değil
durumunu, hangi mantıksal bölgede olduğunu, cihaza atanmış mahal ismi ile beraber görülebilir
olacaktır.
36.4.7- Panele gerektiğinde yazıcı takılabilecek ve sistemin saati, verilmiş olan uyarıların
zamanının tam olarak ne zaman verildiğini tespit etmek açısından, gerçek zamanlı olacak ve sistemin
akü dâhil tüm enerjisi kesilse bile silinmeyecektir.
36.4.8- Panelde gece ve gündüz saatlerinde farklı çalışma programları uygulanabilecek ve çok
düşük yoğunluktaki duman mevcudiyetinde durumun panelden erken müdahale edilebilmesi (sesli
alarmlar çalmadan yangına müdahale edilmesi) için ön-alarm fonksiyonu olacaktır.
36.4.9- Panel her dedektörü sürekli olarak kirlenme düzeyi için kontrol edecek ve kirlenme tespit
edildiğinde uyarı verecektir.
36.4.10- Algılama ve alarm cihazlarına giden tüm kablolar, uzak kontrol ve denetim merkezlerine
iletişim maksadıyla kullanılan tüm hatlar kopukluk, kısa devre ve toprak kaçağı gibi arızalara karşı
sürekli olarak denetim altında tutulacaktır.
36.4.11- Cihazların adreslerini, mahal isimlerini, sebep/sonuç programlarını ve en son 200
olağanüstü olayı silinemez hafızasında tutacak ve bu veriler kesinlikle kaybolmayacaktır. Program,
önceden yapılıp panele bilgisayarın haberleşme portu üzerinden kolayca aktarılabilecektir. Panelin
programı, panelde olabilecek muhtemel arızalar karşısında önlem olarak herhangi bir bilgisayar
Elektrik Mühendisleri Odası
65
belleğine yedeklenebilecek ve programda yapılmak istenen değişiklikler, tüm programı yeniden
yazmaya gerek kalmadan kolayca yapılabilecektir.
36.4.12- Yangın kontrol panelinin mikroişlemcisi, dedektörlerden gelen sinyalleri değerlendirecek,
alarm kararını verecek ve alarm organizasyonu çerçevesinde önce operatöre sonra çevreye kademeli
olarak yazılı, sesli ve ışıklı alarm halinde duyuracaktır. Kontrol ve sinyalizasyonu gerçekleştirecek ve
operatörün müdahalesi doğrultusunda gerekenleri yerine getirecektir.
36.4.13- Özel şifre sayesinde ilgili personelin dışında programa gereksiz müdahalelerin
yapılmasına engel olunacaktır.
36.4.14- Panele en az bir adet tekrarlayıcı panel bağlanabilecektir.
36.4.15- Ana beslemenin kesilmesi durumunda yangın alarm sistemi, algılama fonksiyonlarını en
az 24 saat yerine getirebilecek ve bu sürenin sonunda tüm alarm verme, kontrol ve haberleşme
fonksiyonlarını en az 30 dakika süre ile yerine getirebilecek şekilde tam kapalı, sızdırmaz tip, bakım
gerektirmeyen akümülatörler ile teçhiz edilecektir. Panelin topraklanması Elektrik Tesislerinde
Topraklamalar Yönetmeliğine uygun olacaktır.
36.4.16- Panelin yardımcı güç kaynağı çıkışlarında DA besleme hattı sonuna hat sonu rölesi
konulacak ve uygun bir adresli modül kullanılarak bu rölenin durumu yangın panelinden izlenebilir hale
getirilecektir. Böylece DA besleme hattı da denetim altına alınmış olacaktır.
36.4.17- Panel TS EN 54-2 ve TS EN 54-4’e uygun ve ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip,
üretici firma mamulü olacaktır.
36.5- Tekrarlayıcı panel
36.5.1- Çalışma günleri, mesai saatleri dışında ve tatil günlerinde tesisteki yangın kontrolünü
yapabilmek için güvenlik görevlilerinin bulunduğu odaya veya uygun başka bir mahale tekrarlayıcı
panel monte edilebilecektir.
36.5.2- Tekrarlayıcı panel, ana Yangın kontrol paneli üzerindeki tüm gösterge ve kontrol
butonlarına sahip olacak, sistemle ilgili tüm alarm ve arıza durumlarını izleyebilecek ve programlama
dışında tüm sistem kontrolleri yapılabilecektir.
36.6- Analog adresli dedektörler
36.6.1- Genel özellikler
36.6.1.1- Analog adresli dedektörler mikroişlemci kontrollü olacaktır.
36.6.1.2- Analog adresli dedektörler üzerinde uygun bir görüş açısı sağlayan ışıklı gösterge
bulunacak ve paralel ihbar lambası bağlantısına uygun olacaktır. Dedektör özel bir soket vasıtasıyla
takılıp sökülebilecektir.
36.6.1.3- Analog adresli dedektörler, sistemdeki Yangın kontrol panelinin iletişim protokolüne
uyumlu olacak ve panel ile dedektörler arasındaki iletişim kesinlikle elektriksel çevre kirliliğinden
etkilenmeyecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
66
36.6.1.4- Analog adresli dedektörlerin adreslenmesi, herhangi bir konum anahtarı ile, yazılım yolu
ile veya el tipi dedektör programlama cihazı ile yapılabilecektir.
36.6.1.5- Bir dedektörün soketinden sökülmesi, sistemin çalışmasını etkilemeyecektir.
36.6.1.6- Dedektör hatalı montaj ve ters bağlantı nedeni ile zarar görmeyecektir.
36.7- Analog adresli optik duman dedektörü
36.7.1- Analog adresli optik duman dedektörü ölçtüğü duman seviyelerini kontrol paneline
yollarken; tipi, adresi ve dedektörün sağlıklı çalıştığı ile ilgili verileri de çevrim kablosu üzerinden
kontrol paneline gönderecektir. Kirlenme düzeltmesi, zamana bağlı değişim karakteristikleri gibi
parametreleri kendi bünyesindeki bir mikroişlemci ile izleyerek analog duman seviyesi bilgilerini
işleyen ve kendi kendine yangın alarm kararı verebilen dedektörlerin ölçtükleri analog bilgileri kontrol
paneline göndermeleri gerekli olmayacaktır.
36.7.2- Analog adresli optik duman dedektörü TS EN 54-7 ‘e uygun ve ISO 9001 kalite güvence
belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.8- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü
36.8.1- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü, ortamdaki sıcaklık değişimine hızlı bir biçimde
cevap verecek şekilde tasarlanmış olacaktır.
36.8.2- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü ölçtüğü sıcaklık seviyelerini kontrol paneline
yollarken; tipi, adresi ve dedektörün sağlıklı çalıştığı ile ilgili verileri de çevrim kablosu üzerinden
kontrol paneline gönderilecektir. Kirlenme düzeltmesi, zamana bağlı değişim karakteristikleri gibi
parametreleri kendi bünyesindeki bir mikroişlemci ile izleyerek analog sıcaklık bilgilerini işleyen ve
kendi kendine yangın alarm kararı verebilen dedektörlerin ölçtükleri analog bilgileri kontrol paneline
göndermeleri gerekli olmayacaktır.
36.8.3- Analog adresli sabit sıcaklık dedektörü TS EN 54-5‘e uygun ve ISO 9001 kalite güvence
belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.9- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü
36.9.1- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü, ortamdaki sıcaklık değişimine hızlı bir
biçimde cevap verecek şekilde tasarlanmış olacaktır.
36.9.2- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü ölçtüğü sıcaklık seviyelerini kontrol paneline
yollarken; tipi, adresi ve dedektörün sağlıklı çalıştığı ile ilgili verileri de çevrim kablosu üzerinden
kontrol paneline gönderilecektir. Kirlenme düzeltmesi, zamana bağlı değişim karakteristikleri gibi
parametreleri kendi bünyesindeki bir mikroişlemci ile izleyerek analog sıcaklık bilgilerini işleyen ve
kendi kendine yangın alarm kararı verebilen dedektörlerin ölçtükleri analog bilgileri kontrol paneline
göndermeleri gerekli olmayacaktır.
36.9.3- Analog adresli sıcaklık artış hızı dedektörü TS EN 54-5‘e uygun ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
67
36.10- Analog adresli kombine optik duman ve sıcaklık dedektörü
36.10.1- Analog adresli kombine optik duman ve sıcaklık dedektörü ölçtüğü duman ve sıcaklık
seviyelerini kontrol paneline yollarken; tipi, adresi ve dedektörün sağlıklı çalıştığı ile ilgili verileri de
çevrim kablosu üzerinden kontrol paneline gönderilecektir. Kirlenme düzeltmesi, zamana bağlı değişim
karakteristikleri gibi parametreleri kendi bünyesindeki bir mikroişlemci ile izleyerek duman ve sıcaklık
bilgilerini işleyen ve kendi kendine yangın alarm kararı verebilen dedektörlerin ölçtükleri analog
bilgileri kontrol paneline göndermeleri gerekli olmayacaktır.
36.10.2- Analog adresli kombine optik duman ve sıcaklık dedektörü, TS EN 54-5 ve TS EN 54-7’
ye uygun ve ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.11- Işın tipi duman dedektörü
35.11. maddesindeki şartlar geçerlidir.
36.12- Adresli yangın alarm butonu
36.12.1- Adresli yangın alarm butonu mikroişlemci kontrollü olacak, sistemde elle çaşıltırılan bir
uyarı elemanı olarak çalışacak ve sıva üstü ile sıva altı montaja uygun olacaktır.
36.12.2- Adresli Yangın ihbar butonları elle çalışacak ve sıva üstü ve sıva altı tesise uygun
olacaktır. Yangın ihbar butonları, üzerlerindeki plastik film kaplı cam kırılarak ve/veya cam kırıldıktan
sonra butona basıldığında aktive edecek ve camı kırıldığında insan eline zarar vermeyecektir.
36.12.3- Adresli yangın ihbar butonunun üzerinde en az 1 adet ışıklı gösterge bulunacaktır.
Üzerinde “YANGIN” yazısı yazacak ve nereye basılması gerektiğini belirten “Camı Kır” ve “Düğmeye
Bas” yazıları Türkçe ve cam üzerinde bulunacaktır.
36.12.4- Adresli yangın ihbar butonu bir test anahtarı vasıtasıyla camları kırılmadan da test
edilebilecektir.
36.12.5- Adresli yangın ihbar butonu TS EN54-11‘e uygun ve ISO 9001 kalite güvence belgesine
sahip, üretici firma mamulü olacaktır.
36.13- Adresli saha kontrol modülleri
36.13.1- Adresli kısa devre izolatör modülü
36.13.1.1- Kısa devre izolatör modülleri saha cihazlarına entegre veya ayrı cihaz şeklinde olabilir.
36.13.1.2- Analog adresli Yangın kontrol panelinin çevrimine bağlanacak veya saha cihazlarına
entegre olan kısa devre izolatörleri, hatta bulunan dedektör, buton ve modüllerin arasına her yangın
bölgesi geçişinde veya en fazla 32 adresli cihazda bir bağlanarak bir kısa devre durumunda çevrimin
tamamen devre dışı kalmasını önleyecektir.
36.13.1.3- Kısa devre durumunda, izolatör kendiliğinden aktif duruma geçecektir. İzolatör ayrı
cihaz şeklinde ise ışıklı gösterge yardımıyla izolatörün durumu izlenebilecektir. Ayrıca, kısa devre
durumu analog adresli panelden de izlenebilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
68
36.13.1.4- Kısa devre izolatör modülü ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma
mamulü olacaktır.
36.13.2-Adresli bölge denetim modülü
36.13.2.1- Adresli Yangın kontrol paneli çevrimine bağlanacak bölge denetim modülü
konvansiyonel bir yangın bölgesinin sisteme bağlanması için kullanılacak, bölge denetim modülü
mikroişlemci kontrollü olacak ve konvansiyonel bölge devresinde hem kısa devre hem de açık devreler
için arıza denetimi yapılacaktır.
36.13.2.2- Modülün üzerinde cihazın çalışır, alarm ve arıza durumlarını gösteren ışıklı bir gösterge
bulunacak ve modülle birlikte montaj kutusu ve gerekli besleme sağlanacaktır.
36.13.2.3- Adresli bölge denetim modülü, TS EN 54-4‘e uygun ve ISO 9001 kalite güvence
belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.13.3- Adresli Sesli ve/veya ışıklı uyarı kontrol modülü
36.13.3.1- Analog adresli Yangın kontrol paneli çevrimine bağlanacak kontrol modülü sesli ve
ışıklı alarm cihazlarını çalıştırmak için kullanılacak ve mikroişlemci kontrollü olacaktır.
36.13.3.2- Çıkışlar sürekli veya kesikli çalışacak şekilde programlanabilecek, sesli ve ışıklı alarm
devrelerinde açık devre ve kısa devre arızalarına karşı sürekli denetim altında tutulacak ve modülün
üzerinde cihazın çalışır, alarm ve arıza durumlarını gösteren ışıklı bir gösterge bulunacaktır.
36.13.3.3- Modülle birlikte montaj kutusu, eğer gerekli ise 24 V DA denetlenebilir besleme
ünitesi, şarj ünitesi ve aküler verilecektir. Duruma göre bir besleme ünitesi birden fazla kontrol modülü
besleyebilecektir.
36.13.3.4- Adresli sesli ve ışıklı alarm kontrol modülü ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip
üretici firma mamulü olacaktır.
36.13.4- Adresli röle modülü
36.13.4.1- Adresli Yangın kontrol paneli çevrimine bağlanacak röle modülü, bir yangın
durumunda kontrol edilmesi gereken cihazların aktivasyonu için kullanılacak ve mikroişlemci kontrollü
olacaktır.
36.13.4.2- Gerilimsiz, tek kutuplu kontakları ile hem normalde açık hem de normalde kapalı
çalışmaya uygun olacaktır.
36.13.4.3- Adresli role modülü, giriş cihazlarının herhangi bir kombinezonu ile aktive edilebilecek
ve modülün üzerinde cihazın çalışır, alarm ve arıza durumlarını gösteren ışıklı bir gösterge bulunacaktır.
36.13.4.4- Adresli role modülü ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü
olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
69
36.13.5- Adresli kontak izleme modülü
36.13.5.1- Adresli Yangın kontrol paneli çevrimine bağlanacak kontak izleme modülü sprinkler
sistemi, alarm girişleri, genel amaçlı yangın cihazları, kontrol anahtarları ve diğer güvenlik cihazlarının
konumlarını izlemek için kullanılacak ve mikroişlemci kontrollü olacaktır.
36.13.5.2- Normalde açık ve normalde kapalı kontakları izleyebilecek.
36.13.5.3- Adresli kontak izleme modülünün üzerinde cihazın çalışır, alarm ve arıza durumlarını
gösteren ışıklı bir gösterge bulunacaktır.
36.13.5.4- Adresli kontak izleme modülü ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma
mamulü olacaktır.
36.14- Dâhili elektronik yangın uyarı sireni
35.18,.maddesi geçerlidir.
36.15- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörü
35.19. maddesi geçerlidir.
36.16- Dâhili elektronik yangın uyarı flaşörlü siren
35.20. maddesi geçerlidir.
36.17- Harici elektronik yangın uyarı sireni
35.21. maddesi geçerlidir.
36.18- Harici elektronik yangın uyarı siren flaşörü
35.22. maddesi geçerlidir.
36.19- Paralel ihbar lambası
35.23. maddesi geçerlidir.
36.20- Yardımcı güç kaynağı
36.20.1- Sistemde ayrıca besleme ihtiyacı olan cihazların beslenmesi için yardımcı güç kaynakları
kullanılacaktır. Yardımcı güç kaynakları, algılama elemanlarını beslemek amaçlı kullanılacaksa
sükûnette en az 24 saat; uyarı cihazlarını (siren, flaşör vb.) beslemek amaçlı kullanılacaksa alarm
durumunda en az 30 dakika tüm fonksiyonlarını yerine getirebilecek şekilde tam kapalı, sızdırmaz tip,
bakım gerektirmeyen akümülatörler ile teçhiz edilecektir.
36.20.2 Yardımcı güç kaynağı çıkışlarında DA besleme hattı sonuna hat sonu rölesi konulacak ve
uygun bir adresli modül kullanılarak bu rölenin durumu yangın panelinden izlenebilir hale getirilecektir.
Böylece DA besleme hattı da denetim altına alınmış olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
70
36.20.3- Yardımcı güç kaynağı TS EN54-4’e uygun ve ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip
üretici firma mamulü olacaktır.
36.21 Adresli patlayıcı gaz dedektörü
36.21.1- Doğalgaz ve LPG gibi hidrokarbon esaslı tüm patlayıcı gazları algılayacak ve alarm
sinyali verecektir.
36.21.2- Üzerinde bulunan led sayesinde sistemin alarm konumunda olduğunu gösterecektir.
36.21.3- Konvansiyonel patlayıcı gaz dedektörü TS EN 50194’e standart sertifikasına ve ISO
9001 kalite güvencesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.21.4- 220 V AA veya 12/24 V DA besleme gerilimiyle çalışabilecektir.
36.21.5- Adresli patlayıcı gaz dedektörü TS EN 50194 standart sertifikasına ve ISO 9001 kalite
güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.22 Adresli karbonmonoksit gaz dedektörü
36.22.1- Karbon monoksit gazını algılayacak ve alarm sinyali verecektir.
36.22.2- Üzerinde bulunan LED sayesinde sistemin alarm konumunda olduğunu gösterecektir.
36.22.3- 220 V AA veya 12/24 V DA besleme gerilimiyle çalışabilecektir.
36.22.4-Konvansiyonel karbonmonoksit gaz dedektörü, TS EN 50291 standart sertifikasına ve
ISO 9001 kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
36.22.5- 220 V AA veya 12/24 V DA besleme gerilimiyle çalışabilecektir.
36.22.6- Adresli karbonmonoksit gaz dedektörü, TS EN 50291 standart sertifikasına ve ISO 9001
kalite güvence belgesine sahip üretici firma mamulü olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
71
37- Acil durum aydınlatma ve yönlendirme sistemi
37.1- Kapsam ve genel özellikler
37.1.1- Normal aydınlatma sisteminin yangın, deprem, sabotaj, su baskını, elektrik arızası gibi
nedenlerle devre dışı kalması sonucu, bina karanlıkta kaldığında, üzerindeki yazı veya grafik
gösterimlerle çıkış noktalarını veya güzergahlarını göstermek ve çıkış noktaları ulaşım güzergahlarını
aydınlatmak amacıyla kullanılacak olan acil durum aydınlatma ve yönlendirme üniteleri, aşağıdaki
şartları yerine getireceklerdir.
37.1.2- Cihazlar 220-230 Volt, 50Hz şebeke gerilimine uygun olacaktır.
37.1.3- Acil durum aydınlatma ve yönlendirme üniteleri TS 8710 -TS EN 60598-2-22 standartına
uygun ve TSE, CE belgeli olacaktır.
37.1.4- Floresan lambalı acil durum aydınlatma ve yönlendirme ünitelerinin içinde bulunan
kontrol üniteleri TS EN 61347-2-7 standartına uygun ve TSE, CE belgeli olacaktır.
37.1.5- Cihazın şebeke bağlantı klemensi TSE, CE belgeli olacaktır.
37.1.6- Cihazın lamba duyları TSE, CE olacaktır.
37.1.7- Cihazın lamba/lambaları Avrupa veya Amerika orjinli olacaktır.
37.1.8- Cihazların etiketleri, sıva üstü modellerde montaj sırasında, sıva altı modellerde lamba
değiştirilirken görülebilir durumda olacak, etiket hem su hem de petrol eteri ile 15 saniye süre ile
silindiğinde okunabilir durumda kalacaktır.
37.1.9- Kesintide yanan modellerde lamba, şebeke gerilimi varken sönük olacak, şebeke gerilimi
kesildiğinde en geç 1 saniye içinde devreye girecektir. Sürekli yanan modellerde lamba, şebeke gerilimi
varken yanacak, şebeke gerilimi kesildiğinde yanmaya devam edecektir.
37.1.10- Sürekli yanan floresan lambalı modellerde filamanlar için ön ısıtma devresi olacaktır.
37.1.11- Acil durumda lambanın aküden yanma süresi en az 1 saat olmak üzere, projede belirtilen
süre kadar olacaktır.
.
37.1.12- Acil durum süresi sonunda gerilimi azalan akümülatör için aşırı deşarj koruma devresi
bulunacaktır.
37.1.13- Cihazın üzerinde akünün şarj edildiğini gösteren kırmızı veya yeşil renkli bir şarj
göstergesi bulunacaktır.
37.1.14- Floresan lambalı ünitelerde en az 4 yıl ömürlü yüksek sıcaklığa dayanıklı şarj edilebilir
kuru tip nikel-kadmiyum veya nikel-metal-hidrit tipte akü bulunacaktır. Elektronik devre ile akü
arasındaki bağlantı, servise imkan sağlayacak şekilde geçme konnektörlü ve konnektörün ters
takılmasını önleyen özellikte olacaktır. Halojen spotlu cihazlarda ise en az 4 yıl ömürlü 12 Volt kapalı
tip bakım gerektirmeyen kurşun asit akü(ler) bulunacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
72
37.1.15- Cihaz 70°C anormal şartlarda 1 saat şebeke geriliminde çalıştıktan sonra beyan çalışma
süresinin en az yarısı kadar acil modda çalışacak şekilde tasarlanmış olmalı fakat buna karşılık normal
çalışma şartlarında bataryanın 5mm çevresindeki ortam hava sıcaklığı 50°’yi aşmamalıdır.
37.1.16- Cihazlar, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından onaylanmış garanti belgeli
olacaktır.
37.1.17- 2 metre genişliğine kadar olan kaçış yollarında, kaçış yolunun merkez hattı boyunca,
döşeme seviyesi üzerinde, herhangi bir noktada acil aydınlatma seviyesi en az 1 Lux olacak şekilde
armatür yerleşimi yapılacaktır.
37.1.18- Kaçış yollarına ulaşılmasını sağlayan 60m²'den daha büyük alanlarda ve toplanma
bölgelerinde, alanın 0.5 metre çevre kenarları hariç, döşeme seviyesi üzerinde aydınlatma şiddeti en az
0.5 Lux olacak şekilde armatür yerleşimi yapılacaktır.
37.1.19- Elektrik kesildiğinde kapatılarak devreden çıkarılması gereken cihazlar, enerji dağıtım,
üretim ve endüstriyel proses kontrol odaları veya kazan, kimyasal banyo, hareketli makine, elektrik
kesildiğinde derhal durmayan bir konveyör vb. riskli ve tehlikeli alanlarda ve kasa dairesi gibi önem arz
eden mahallerde acil aydınlatma seviyesi 15 Lux’ten az olmamak üzere normal aydınlatma seviyesinin
%10’u olacaktır.
37.1.20- Yangın dolabı, yangın söndürme tüpü, yangın alarm butonu, ilktardım malzemeleri,
güvenlik işaretleri vb. nesnelerin bulunduğu alanlar yatay düzlemde en fazla 2 metre uzaklıkta bulunan
bir acil aydınlatma cihazı ile aydınlatılacaktır.
37.1.21- Acil aydınlatma cihazları 2-4.5 metre, acil yönlendirme cihazları ise 2-2.5 metre
yükseklikler arasına takılmalıdır.
37.1.22- Cihazların şebeke bağlantıları herhangibir anahtardan geçmeden yapılmalı ve şebeke fazı
aynı bölgede bulunan normal aydınlatma armatürler ile aynı faz olmalıdır.
37.2- Acil durum aydınlatma üniteleri:
37.2.1- Etanş tip 8 W acil durum aydınlatma üniteleri
37.2.1.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.2.1.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.2.1.3- Cihaz tavana ve duvara sıva üstü montajına uygun olacaktır.
37.2.1.4- Cihazın gövdesi ile şeffaf kapağı polikarbonat malzemeden mamul olacaktır.
37.2.1.5- Cihaz IP65 koruma sınıfına haiz olacaktır.
37.2.2- Etanş tip 36 W acil durum aydınlatma üniteleri
37.2.2.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
37.2.2.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 18 W veya 36 W, düz veya kompak floresan lamba
olacaktır.
37.2.2.3- Cihaz tavana veya duvara monte edilebilecek özellikte olacak ve yüksek tavanlı
mekanlarda zincir veya tij ile asmaya uygun olacaktır.
73
37.2.2.4- Cihazın gövdesi ile şeffaf polikarbonat malzemeden mamul olacaktır.
37.2.2.5- Cihaz IP65 koruma sınıfına haiz olacaktır.
37.2.3- Yönlendirilebilir spotlu acil durum aydınlatma üniteleri
37.2.3.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.2.3.2- Cihaz yatay ve düşey yönde ayarlanabilir tek veya çift spotlu, elde taşınabilir veya
duvara monte edilebilir özellikte olacaktır.
37.2.3.3- Cihaz 12 Volt, 20 W (veya 35 W veya 50 W) iğne ayaklı halojen lambalı olacaktır.
37.2.3.4- Şebeke gerilimi varken lamba(lar) sönük olacak, şebeke gerilimi kesildiğinde lambalar
derhal devreye girecektir.
37.2.3.5- Cihazda kapalı tip bakım gerektirmeyen kurşun asit akü(ler) bulunacaktır.
37.2.3.6- Acil durum süresi sonunda gerilimi azalan akümülatör için düşük gerilim ve aşırı deşarj
koruma devresi bulunacaktır.
37.2.3.7- Cihaz üzerinde şebekenin varlığını gösteren yeşil, akü geriliminin düşük olduğunu
gösteren sarı, lambanın bozulmuş veya devre dışı olduğunu gösteren kırmızı renkli uyarı göstergeler
bulunacaktır.
37.2.3.8- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.2.3.9- Seyyar kullanılacak cihazlar için, taşıma sırasında lambaların gereksiz yanmaması için
lamba açma/kapama anahtarları bulunacaktır.
37.2.3.10- Ünitenin şebeke bağlantısı için en az 150 cm boyunda topraklı kablolu fiş bulunacaktır.
37.2.3.11- Üniteler, fırın boyalı DKP sacdan mamul olup, koruma sınıfı IP 50 olacaktır.
37.2.3.12- Ünite içinde bulunan akü, taşıma sırasında sağa sola hareket ederek devrelere zarar
vermemesi için kutu içinde, sağlam bir yere sabitlenmiş olacaktır.
37.2.4- Dâhili tip 8W sıva üstü acil durum aydınlatma üniteleri
37.2.4.1- Cihaz, genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.2.4.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
74
37.2.4.3- Tek yüzlü ve çift yüzlü olmak üzere iki değişik tipte hem tavana hem de duvara monte
edilebilecek özellikte ve yüksek mekanlarda zincir veya tij ile asılabilir özellikte olacaktır.
37.2.4.4- Cihaz, çelik sacdan veya aluminyumdan mamul toz boyalı olup, koruma sınıfı IP 50
olacaktır.
37.2.4.5- Ünitelerde kullanılan yarı geçirgen pleksiglas panel, tek yüzlü ve çift yüzlü modellerde
tek parça olacak ve üniteye yan kapaklarla sabitlenecektir.
37.2.4.6- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.2.5- Dâhili asma tavan tipi 8 W dekoratif acil durum aydınlatma üniteleri:
37.2.5.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.2.5.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.2.5.3- Cihaz asma tavana ankastre monte edilebilecek özellikte olacaktır.
37.2.5.4- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır
37.3- Acil durum yönlendirme üniteleri
37.3.1- Etanş tip 8 W acil durum yönlendirme üniteleri:
37.3.1.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.3.1.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.1.3- Cihaz tek yüzlü ve duvara sıva üstü montajına uygun olacaktır.
37.3.1.4- Cihazın gövdesi ile opak kapağı polikarbonat malzemeden mamul olacaktır.
37.3.1.5- Cihaz IP 65 koruma sınıfına haiz olacaktır.
37.3.1.6- Yönlendirme etiketi 24 m mesafeden görülebilecek şekilde minimum 12 cm
yüksekliğinde yarı geçirgen yeşil zemin üzerine beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
37.3.2- Dâhili tip 8 W acil durum yönlendirme ünitesi:
37.3.2.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.3.2.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.2.3- Cihaz tavana ve duvara sıva üstü montajına uygun tek (veya çift) yüzlü olacaktır.
37.3.2.4- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.3.2.5- Yönlendirme etiketi 24 m mesafeden görülebilecek şekilde minimum 12 cm
yüksekliğinde yarı geçirgen yeşil zemin üzerine beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
75
37.3.3- Dâhili tip büyük işaretli 8 W acil durum yönlendirme ünitesi:
37.3.3.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.3.3.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.3.3- Cihaz tavana veya duvara monte edilebilecek özellikte olacak ve yüksek tavanlı
mekânlarda zincir veya tij ile asmaya uygun olacaktır.
37.3.3.4- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.3.3.5- Cihazın monte edildiği yerde alt kısmın aydınlatılması için cihazın altında aydınlatma
pencereler bulunacaktır.
37.3.3.6- Yönlendirme etiketi 36 m mesafeden görülebilecek şekilde minimum 18 cm
yüksekliğinde yarı geçirgen yeşil zemin üzerine beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
37.3.4- Dâhili tip çok büyük işaretli 8 W acil durum yönlendirme ünitesi:
37.3.4.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.3.4.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.4.3- Cihaz tavana veya duvara monte edilebilecek özellikte olacak ve yüksek tavanlı
mekanlarda zincir veya tij ile asmaya uygun olacaktır.
37.3.4.4- Yönlendirme etiketi 80 m mesafeden görülebilecek şekilde minimum 40 cm
yüksekliğinde yarı geçirgen yeşil zemin üzerine beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
37.3.5- Dâhili asma tavan tipi kenardan aydınlatmalı 8 W dekoratif acil durum yönlendirme
ünitesi:
37.3.5.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
37.3.5.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.5.3- Cihaz asma tavana ankastre monte edilebilecek özellikte olacaktır.
37.3.5.4- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.3.5.5- Yönlendirme için aşağıya doğru sarkan şeffaf levhanın kalınlığı minimum 8 mm olacak,
yönlendirme işareti pleksiglasın her iki yüzeyine serigrafi baskılı olacaktır. Levha üzerindeki
yönlendirme işareti 24 m mesafeden görülebilecek şekilde 12 cm yüksekliğinde yeşil zemin üzerine
beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
37.3.6- Dâhili tip kenardan aydınlatmalı büyük işaretli 8 W dekoratif acil durum yönlendirme
ünitesi:
37.3.6.1- Cihaz genel özellikler bölümünde belirtilen şartlara uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
76
37.3.6.2- Cihazın lambası, beyaz renkli 8 W T5 floresan lamba olacaktır.
37.3.6.3- Cihaz tavana veya duvara monte edilebilecek özellikte olacak ve yüksek tavanlı
mekânlarda zincir veya tij ile asmaya uygun olacaktır.
37.3.6.4- Cihaz üzerinde lambaların yanmasını test edilebilecek bir test butonu bulunacaktır.
37.3.6.5- Yönlendirme için aşağıya doğru sarkan şeffaf levhanın kalınlığı minimum 8 mm olacak,
yönlendirme işareti pleksiglasın her iki yüzeyine serigrafi baskılı olacaktır. Levha üzerindeki
yönlendirme işareti 32 m mesafeden görülebilecek şekilde 16 cm yüksekliğinde yeşil zemin üzerine
beyaz koşan adam, ok ve kapı grafik işareti olacaktır.
37.4- Acil durum dönüştürme üniteleri
37.4.1- Genel özellikler:
37.4.1.1- Mevcut aydınlatma armatürlerinin lambalarını, acil durum aydınlatmasında kullanmak
amacıyla, bu armatürlerin içine monte edilecek olan acil durum aydınlatma dönüştürme üniteleri diğer
lambalar gibi anahtarla açılıp kapatılabilecek özellikte olacaktır.
37.4.1.2- Cihaz armatüre gelen anahtar öncesi (anahtarlanmamış) aynı faz ile sürekli olarak
beslenecektir. Akünün bağlı ve şarj edilmekte olduğunu gösteren LED, dışardan görünecek şekilde
armatüre monte edilecektir.
37.4.1.3- Kablo bağlantıları için hızlı montaja uygun geçme tip klemensler olacaktır.
37.4.2- Fluoresan lambalar için acil durum aydınlatma dönüştürme kitleri:
37.4.2.1- Ünite, genel özellikler ve acil durum dönüştürme üniteleri genel özellikler bölümlerinde
ilgili şartlara uygun olacaktır.
37.4.2.2- Acil durum aydınlatma dönüştürme ünitesi, elektronik modül ve yüksek sıcaklığa
dayanıklı şarj edilebilir kuru tip nikel-kadmiyum akü paketinden oluşacaktır.
37.4.2.3- Ünitenin ışık akısı 36 W’a kadar lambalar için normal değerinin %15’den, 65 W’a kadar
lambalar için normal değerinin %10’den daha az olmayacaktır.
37.4.2.4- Ünite, hem elektronik balast hem de sac balast ile çalışmaya uyumlu olacaktır.
37.4.3- 12 V halojen lambalar için acil durum aydınlatma dönüştürme kitleri:
37.4.3.1- Ünite, genel özellikler ve acil durum dönüştürme üniteleri genel özellikler bölümlerinde
ilgili şartlara uygun olacaktır.
37.4.3.2- Acil durum aydınlatma dönüştürme ünitesi, elektronik modül ve 12 V kapalı tip bakım
gerektirmeyen kurşun asit akü(ler) bulunacaktır.
37.4.3.3- Ünite, 50 W’a kadar 12 V halojen lambalarla uyumlu bir şekilde çalışacak ve balast
lümen faktörü %100 olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
37.4.3.4- Ünite hem elektronik hem de sac transformatör ile çalışmaya uyumlu olacaktır.
37.4.3.5- Elektronik modül ile akü arasındaki bağlantı servise imkan sağlayacak şekilde geçme
papuçlu olacak, bağlantı kabloları ters bağlantı ihtimaline karşılık polaritelerine göre iki ayrı renkte
olacaktır.
77
Elektrik Mühendisleri Odası
78
38- Genel yayın (seslendirme) ve anons sistemi
38.1- Kapsam
Seslendirme ve anons yapılması gerekli görülüp hoparlör konulan mekânlarda; acil veya genel
amaçlı anons iletimi, seminer veya konferans amaçlı toplantılarda seslendirme, genel amaçlı fon müziği
yayınlanması, sistemini kapsar.
38.2- Sistem
38.2.1- Hoparlör konulan yerlere seslendirme, müzik yayını ve anons yapılabilmesi için, aşağıda
belirtilen ünitelerden projesindeki verilere göre gerekli görülen üniteler, sayılarına göre tespit edilerek
sistem tesis edilecektir.
38.2.1.1- Kaynak cihazları (Teyp ve/veya Radyo ve/veya CD Çalar ve/veya MPG3 Çalar)
38.2.1.2- Preamplifikatörler,
38.2.1.3- Kontrol Modülleri (yangın alarm, anons, kayıt vb.),
38.2.1.4- Anons Mikrofon Ünitesi (genel ve acil anons için),
38.2.1.5- Güç Amplifikatörleri,
38.2.1.6- Cihaz Dolabı,
38.2.1.7- Hoparlörler ve hat trafoları,
38.2.1.8- Ses Kontrol Panelleri (Bölgesel Ayar Panelleri ve/veya Kanal Seçme Panelleri),
38.2.1.9- Kablolar.
38.3- Genel özellikler
38.3.1- Sistemin ana merkezi projede belirtilen mahalde bulunacaktır.
38.3.2- Projesinde gösterilen yerde ve özellikleri bu şartnamede belirtilen hoparlörler, ana merkez
ile bağlantılı tesis edilecek olup, projesine göre oluşturulmuş sistemin yine bu şartnamede belirtilen her
türlü fonksiyonu işler vaziyette teslim edilecektir.
38.3.3- Ana merkez yerinden veya merkezden kontrol edilebilen müzik yayını yapabilecektir.
38.3.4- Sistemde kullanılan fonksiyonların tümüne yetecek kadar kaynak ve mikrofon girişi
bulunacaktır.
38.3.5- Projesinde belirtilen hoparlör tesisatına göre belirlenen amplifikatör veya diğer cihazlar
yeterli değil ise, bu yetersizliği ve olması gereken değerleri gerekçeleriyle birlikte yüklenici, işverene bir
rapor ile bildirmek zorundadır.
Elektrik Mühendisleri Odası
79
38.3.6- Devreye alınacak genel yayın ve anons sistemi 24 saat aralıksız olarak hizmet verebilecek
özellikte olacaktır.
38.3.7- Sistemi oluşturan merkezi ünitede bulunacak cihazlar, cihaz dolabı içinde muhafaza
edilecektir.
38.3.8- Sistem ile ilgili seçim evrakında, sistem, cihaz ve üniteler hakkında Türkçe tamamlayıcı
bilgiler ve kataloglar yüklenici tarafından hazırlanıp işverene verilecek olup, sistemin çalışma prensibi
de açıklanacaktır. Eğer bu şartname haricinde farklı hususlar var ise, gerekçeli olarak bildirirlcektir.
38.3.9- Müzik yayını sırasında, anons yapılması halinde müzik yayını kesilecek ve anons
bitiminde otomatik olarak devreye girecektir.
38.3.10- Anons anahtarı, personelin sistemdeki mikrofonları açık bırakmasını önlemek amacıyla
bas konuş tipinde olacaktır.
38.4- Kaynak Cihazları
38.4.1- Aşağıda özellikleri belirtilen müzik kaynakları, projesinde belirtildiği tip ve sayıda
kullanılacaktır.
38.4.2- Stereo kasetçalar teyp: Seslendirme sisteminde giriş kaynaklarından biri olarak
kullanılacak olan teyp, standart kasetleri çalabilecek özellikte, yarı profesyonel olarak seçilmeli, kafa
yapısı sert metalden, uzun ömürlü, ayrıca çift kasetçalardan oluşacak teyp'in her iki kasetçalarında
sonsuz konumu (oto reverse) özelliği olacaktır. Bu çift kaset birbirleri ile kombine çalışacak, birbirlerine
geçiş modları olacak ve 2 Kanallı - 4 izli tipte, tek yön-çift yön, sonsuz konumlu çalışma özelliğinde,
her kanal için ayrı 1 adet DA motor, 1 adet silme kafası ile 1 adet çalma ve kayıt kafası bulunan,
standartlara uygun teyp hızında, sinyal gürültü oranı yüksek, 230V AA ± %10, 50Hz besleme gerilimi
özelliklerine sahip olacaktır.
38.4.3- Stereo radyo: Seslendirme sisteminde bir kanalın kaynağı olarak kullanılacak özellikte
stereo radyo, 530 - 1600 KHz orta dalga (AM), 88 -108 MHz FM frekans ayar sahalı tuner, 230VAA ±
%10, 50Hz besleme gerilimi özelliklerine sahip olacak ve müzik preamplifikatörüne soketler vasıtasıyla
bağlanacaktır.
38.4.4- Stereo Cd player: Yüksek performanslı filtreye, yüksek disk stabilasyonuna ve her disk
için program kontrolüne, işverence belirlenecek sayıda disk çalabilecek, disklerin çalınması için
programlanabilme, rastgele ya da sıralı çalma gibi özellikleri haiz stereo CD player, müzik
preamplifikatörlerine soketler vasıtasıyla bağlanacaktır.
38.4.5- Stereo MPG3 player: Cihaz üzerinde bulunan CD-ROM sürücü, LCD ekran, ilgili kontrol
butonları ile CD üzerindeki MPG3 dosyalarını okuyarak, istenilen MPG3 dosyasını sürekli veya
dönüşümlü çalmaya uygun bir yapıda ve cihaz dolabına bağlantısı uygun olacaktır.
38.5- Kontrol Modülleri
38.5.1- Aşağıda özellikleri belirtilen kontrol modülleri projesinde belirtilmesi durumunda
kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
80
38.5.2- Yangın Alarm Modülü: Modülün kullanım amacı yangın veya felaket anında, seslendirme
sistemi ile yol gösterici ve paniği önleyici yayın yapmaktır. Bu modül, otomatik ve manuel olmak üzere
iki şekilde çalışabilmelidir. Manuel çalışmada modül üzerinde bulunan anahtar yada buton ile modül ve
sistemde bulunan diğer cihazlar acil anons konumuna geçerek, seçilen bölgelerde müzik yayınları
kesilecek ve acil anons yayını otomatik olarak devreye girecektir. Modül otomatik çalışma durumunda
ise yangın ihbar santralından alacağı sinyal ile modül devreye girmeli ve manuel kumanda konumunda
anlatılan bütün işlemler yerine getirmelidir.(çok kanallı yayınlarda her kanalda alarm verilecek ve
seviye ayarlı yerlerde en üst seviyeden alarm verilecektir.)
38.5.3- Anons Kontrol Modülü: Bölgesel anons yayınının yapılacağı sistemlerde, modül içinde
bulunan elektronik röleler ile bölgelere yapılan anons ya da müzik yayınının kontrolü için
kullanılacaktır. Cihaz, tamamen elektronik aktif yapıya sahip olmalı, audio işaretler kesinlikle giriş ve
çıkışlarda bozulmaya uğramayacak şekilde tasarlanmalıdır.
38.5.4- Kayıt Modülü: Projesinde öngörülmesi durumunda istendiği zaman kayıt yapılarak,
bölgelere yayınlayabilecek anonsların sayısal ortamda saklanması için kullanılacaktır. Modül üzerinde
kayıt için bir mikrofon bulunacak ya da bilgisayardan dosya aktarımına imkan sağlayacaktır.
38.6- Önyükselticiler (Preamplifikatörler)
38.6.1- Sistemin anons ve müzik yayını için kullanılacak olan preamplifikatörlerin müzik ve/veya
anons amaçlı olmalarına göre yeterli miktarda girişi bulunmalıdır.
38.6.2- Preamplifikatörlerde ses seviyeleri ve ayarları yapılabilecek, açık-kapalı anahtarı ile uyarı
ışığı bulunacaktır.
38.6.3- Preamplifikatörlerde veya mikrofon kısmında ding dong özelliği bulunacak ve besleme
gerilimi 230VAA ± %10, 50Hz olacaktır.
38.7- Anons Mikrofon Ünitesi
38.7.1- Merkezi santralde kullanılacak mikrofonlar, masa üstü ve yüksek kaliteli, dinamik veya
kondenser özellikli anons mikrofonları olacaktır. Sistemde birden fazla anons ünitesi kullanıldığı
takdirde, istendiğinde bunlara “öncelik” ataması yapılabilecektir.
38.7.2- Anons mikrofonu, masa üstü kullanıma uygun tipte olacak, projesinde gösterilen yerde
kullanılacak, ankastre bağlantı paneli ve önceden merkeze çekilmiş kablo yardımı ile merkez anons
ünitesine giriş yapılacaktır.
38.7.3- Mikrofon ünitesi ile cihazlar arasında blendajlı mikrofon ve bununla kombine kumanda
hatlarını ihtiva eden özel kablosu, işverenin belirleyeceği uzunlukta, ünite ile beraber verilecektir.
38.7.4- Anons için anons butonuna basıldıktan sonra müzik yayını kesilecek ve ding dong sinyali
devreye girecektir. Mikrofon ünitesi üzerinde bulunan LED/LED’ler anons esnasında sürekli bir şekilde
yanacak ve anonsun bölge/bölgelerde devrede olduğunu gösterecektir. Bir anons bölgesine bir operatör
anons yaparken, diğer anons ünitelerinde o anons bölgesinin aktif olduğunu gösteren LED/LED’ler
bulunacaktır. Anons yayınının bölgelere, seçilerek kombinasyonlarla verileceği gibi tümüne birden de
verilmesi (Genel Anons) mümkün olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
81
38.8- Güç Amplifikatörü
38.8.1- Sistemdeki hoparlörleri besleyecek olan güç amplifikatörleri elektronik olarak kısa devre,
aşırı yük ve ısınmaya karşı koruma devrelerine sahip ve üzerinde açık/kapalı anahtarı ile uyarı ışıkları
olacaktır.
38.8.2- Sistemde kullanılacak amplifikatörler geniş frekans aralığına, yüksek oranda sinyal gürültü
oranına sahip, 230VAA ± %10, 50Hz besleme gerilimi ile çalışır, sistemdeki hoparlörleri besleyecek
şekilde çıkış gücüne sahip ve cihaz dolabına montaja uygun özellikte olacaktır.
38.8.3- Amlifikatörlerin frekans yanıtı en az 50Hz - 16 kHz (±3dB) olmalıdır.
38.9- Cihaz Dolabı
38.9.1- Cihaz dolabı, sistemi oluşturan merkezi ünite, güç amplifikatörleri, ses kaynaklarnın
(radyo, teyp, CD, MPG3) ve diğer cihazların yerleştirilmesine uygun olarak tasarlanmış, 19"
standartında ve tekniğe uygun olacaktır.
38.9.2- Cihaz dolabının önünde camlı ve kilitlenebilir bir kapak bulunacaktır.
38.9.3- Modüllerin sisteme bağlanması, özel fonksiyonlarına göre uygun fiş ve prizler ile, giriş-
çıkış ve besleme irtibatları cihaz dolabının üzerinde bulunan konnektörler ile ve kapalı kablo kanalları
(tercihen metal kablo kanalı) içerisinde yapılacaktır.
38.9.4- Cihaz dolabı en az 1,5 mm DKP sacdan imal edilecek ve bir kat astar ve elektrostatik boya
ile boyanacaktır.
38.9.5- Dolap içerisinde yeterli seviyede havalandırmayı sağlamak üzere hava panjurları
bulunacak, gerekli görülmesi halinde ısı kontrollü olarak çalışan fan motorları konulacaktır.
38.9.6- Cihaz dolabının altında tekerlekler bulunacak ve rahatça hareket ettirilebilir olacaktır.
38.9.7- Cihaz dolabı içinde klemens grupları bulunacak ve tüm klemensler numaralanacaktır.
Kullanılan tüm klemensler ray tipi ve tamamen bakır alaşımlı malzemeden imal edilmiş olacaktır. Kablo
girişleri için uygun ölçülerde ve sayıda rakorlar bulunacaktır.
38.10- Ses Kontrol Panelleri
38.10.1- Bölgesel Ayar Panelleri: Yayın yapılan ortamdaki müzik kanalının belirlenmesi ve
hoparlörlerin ses seviyelerini ayarlamak için projesine uygun olarak, gerekli kapasitede bölgesel ayar
üniteleri tesis edilecektir. Bölgesel ayar panelleri ile tek bir hoparlöre veya grup hoparlörlerine kumanda
yapılabilecektir. Grup ayar panelinin ses seviyesi ayarı 12 değişik pozisyonda yapilabilecek özellikte
olacak ve 1. kademe ”Kapalı” şeklinde yapılacaktır. Kademeli olarak yapılacak ses ayarı sonsuz tur
prensibine uygun olarak imal edilecektir. Bölgesel ayar panelleri kısık veya kapalı dahi olsa anons
geldiğinde, ses seviyesi merkezin belirlediği seviyede olacaktır.
38.10.2 Kanal Seçme Panelleri: Projesinde öngörülmesi durumunda, çok kanallı müzik yayın
sistemlerinde, mahallinden kanal seçimi için bölgesel ayar panelleri ile birlikte kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
38.11- Hoparlörler
38.11.1- Tüm hoparlörlerin kablo bağlantıları, kullanılan kablo kesitleri ve gelebilecek kablo
sayısı göz önünde bulundurularak uygun nitelikte klemensler ile yapılacaktır.
82
38.11.2- Hoparlör kabinleri,
ise, kullanılacak
amplifikatör çıkışına uygun ve hat trafolu olarak boyutlandırılacaktır. Hat trafoları üzerinde farklı güç
ayar kademeleri için uçlar bulunacaktır. Hat trafoları hoparlör gövdesi içine, titreşim yapmayacak
şekilde yerleştirilecek ve kullanılacak hat trafolarının frekans bantları, hoparlörlerin frekans bantlarını
sağlayacak şekilde olacaktır.
titreşimleri önleyecek şekilde, hoparlörler
38.11.3- Hoparlörler harici-dâhili, sıva altı-sıva üstü, tavan-duvar, sabit-seyyar, kolon, basınçlı vb.
gibi tiplerde ve projesine göre imal edilmiş olacaktır.
38.11.4- İşverence istenmesi ya da projesinde belirtilmesi durumunda gömme tip tavan
hoparlörlerinde arka hacmi kapatıp yangından koruyan yangın hücresi olacak ve ayrıca arka hacmin ses
sızdırmazlığı ve akustik gürültülerden etkilenmemesi sağlanmış olacaktır. Ayrıca, bu bölümün içinde
bulunacak hoparlör ve hat trafosunun montajını engellemeyecek şekilde tecrit yapılacaktır.
38.11.5- Hoparlör aksamı PVC, sac veya alüminyum olacak ve hoparlörler mahaldeki diğer
malzemeler ile uyumlu olacaktır. Hoparlörlerin gövdeleri çarpmalara karşı dayanıklı olacaktır.
38.11.6- Projesinde istenilen güçlere uygun olarak, tek ve daha çok sayıda hoparlör ihtiva eden
metal bir kutudan oluşan kolon tipi hoparlörlerin yönünü sağa-sola veya aşağı-yukarı doğru
ayarlayabilecek şekilde bir düzenek bulunacaktır.
38.11.7- Horn tipi hoparlörler minimum 500-5000Hz (±3dB) , diğer hoparlörler ise minimum
200Hz-16000Hz (±3dB) aralığında çalışma frekansına haiz olmalıdır.
38.12- Kablolar
38.12.1- Seslendirme sisteminde kullanılacak kabloların damar sayısı, kesiti, tipi ve gerilimi
projesinde belirtilen özellikleri ve standartları karşılayacak ve tüm hoparlör kabloları, tüm çoklu
kablolar ve tüm mikrofon kabloları amaçlarına uygun olarak tasarlanmış, projesinde belirtilen
mesafelerde bozulma olmadan ve istenen kalitede ses verecek tipte, esnek kaplamaya sahip, manevra
kabiliyeti bulunan, montaj kolaylığı sağlayacak şekilde olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
83
39- FM-VHF-UHF ve Uydu Anten ortak TV sistemi
39.1- Kapsam
39.1.1- Karasal TV, kablolu TV, uydu, merkezi video ve karasal radyo yayınlarının, TV-Radyo
prizlerine istenilen kalitede ulaştırılması sistemini kapsar.
39.2- Sistem
39.2.1- TV-Radyo prizi konulan yerlere TV, radyo ve video yayını yapılabilmesi için, aşağıda
belirtilen ünitelerden projesindeki verilere göre gerekli görülen üniteler; sayılarına göre tespit edilerek
sistem tesis edilecektir.
39.2.1.1- Antenler (FM-UHF-VHF, Uydu).
39.2.1.2- Merkezi yayın ünitesi (alıcı, şifre çözücü, modülatör, görüntü, ses, VCD, uydu alıcı
cihaz, optik dönüştürücüler, kaydedici ve saklayıcı vb. gibi),
39.2.1.3- Cihaz dolabı (besleme ve kontrol ekipmanları)
39.2.1.4- Aktif ekipmanlar (optik dönüştürücüler, ana hat, dağıtım ve ev yükselteçleri),
39.2.1.5- Kablolar (koaksiyal, fiber ve data),
39.2.1.6- Dağıtıcı ve bölücüler,
39.2.1.7- Prizler,
39.2.1.8- Konnektörler.
39.3- Genel özellikler
39.3.1- TV dağıtım şebekesi, merkezi yayın ünitesinde işlem uygulanmış TV programlarının, FM-
VHF-UHF- L (87-862 MHz veya 87–2150 MHz) bandında TV prizlerine istenilen kalitede
ulaşması sağlanacak şekilde projelendirilecek ve uygulanacaktır.
39.3.2- Dağıtım sistemini oluşturacak, dağıtım elemanlarının hepsi CENELEC EN 50083-n
standartlarına uygun olacaktır.
39.3.3- Dağıtım şebekesinde ayrılan kollar var ise, kollar birbirini etkilemeyecek şekilde
yalıtılacaktır.
39.3.4- Dağıtım kuvvetlendiricilerinin, iletilen sinyalin özelliklerini (FM, AM-PAL B/G, QAM
16, 64, 128, 256, QPSK v.b.) dikkate alarak ilgili standartlara uygun olarak yapılmış performans
hesaplarının proje üzerinde gösterilen değerleri imalattan sonra ölçme ile doğrulanacaktır.
39.3.5- Sistemde, programların yayın frekansları göz önüne alınarak, gerekli ekranlama ve
zayıflama özelliklerine sahip, tek veya çok modlu fiber ve 75 ’luk koaksiyal kablolar kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
39.3.6- Merkezi yayın ünitesinde işlem uygulanmış kanalların birleştirilmiş çıkışı, tek bir kablo
haline geldikten sonra sistemdeki tüm yayınlar TV-Radyo prizlerine aşağıdaki değerler ile ulaşmalıdır.
84
AM PAL/BG ve FM için 87– 862 MHz arasında
Sinyal seviyesi 60 ile 83dBµV arasında
C/N - ≥ 44 dB
CTB - ≥ 57 dB
CSO - ≥ 57 dB
QPSK için 950-2150 MHz arasında
Sinyal seviyesi 50 ile 77dBµV arasında
C/N - ≥ 11 dB
CTB - ≥ 33 dB
39.3.7- Kurulacak sistem, Ulusal kablolu TV sistemine uygun olacaktır.
39.3.8- Sistemin sağlıklı çalışabilmesi, montajın ve servisin kolayca yapılabilmesi açısından kablo
bağlantılarında uygun özellikte konnektör ve bağlantı elemanları kullanılacaktır.
39.3.9- Sistemde kullanılan malzemeler, iletim ve geri dönüş yönlerinde sinyal göndermeye,
iletim yönü için 85-862 MHz, geri dönüş yönü için 4-65 MHz bant genişliğine uygun olacaktır.
39.3.10- Şebekede kullanılan her türlü dağıtıcı ve bölücülerin açık kalan uçları 75 terminaller
ile kapatılacaktır.
39.3.11- İstenmesi durumunda merkeze 1 adet geniş bandlı 88-108 MHz FM anteni ve
amplifikatörü takılarak prizlere FM yayının taşınması da yapılacaktır.
39.3.12- Uydu ve karasal yayınların Merkezi yayın ünitesine alınarak işlenmesi için bu amaçla
üretilmiş sinyal işleme cihazları kullanılacaktır. Son kullanıcı için üretilmiş (ev tipi cihazlar) ekipmanlar
kabul edilmeyecektir.
39.3.13- Dağıtım merkezi için gerekli olan cihazlar 220 -230 V AA, 50 Hz besleme gerilimine
uygun olacaktır.
39.3.14- Tüm cihazlar 19” standartında dolap içine monte edilecek tipte olacak, dolap termostat
kontrollü fan ile soğutulacaktır.
39.3.15- Sistemin merkezi modüler olacak ve her kanal birbirini etkilemeden servis için sökülüp
takılabilecektir. Merkez cihazları fonksiyonları (giriş-çıkış kanalı, filtre devreleri vb. gibi) kontrol
edilebilir ve programlanabilir olacak, seçilen uydu kanalları gerekli görüldüğü anda programlanarak
değiştirilebilecektir.
39.3.16- Dolap içine monte edilecek tüm cihazlar kızaklar üzerine monte edilecek, bakım sırasında
kolayca kızaktan alınabilecek ve cihazlardan yapılan ayarlar kolay kontrol edilebilen tipte olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
85
39.3.17- Her bir kanal yayını için gerekli olan cihazların RF çıkış seviyesi sayısal olarak
ayarlanabilecek, IF filtreler dar ve geniş band olarak programlanabilecek ve resim kalitesine göre uygun
olan band genişliği seçilebilir olacaktır.
39.3.18- Kullanılacak analog yayınların ileride sayısal yayına geçmesi istenildiğinde uygun
modülatörün kullanılması ile sadece alıcılar ilave edildiğinde sistem çalışabilir olacaktır.
39.3.19- Televizyon kanallarının iletiminde PAL B/G sistemi kullanılacaktır.
39.3.20- Sistemin empedansı 75 olacaktır.
39.3.21- Yayın merkezini teşkil eden cihazlar en son teknolojiye uygun üretilmiş, tek yan band
çalışan cihazlardan olacaktır.
39.3.22- Uydu alıcı cihazların giriş frekansları 950-2150 MHz aralığında olacaktır. Uydu alıcılar
3,7-4,2 GHz (C bandı) ve 10,7-12,75 GHz (Q bandı) yayınlarını da almaya uygun olacaktır.
39.3.23- Uydu alıcı cihazı; Üzerinden, IF giriş frekansı, video polaritesi, IF band genişliği, ses
band genişliği, ses taşıyıcı frekans, dekoder seçimi, mono/stereo/dual ses seçimi, giriş ve çıkış frekansı
ayarlamaları yapılabilir olacaktır. Bu cihazın üzerinde AV çıkışları bulunacaktır.
39.3.24- Uydu alıcı cihazlarından veya diğer kaynaklardan gelen AV sinyalleri merkezi yayın
ünitesindeki modülatörler ile istenilen çıkış kanalına modüle edilecektir. Modülatörün RF çıkış kanalı ve
çıkış seviyesi modülatörün kendi üzerinden veya bağlı olduğu merkezi işlemci üzerinden ayarlanabilir
olmalıdır.
39.4- Yükselteçler (Ana Hat-Dağıtım ve Bina İçi)
39.4.1- Ana hat yükselteçleri:
39.4.1.1- Projesinde ana hatlar var ise, bu hatlarda kullanılacak olup, düşük gürültülü, yüksek çıkış
seviyeli, otomatik kazanç kontrol modüllü profesyonel tip olacaktır.
39.4.1.2- Sistemde kullanılacak olan ana hat yükselteçleri, değişiklik yapılmasına gerek olmadan
Ulusal kablolu TV şebekesine bağlanabilecek şekilde, ileri yönde 87-862 MHz, geri yönde 4-65 MHz
dağıtım yapabilecek özellikte ve ihtiyaçlara göre uygun modül takılmasına imkan tanıyacaktır.
39.4.1.3- Yükselteçlerin giriş ünitesinde ayarlanabilir dengeleyici bulunacaktır.
39.4.1.4- Projesindeki kanal sayısı da göz önüne alınarak, çıkış sinyal seviyesi ayarlanabilir tipte
olacaktır.
39.4.1.5- Ana hatta kullanılacak yükselteçlerin hattan beslenecek tipte olması halinde kablo
bağlantılarında besleme şartlarına uygun özellikte konnektörler kullanılacak, hattan beslenmeyenlerde
ise, kabloya uygun konnektörler kullanılacak ve besleme gerilimi de 220-230V AA, 50 Hz olacaktır.
39.4.1.6- Yükselteçler, tüm elektromanyetik etkilere karşı ekranlı, su geçirmez, metal bir haznenin
içinde ve modüler yapıda olacaktır.
39.4.2- Dağıtım yükselteçleri:
Elektrik Mühendisleri Odası
86
39.4.2.1- Dağıtım yükselteçleri, beslenecek priz sayısı ile mesafeye ve projesindeki kanal sayısına
uygun seviyede çıkış sağlayacak özellikte olacaktır.
39.4.2.2- Dağıtım yükselteçleri 220-230V AA-50 Hz besleme geriliminde, iletim yönünde 87-
862 MHz, geri dönüş yönünde 4-65 MHz dağıtım yapabilecek özellikte olacaktır.
39.4.2.3- Kablo bağlantılarında uygun konnektörler kullanılacaktır.
39.4.2.4- Dağıtım yükselteçlerin çıkış sinyal seviyesi ayarlanabilir tipte olacaktır.
39.4.2.5- Merkezi yayın ünitesi kullanılmaksızın yapılan apartman tipi ortak anten sistemi
yükselteçlerinde 2 adet UHF, 1 adet VHF ve 1 adet FM anten girişi olacaktır.
39.5- Antenler
Sistemi atmosferik deşarjlardan (yıldırımdan) korumak için dışarıdan gelen tüm anten kablolarının
ekranları sistem girişinden önce doğrudan bina eşpotansiyel barasına bağlanmalıdır. Kaboloların iç
iletkenleri ise gene sistem girişinden önce parafudrlar (surge arrester) üzerinden bina eşpotansiyel
barasına bağlanmalıdır.
39.5.1- Uydu antenler
39.5.1.1- Sistemde tesis edilecek uydu antenler alüminyum sıvama tip ve tek parça parabol veya
baskı ofset tip olacak, çok parçalı anten kullanılması durumunda yüksek verimli ve oksitlenmeye karşı
boyalı olacaktır.
39.5.1.2- Antenlerde her anten için uygun olan LNB kullanılacak ve gerekli olan yerlerde conta ile
koruma bantları bulunacaktır.
39.5.1.3- LNB’lerde çekilecek kablolar harici tip olacaktır.
39.5.2- UHF antenler:
39.5.2.1- UHF antenlerin frekans aralığı 470–862 MHz (21–69 nolu kanallar) olacaktır.
39.5.2.2- Anteni oluşturan elemanların sayısı projesine ve bulunduğu bölgenin özelliğine göre
seçilecektir.
39.5.3- VHF antenler:
39.5.3.1- VHF antenlerin frekans aralığı 174-230 MHz (5-12 no.lu kanallar) olacaktır.
39.5.3.2- Empedansı 75 , rüzgâra karşı dayanıklılığı yüksek olacaktır.
39.5.3.3- Anteni oluşturan elemanların sayısı projesine ve bulunduğu bölgenin özelliğine göre
seçilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
87
39.6- Dağıtıcı ve bölücüler
39.6.1- Dağıtıcı (tap-off) ve bölücüler (splitter), projesine göre sistemin dağılımına uygun olarak
seçilecek, izolasyon değerleri ve konnektör bağlantıları şebekede kullanılacak kablolara uyumlu
olacaktır.
39.6.2-Yayının bina içi dağıtımında dağıtıcılar (tap-off) kullanılacak ve böylece aboneler arasında
maksimum yalıtım sağlanmış olacaktır.
39.6.3- Abone içi dağıtımında dağıtıcı (tap-off) kullanılacaktır.
39.6.4- Dağıtıcı ve bölücülerin herhangi bir ucundaki arıza diğer uçları etkilemeyecektir.
39.6.5- Bütün dağıtıcı ve bölücüler projenin çalışma frekansını geçirecek özellikte olacaktır.
39.7- Prizler
39.7.1- Prizler geri dönüşü destekleyen yapıda olacaktır.
39.7.2- Prizlerin projeye uygun, TV - Radyo; TV-SAT veya TV-SAT-Radyo için ayrı çıkış uçları
bulunacaktır.
39.7.3- Prizler, radyo ucundan 88–108 MHz, TV ucundan 4-65 MHz ve 87-862 MHz ve SAT
ucundan 950-2150 MHz frekansları geçirecek özellikte olacaktır.
39.7.4- Sistemde kullanılacak TV-radyo prizleri, profesyonel tip ve metal muhafazalı olacaktır.
39.8- Kablolar
39.8.1- Dâhili ve harici kablolardaki iletkenler, saf bakır veya kaplı bakır olacaktır.
39.8.2- Dâhili ve harici koaksiyal kablolar düşük kayıplı ve yaşlanmaya karşı dayanıklı olmalıdır.
Bunun için fiziksel köpürtmeli kablolar kullanılacaktır. Ekranlanması yüksek olmalıdır. Bu nedenle çift
folyolu kablo tercih edilmelidir
39.8.3- Dış hatlarda, harici şartlara uygun kablo kullanılacaktır.
39.8.4- Tüm kabloların empedansı 75 olacaktır.
39.8.5- Bina içi ve dışı dağıtımında kullanılacak kablolar, projesinde belirtilen tipe uygun
olacaktır.
39.9- Konnektörler
39.9.1- Bağlantılarında kullanılan cihazlara uygun nitelikte konnektör kullanılacaktır.
39.10- Cihaz dolabı
39.10.1- Sistemi oluşturan merkezi ünitedeki cihazların yerleştirilmesine uygun olarak
tasarlanmış, 19” standartında ve tekniğe uygun cihaz dolabı kullanılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
88
39.10.2- Cihaz dolabının önünde camlı ve kilitlenebilir bir kapak bulunacak, modüler cihazlar
cihaz dolabındaki özel rayları üzerine monte edilecek, sabitlenecek ve bakım sırasında kolay sökülebilir
olacaktır.
39.10.3- Modüllerin sisteme bağlanması, özel fonksiyonlarına göre uygun fiş ve prizler ile giriş-
çıkış ve besleme irtibatları konnektörler ile yapılacak ve kabloları da kapalı kablo kanalları (tercihen
metal kablo kanalı) içerisinde muhafaza edilecektir.
39.10.4- Cihaz dolabı en az 1,5 mm DKP sacdan imal edilecek ve bir kat astar, iki kat fırın boya
ile boyanacaktır.
39.10.5- Dolap içerisinde yeterli seviyede havalandırmayı sağlamak üzere hava panjurları
bulunacak, gerekli görülmesi halinde, ısı yükseldiğinde otomatik ve sessiz çalışan termostat kontrollü
fan motorları konulacaktır.
39.10.6- Cihaz dolabı, gelecekte kanal sayısı artırılabilecek şekilde tasarlanacaktır.
39.10.7- Dolap içerisindeki cihazlar ile bunlara ait ayar butonu ve göstergeler, birbirlerini
engellemeyecek ve kolay ulaşılabilir şekilde yerleştirilecektir.
39.10.8- Sistemin kontrolü için dolap içerisinde bir test TV soketi bulunacaktır.
39.10.9- Cihaz dolabının bulunacağı yer; özellikle klimatize edilmiş, tozdan ve rutubetten
arındırılmış bir oda olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
89
40-Dış Kapı ile konuşma sistemi
40.1-Kapsam
Binada, dış kapıdan daireye çağrı yapılması ve daire ile dış kapı arasında sesli görüşme yapılması
ve dış kapı otomatiğinin şubeden açılmasının kontrolü sistemini kapsar. Görüşme sadece sesli
olabileceği gibi dairenin kapıyı görebileceği şekilde görüntülü de olabilir. Binada kapıcı varsa ilave
olarak kapıdan kapıcının zilinin çaldırılması ve kapıcı ile dış kapının görüşebilmesi de sisteme dahil
edilir. Bu durumda daireler de şube üzerinden kapıcıyı arayabilirler. Ayrıca isteğe bağlı olarak daire
içerisinden merdiven otomatiğini yakma gibi konfora yönelik ilave özellikler de eklenebilir.
40.2-Kapsam Dışı
Dış kapı ile konuşma sistemi, kapı otomatiği, merdiven otomatiği, daire önü zil butonları ve zil
transformatörünü içermez. Ancak kapı ve merdiven otomatiğini kontrol edebilir.
40.3-Tanımlar
40.3.1- Ana Sistem Santrali: Sistemin beslemesini sağlayan ve kontrol devrelerini de içeren sistem
elemanıdır. Sistem zilli ise zil devreleri, merdiven otomatiği kontrolü isteniyorsa kontrol devrelerini,
kapıcılı sistemlerde ise kapıcı ile konuşma kartlarını vs. içerir.
40.3.2- Şube: Dairenin kapı ve kapıcı ile görüşmesini sağlayan ünitedir. Görüntülü veya
görüntüsüz diafon ya da telefon olabilir. Ayrıca ofislerde merkez ile görüşen ünitelere de şube denilir.
40.3.3- Diafon: Bas konuş bırak dinle esasına göre çalışan şubelerdir. Görüntülü veya görüntüsüz
olabilir.
40.3.4- Kapı telefonu: Ahizeli sistem esasına göre çalışan şubelerdir. Görüntülü veya görüntüsüz
olabilir.
40.3.5- Çift zil özelliği: Zile daire önünden mi yoksa dış kapıdan mı basıldığının çalan melodiye
göre anlaşılmasını sağlayan özelliktir.
40.3.6- Gizlilik: Bir şubeden kapı paneli ile görüşülürken diğer şubelerin dinleyememesi, hattı
kesememesi ve sistem görüntülü ise görüntüyü alamamasıdır.
40.3.7- Kapı seçme özelliği: İki giriş kapısı olan binalarda hangi kapıdan zile basılmış ise sistem
bunu algılayarak o kapıdaki ziyaretçinin ses ve görüntüsünü ilgili daireye aktarır. Daire kapı otomatiğini
açtırmak istese sistem ilgili kapıyı otomatik olarak seçer ve hangi kapıdan zil paneline basılmışsa o
kapıyı açar.
40.3.8- Kapıcıyı arama ve kapıcı ile görüşme: Şube üzerinden kapıcı aranarak konuşulabilir.
Kapıcı şubesi zil panelinden arandığında herhangi bir kapı telefonu gibi çalışır.
40.3.9- Merdiven otomatiğini çalıştırma: Daire içerisinden merdiven boşluğuna çıkmadan şube
üzerindeki bir düğme yardımı ile merdiven otomatiklerinin yakılabilmesi fonksiyonudur. Daire
içerisinden çıkmadan önce ışığı yakmak, iç zile basıldığında kapı dürbününden geleni rahat görmek ya
Elektrik Mühendisleri Odası
90
da dış kapı açıldığında ziyaretçinin merdiven otomatiği butonunu aramaması için yukarıdan merdiven
otomatiğini yakma amaçları için kullanılabilir.
40.3.10- Merdiven otomatiği bölücüsü: Merdiven otomatiğinin şube üzerinden yakılması istenen
durumlarda tüm dairelerin önündeki merdiven ışıkları yerine binanın sadece ilgili dairenin dahil olduğu
bir bölümünü yakmaya yarayan elemandır.
40.3.11- Fotosel devresi: Üzerine düşen ışığın şiddetine göre direnç değeri değişen bir fotosel ve
kontrol ünitesinden oluşur. Zil paneli isim etiketlerinin altında bulunan lambaların sürekli değil de
sadece geceleri yanmasını sağlar. Bu şekilde hem enerji tasarrufu yapılmış olur, hep de lambaların daha
uzun süre kullanılabilmesi sağlanır.
40.3.12- Zil paneli: Dış kapıdan daire zillerini çaldırmak ve dairedeki şubelerle görüşmekte
kullanılan ünitedir. Görüntülü sistemlerde kamera bu ünite üzerinde bulunur.
40.4-Sistem
Binada kapı ile daire ve varsa kapıcı arasında dahili konuşma yapılabilmesi için, aşağıda belirtilen
ünitelerden projesindeki verilere göre gerekli görülen üniteler sayılarına göre tespit edilerek sistem
oluşturulacaktır.
40.4.1- Ana sistem santralı
40.4.2- Dairedeki şube(ler) (görüntülü veya görüntüsüz diafon ve telefon) ve büro tipi şubeler
40.4.3- Zil paneli
40.4.4- Kablolar
40.4.5- Video dağıtıcı ve video dağıtım yükselteçleri (görüntülü sistemler için)
40.5-Genel özellikler
40.5.1-Konuşma süresi hattın gereksiz meşguliyetini ve örneğin ahizenin kapanmadığı durumlarda
sistemin sürekli açık kalmasını engellemek için sınırlı olacak ve konuşma süresi sonunda sistem
otomatik olarak kapanacaktır.
40.5.2-Sistem gizlilikli olacaktır.
40.5.3-Bina tipi sistemlerde, çift zil özelliği olacak ve daire dış kapıdan ayrı, daire kapısından ayrı
çalan zil ile uyarılacaktır.
40.5.4-Zil zamanlı ve elektronik melodili olacak, zil butonuna bir kez basıldığında melodi belirli
süre devam edecektir.
40.5.5-Zil paneli bina tipi sistemlerde fotoselli, olacaktır.
40.5.6-Kablo damarlarının PVC kaplamaları farklı renklerde üretilmiş olacaktır.
40.5.7-Sistem kısa devre ve aşırı akımlara karşı korumalı olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
91
40.5.8- Site yerleşkesi söz konusu olduğunda binalarda kullanılan sistem, santral revizyonu veya
değişikliği ile daha sonra tesis edilebilecek merkezi bir güvenlik noktasından sesli ve görüntülü iletişim
kurulmasına olanak sağlayacak alt yapıda olmalıdır.
40.5.9- Kurulacak sistem ister görüntülü ister görüntüsüz olsun, binadaki kabloların çekileceği
santral-şubeler arası, santral-panel arası ve santral-kapıcı arası boru çapları en az 18 m çapında plastik
boru olacaktır.
40.5.10- Konutlarda kapalı daireler olabileceğinden, tesis edilen sistemlerde arızalara kolay
müdahale edilebilmesi için şubeler arasına çekilen hatlar şubelere girdi-çıktı şeklinde tesis edilmemeli;
katlarda herkese açık mahallere konacak ek kutularında T ek yapılarak şubeye kol vermelidir. Bu tip
uygulamada ek kutularında, iletken kılıf renklerine uygun renkte klemenslerle bağlantı imkanı
sağlanmalıdır.
40.5.11- Diafon sistemleri için santral ile zil paneli arasındaki konuşma kablosu ekranlı olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
92
41-Veri iletişim (DATA) sistemi
41.1- Giriş
41.1.1- Bilgisayar data prizi konulan mekanlardaki bilgisayarların bilgi işlem merkezine
bağlantısını, bilgi işlem merkezine bağlı olmayan diğer bilgisayarların ulusal ya da uluslararası internet
ve data servis sağlayıcılarına bağlantısını, projesinde öngörülmüş ise telefon, yangın ihbar, TV vb. gibi
birimlerin kendi santrallarıyla ve anons merkezi ile bağlantısını, sağlayabilmek için yerel alan ağının
(LAN) oluşturulması sistemini kapsar.
41.1.2- Tanımlar
a)
Fiber Optik kablo: Merkezi bilgi işlem odasında yer alan ana anahtar (switch) ile kenar
anahtarlarının (switchlerinin) birbirlerine bağlantılarının yapılması amacıyla kullanılan
kablo.
Fiber Optik ara kutusu (patch panel): Fiber optik kabloların sonlandırılmasının
b)
yapılacağı, 19” cihaz dolaplarına monte edilebilen kutular.
Fiber optik konnektör: Fiber optik kablonun mekanik olarak sonlandırılması
c)
durumunda, kablonun her bir damarına takılacak olan erkek bağlantı elemanı.
d)
Fiber optik kuyruk (pigtail): Fiber optik kablonun cam kaynağı (füzyon) yöntemi ile
sonlandırılması durumunda kullanılan, bir ucu boş, diğer ucu fabrikasyon olarak konektör ile
sonlandırılmış olan, 0.9 mm toplam kesitteki fiber kablo.
Ek koruyucu: Füzyon sonlandırılma yapıldığında, yapılan eki korumak amacıyla
e)
kullanılan, ısıyla büzüşen ek koruyucu.
f) Kaset: Fiber ek koruyucuların yerleştirildiği, fiber optik ara kutusu içersinde yer alan
donanım.
g)
Fiber optik ara (patch) kablo: Fiber optik ara kutusunda sonlandırılan kablonun,
anahtara (switch’e) bağlantısının yapıldığı, 2 fiber damarlı, her iki taraftaki uçları fiber optik
konnektörle sonlandırılmış olan bağlantı elemanı.
h)
Fiber optik adaptör: Fiber optik ara kutularının ön yüzüne takılan, fiber optik kablo ile,
kabloyu anahtara (switch) bağlayan ara kabloların irtibatını sağlayan bağlantı elemanı. Fiber
optik adaptörler, fiber optik ara kutusunun ön yüzüne takılır ve ara kutusunun iç tarafına
gelen kısmına, fiber kablodan gelen konektörler, dış kısmındaki karşılığına ise fiber ara
kablo takılır.
Bakır kablo: 19” cihaz dolabına monte edilmiş olan bakır ara kutusu ile data prizleri
i)
arasında bağlantı amacıyla kullanılan, katı (tek damarlı) iletkenli, 4 çiftli kablo.
j)
Bakır ara kutusu: 19” cihaz dolablarına monte edilebilen, data prizinden gelen katı
bakır kablonun sonlandırılarak, her iki ucu RJ45 erkek konektörle sonlandırılmış esnek
iletkenli ara kablo yardımıyla anahtara (switch’e) bağlantısının yapılmasına imkan veren
bağlantı elemanı.
Elektrik Mühendisleri Odası
93
k) Data prizi: 19” cihaz dolablarında yer alan bakır ara kutusularından gelen katı bakır
kablonun sonlandırılarak, her iki ucu RJ45 erkek konektörle sonlandırılmış esnek iletkenli
ara kablo yardımıyla kullanıcı bilgisayarlarına bağlantısının yapılmasına imkan veren
bağlantı elemanı.
l)
RJ45 erkek konektör: 8 pinli; ara kutusu, data prizi, anahtar (switch) ve
bilgisayarlardaki dişi RJ45 girişleri ile uyumlu, 8 telli esnek iletkenli bakır kablonun ucuna
fabrikasyon olarak takılan bağlantı elemanı.
m) Bakır ara (patch) kablo: Her iki ucu RJ45 erkek konektörle fabrikasyon sonlandırılmış,
esnek (çok telli) bakır iletkenli, ara kutusu-anahtar veya data prizi – bilgisayar arası bağlantı
yapılması esnasında kullanılan bağlantı elemanı.
n) Cihaz dolabı: 19” genişlikte, yerel alan ağı oluşturulması için kullanılan fiber optik ve
bakır ara kutusuları ile anahtar (switch) ve diğer 19” genişlikteki elemanların toplandığı,
temperli cam kapaklı, önden ve arkadan erişilmesi mümkün, kilitlenebilir tipte cihaz
dolabıdır.
o) Anahtar (switch): Yerel alan ağı kapsamında yer alan bilgisayarların hem birbirleriyle
hızlı ve etkili ses, veri ve görüntü haberleşmeleri, hem de Ulusal ya da uluslararası internet
ve data servis sağlayıcıları vasıtasıyla, aynı yerel alan ağında yer almayan bilgisayarlar ve
benzeri cihazlar ile ses, veri ve görüntü alışverişi yapmalarına imkan veren cihazdır.
41.2- Proje Esasları
41.2.1- Data prizi konulan yerlere veri, ses ve görüntü iletişimi yapılabilmesi için, aşağıda
belirtilen ünitelerden projesindeki verilere göre gerekli görülen üniteler sayılarına göre tespit edilerek
sistem oluşturulacaktır.
41.2.1.1- Kablolar (fiber, bakır),
41.2.1.2- Fiber optik ara kutusu,
41.2.1.3- Fiber optik patch kablo, konektör, adaptör ve pigtailler.
41.2.1.4- Bakır ara kutusu,
41.2.1.5- Data prizi,
41.2.1.6- Bakır ara kablolar.
41.2.1.7- Kenar anahtarları,
41.2.1.8- Cihaz dolabı (kabinetler).
41.2.2- Proje dâhilinde kurulacak bilgisayar ağ altyapısı, yüksek hızlı multimedya uygulamalarını
gelecekte de destekleyecek, kolay yönetilebilir, kalıcı olacaktır. Bu nedenle, kurulacak yerel alan ağı
(LAN) ile ilgili olarak, bakır kablolama sistemi EIA/TIA-568.B.2-1 Kategori 6, fiber optik kablolama
sistemi EIA/TIA-568.B.3 standartlarına uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
94
41.2.3- Kurulacak olan yerel alan ağında, her kullanıcı esnek iletkenli, iki ucu fabrikasyon
sonlandırılmış ara kablo ile kendisine ait data prizine bağlanacaktır.
41.2.4- Her kullancıya ait data prizinden, cihaz dolabında bulunan ara kutusuna bağlantı tek parça
olarak, katı bakır iletkenli, 4 çiftli kablo ile yapılacaktır. Kullanıcı prizi ile ara kutusu arasındaki mesafe
en fazla 90 metre olacaktır; projelendirme esnasında cihaz dolabı veya cihaz dolablarının yerleştirilmesi
bu husus dikkate alınarak yapılacaktır.
41.2.5- Kullanılan bakır kablolar, cihaz dolablarında bakır ara kutusunda ve kullanıcı tarafında
data prizlerinde sonlandırılacaktır.
41.2.6- Kullanıcıların yer değişikliği, cihaz dolabında aktarma (ara kabloların yer değiştirmeleri)
ile kolaylıkla sağlanabilecektir
41.2.7-
Zaman içersinde kullanıcı sayısındaki olası artış gözönünde bulundurularak, sistemde
ihtiyaç duyulan kullanıcı sayısının en az %20’si kadar fazla sayıda RJ-45 uyumlu ara kutusu kapısı
olacaktır.
41.2.8- Cihaz dolablarında, anahtar ile ara kutusu arası bağlantı esnek iletkenli, iki ucu
fabrikasyon sonlandırılmış ara kablo ile yapılacaktır.
41.2.9- Kullanıcılardan, cihaz dolablarındaki anahtarlara kadar kullanılan bakır kablo ve ara
kabloların toplam uzunluğu 100 metreyi kesinlikle geçmeyecektir, projelendirme esnasında cihaz dolabı
veya cihaz dolablarının yerleştirilmesi bu husus dikkate alınarak yapılacaktır.
41.2.10-
sonlandırılacaktır.
İletişim altyapısını oluşturan kablo bileşenlerinin
tümü, cihaz dolablarında
41.2.11- Yapısal kablolama için birden fazla anahtar (switch) kullanılması durumunda, ana
anahtar (backbone switch) kullanılmasına uygun olacak ve bu anahtar ile diğer kenar anahtarlar (switch)
arasındaki bağlantı fiber optik kablo kullanılarak yapılacaktır.
41.2.12- Fiber optik kablolar, cihaz dolablarında fiber optik ara kutularında sonlandırılacaklardır.
41.2.13- Fiber sonlandırma işlemi, ara kutusu içersinde, her bir fiber damarına bir adet SC
konnektörün epoksi ile yapıştırma veya epoksi olmadan mekanik sonlandırma yoluyla direkt konnektöre
veya füzyon olarak, fabrikasyon olarak bir ucu boş, diğer ucu SC sonlandırılmış 1 veya 2 metre
uzunlukta kuyrukların her bir fiber damarına eklenmesiyle gerçekleştirilmelidir.
41.2.14- Fiber optik ara kutularından, kullanılacak anahtar (switch)’lara yapılacak bağlantılar,
fabrikasyon olarak her iki ucu sonlandırılmış, ara kablolar ile yapılacaktır. Seçilecek olan ara kablo,
fiber optik kabloda kullanılan fiber ile aynı özellikte olmalı, sonlandırılan bir ucu SC tipi konektörlerle,
diğer ucu ise kullanılacak olan anahtar (switch)’in fiber optik kapısına uygun konektörle sonlandırılmış
olmalıdır.
41.2.15- Cihaz dolablarında fiber optik kabloların, fiber optik ara kutularından anahtarlara
bağlantıları için fiber optik ara kablolar kullanılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
95
41.2.16- UPS sistemlerinden gelen kablolar, bilgisayarların bulunduğu alanlarda UPS prizleriyle
sonlandırılacaktır.
41.2.17- UPS ‘e bağlı priz linyelerinde her bir data prizi kullanıcısı için en az 3 adet UPS prizi
(monitör, kasa, yazıcı) olacaktır. Tüm prizlerin dağılımı (UPS, data) odanın fiziki durumu, kullanım
amacı ve oturma planı dikkate alınarak yapılacaktır.
41.2.18- Kullanılacak UPS prizleri sadece bilgisayar fişlerinin bağlanabilmesine imkan verecek
şekilde ve normal prizlerden farklı renkte olacaktır. UPS prizlerinde normal fişlerin takılmasını
engelleyecek bacaklar bulunacaktır.
41.2.19- Bilgisayarları besleyen priz linyeleri Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği hükümlerine
uygun şekilde otomatik sigortalarla korunacaktır.
41.2.20- Bilgisayar
sistemlerinin
Yönetmeliğine uygun şekilde yapılacaktır.
topraklanması Elektrik Tesislerinde Topraklamalar
41.2.21- Özel teknik şartnamesinde belirtilmemiş ise bilgisayar sisteminin tümünü besleyecek
güçte ve en az 10 dakika süreli kesintisiz güç kaynağı kullanılacaktır. Yapının onaylı projesinde genel
amaçlı kesintisiz güç kaynağı bulunmadığı takdirde, sadece bilgisayar sistemini besleyecek kapasitede
kesintisiz güç kaynağı olacak ve sistem odası haricinde başka bir odaya konulacaktır.
41.2.22- Sistem odası ve kesintisiz güç kaynağının bulunduğu odalara, yangın ihbar santraline
uyarı veren dedektörler konulacaktır.
41.2.23- Sistem odasında her server için ayrı ayrı olmak üzere (üçer) 3’er adet UPS prizi olacaktır.
Prizler dağıtım tablosundan, bağımsız hatlarla beslenecektir.
41.2.24- Kablolama yapıldıktan sonra, kurulan sistemin düzgün çalıştığını gösteren aşağıdaki
testler yapılarak hem CD ortamında hem de yazılı olarak ilgili proje sahibi kurum yetkilisine teslim
edilecektir. Bu testler:
41.2.24.1 Bakır kablolama sistemi için ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarının öngördüğü test
(kablo, jack, ara kutusu, ara kablolar dâhil).
41.2.24.2 Fiber optik kablolama sistemi için OTDR testi.
41.2.24.3 Fiber optik kablolama için power metre testi.
41.2.25- Uygulama yapılacak sahanın şartları göz önünde bulundurularak, gerek fiber optik,
gerekse bakır kabloların serilecekleri güzergahları boyunca mutlaka kablo tavası veya kablo kanalı
kullanılacaktır ve kabloların fiziksel dış etkilere karşı korunması sağlanmalıdır.
41.2.26- Zayıf akım ve kuvvetli akım tesisatı birbirinden ayrı güzergahlarda çekilmeli, data
kablolarının kuvvetli kablolarından elektromanyetik olarak etkilenmemesi sağlanmalıdır..
41.3 Ürün Esasları
41.3.1- Fiber optik kablolar
Elektrik Mühendisleri Odası
96
41.3.1.1- Fiber optik kablolar, ISO/IEC 11801 ve 11802 standartına uygun olacaktır.
41.3.1.2- Fiber optik kablolar halojensiz, zehirli gaz çıkarmayan (Low Smoke Zero Halogen-
LSZH) özellikte olması gerekmektedir.
41.3.1.3- Kablo içersinde kullanılacak fiber damarları, 10 Gigabit uygulamaları da 600 metre
mesafeye kadar destekleyen Multimode 50 mikron OM3 tipinde olmalıdır. Şayet tek parça olarak
çekilecek kablonun mesafesi 600 metre üzerinde ise, Single Mode (9 mikron) fiberler tercih edilmelidir.
41.3.1.4- Fiber optik kablo sonlandırması, mekanik olarak yapılıyor ise, olabilecek zayıflama
kayıplarını en aza indirmek için düzgün ve iyi cilalanmış olacaktır.
41.3.1.5- Fiber optik kablo sonlandırması füzyon yöntemi ile yapılıyor ise, ek noktasını korumak
için, ek koruyucu ve kaset kullanılarak gerekli tedbirler alınmalıdır.
41.3.1.6- Fiber optik kablonun damar sayısı sisteme uygun miktarda olmalı ve tüm damarlar aynı
panelde sonlandırılacaktır.
41.3.2- Fiber optik ara kutusu
41.3.2.1- Tüm fiber optik kablolar 19” standartında cihaz dolabına monte edilen, SC adaptör
takılmasına uygun fiber ara kutularında sonlandırılacaktır.
41.3.2.2- Fiber optik ara kutusu üzerinde yeterli sayıda sonlandırma için adaptör takılabilecektir.
41.3.2.3- Fiber optik ara kutusu üzerinde, fiber uçlarının tanımlanması için uygun etiketleme alanı
bulunacaktır ve etiketleme düzenli ve kalıcı olacak bir şekilde yapılacaktır.
41.3.2.4- Fiber optik ara kutularında, aktif cihaza bağlantı yapılmayan yedek ya da boşta olan
kapılar mutlaka adaptörler ile veya kapı kapaklarıyla kapatılarak toz girişi önlenmelidir.
41.3.2.5- Fiber optik kabloların mekanik ağırlıklarını taşıyacak tutucular ara kutusu içersinde
bulunacaktır.
41.3.2.6- Gerek füzyon gerekse mekanik sonlandırma için ara kutusu içersinde uygun alan
bulunmalıdır.
41.3.3- Fiber optik sonlandırma aparatları (konnektör, adaptör, kuyruk, ara kablo).
41.3.3.1 - Tüm fiber optik sonlandırma aparatları ISO/IEC 11801 ve 11802 standartına uygun
özellikte olmalıdır.
41.3.3.2 – Fiber optik konektörler ve adaptörler, SC tipte ve kullanılan fiber ile aynı özellikte
olmalıdır.
41.3.3.3 – Fiber optik kuyruklar, bir ucu boş, diğer ucu fabrikasyon olarak SC konektör ile
sonlandırılmış 1 veya 2 metre uzunlukta 0.9 mm çapta, kullanılan fiber kablo damarları ile aynı özellikte
olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
97
41.3.3.4 – Fiber optik ara kablolar, 2.1 mm veya 3.0 mm dış çapta, fermuar şeklinde birleştirilmiş
iki adet istenilen uzunluktaki fiber kablonun bir ucuna 2 adet SC konektör, diğer ucuna da anahtar
(switch) fiber optik kapısına uygun konnektörle fabrikasyon olarak sonlandırılmış olmalıdır.
41.3.3.5- Fiber optik kablo sonlandırması, mekanik olarak yapılıyor ise, olabilecek zayıflama
kayıplarını en aza indirmek için düzgün ve iyi cilalanmış olacaktır.
41.3.3.6- Fiber optik kablo sonlandırması füzyon yöntemi ile yapılıyor ise, ek noktasını korumak
için, ek koruyucu ve kaset kullanılarak gerekli tedbirler alınmalıdır.
41.3.4- Bakır kablo
41.3.4.1- Kullanılacak olan bakır kabloların, ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygun
Kategori 6 UTP, halojensiz, zehirli gaz çıkarmayan (Low Smoke Zero Halogen- LSZH) özellikte olması
gerekmektedir.
41.3.4.2- Kabloda kullanılacak iletken kesiti 23 AWG (0.57 mm), katı (tek damarlı) bakır iletken
olmalı, çiftler arasında sinyal etkileşimini en aza indirmek için kabloda seperatör kullanılmalıdır.
41.3.4.3- Kategori 6 UTP LSZH kablonun ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygunluğu,
uluslararası bağımsız test kuruluşlarınca (ETL, UL gibi) onaylanmış olmalı ve üretim tesisi bu test
kuruluşlarının gözetimi ve 3 veya 6 ayda bir denetimi altında olmalıdır.
41.3.5 Bakır ara kutusu
41.3.5.1- Kullanılacak olan bakır ara kutuları, ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygun,
Kategori 6 UTP özellikte olmalıdır.
41.3.5.2- Kategori 6 UTP ara kutusunun ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygunluğu,
uluslararası bağımsız test kuruluşlarınca (ETL, UL gibi) onaylanmış olmalı ve üretim tesisi bu test
kuruluşlarının gözetimi ve 3 veya 6 ayda bir denetimi altında olmalıdır.
41.3.5.3- Ara kutuları projesine uygun olarak, tüm kapıları, prizlerde kullanılan RJ45 jaklar
kullanılarak veya 4,6 ya da 8’li bloklar halinde PCB bloklar kullanılarak, RJ45 kapılı olarak imal
edilmiş olacaktır.
41.3.5.4- Bakır ara kutusu üzerinde, her bir kapının tanımlanması için uygun etiketleme alanı
bulunacaktır ve etiketleme düzenli ve kalıcı olacak bir şekilde yapılacaktır.
41.3.5.5- Ara kutusu çerçevesi metal olacaktır.
41.3.6- Data prizi
41.3.6.1- Kullanılacak olan bakır data prizleri, ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygun,
Kategori 6 UTP özellikte olmalıdır.
41.3.6.2- Kategori 6 UTP data prizinin ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygunluğu,
uluslararası bağımsız test kuruluşlarınca (ETL, UL gibi) onaylanmış olmalı ve üretim tesisi bu test
kuruluşlarının gözetimi ve 3 veya 6 ayda bir denetimi altında olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
98
41.3.6.3- Priz üzerinde etiketleme yapılabilecek alan bulunacaktır.
41.3.6.4- Prizler, mekanik çarpmalara meydan vermeyecek şekilde duvarlara, yerden en az 40 cm.
yükseklikte ve UPS prizi ile birlikte odanın fiziki durumu, kullanım amacı ve oturma planı dikkate
alınarak yapılacaktır. Döşeme altı prizi sistemi kullanılıyor ise kendi özel şartlarına göre tesis edilir.
41.3.7- Ara kablo
41.3.7.1- Ara kutusu ile anahtar arasındaki ve data prizi ile bilgisayarlar arasındaki bağlantılar, iki
ucunda RJ-45 bağlantı ucu bulunan, esnek (çok telli) bakır iletken ile imal edilmiş ve fabrikada
sonlandırılmış Kategori 6 UTP LSZH ara kabloları ile yapılacaktır.
41.3.7.2- Kategori 6 UTP ara kablonun ISO/IEC 11801 ve 11802 standartlarına uygunluğu,
uluslararası bağımsız test kuruluşlarınca (ETL, UL gibi) onaylanmış olmalı ve üretim tesisi bu test
kuruluşlarının gözetimi ve 3 veya 6 ayda bir denetimi altında olmalıdır.
41.3.8- Anahtarlar (Switchler)
41.3.8.1- Cihaz, tek şaside ihtiyaç duyulan adet ve ölçüde kapı destekleyebilecek, ihtiyaç duyulan
adet ve ölçüde ethernet bağlantıyı sağlayabilecek kapasitede olacaktır.
41.3.8.2- Cihazlar 19” dolaba monte edilebilmeli, monte edilebilmesi için gerekli ekipman ve
parçalar, cihazla birlikte gelmelidir.
41.3.8.3- Yapısal kablolama için birden fazla anahtar (switch) kullanılması durumunda, ana
anahtar (backbone switch) kullanılmasına uygun olacak ve bu anahtar ile diğer kenar anahtarlar (switch)
arasındaki bağlantı fiber optik kablo kullanılarak yapılacaktır.
41.3.8.4- Cihazlar en az 3 sene garantili olacaktır.
41.3.8.5- Önerilecek cihaz, 230V ve 50Hz şebeke gerilimi ile beslenmelidir. Güç kabloları
Türkiye şartlarına uygun olacaktır.
41.3.8.6- Teklif edilen anahtar L2/L3/L4 OSI katmanlarına göre protokol alanlarını anlayabilmeli
ve alanların kombinasyonuna göre kural tanımlanarak, trafik önceliklendirmesi yapabilmeldir.
41.3.8.7- Cihazlar, birden fazla cihazın bir arada kullanılmasına (yığınlama) uygun yapıda
olacaktır.
41.3.8.8- Cihaz, terminal veya modem ile yönetilebilecek, istatistiki bilgiler, alarmlar ve diğer
bilgiler sorgulanabilecektir. Cihaz yada yığınlama (birden fazla sayıda cihazın birleştirilerek tek cihaz
gibi yönetilebilmesi) üzerinde oluşan problemleri (yığınlama üyesi bir cihazın, cihaz portunun
arızalanması, veya network üzerinde tanımlanan diğer güvenlik tehlikelerini) sistem yöneticisine SMS
veya e-mail ile bildirebilmelidir.
41.3.8.9- Cihazın üzerinde en son ve en gelişkin özelliklere sahip yazılım olmalıdır ve
gerektiğinde güncellenebilmelidir.
41.3.8.10- Cihazın tüm kapıları MDI/MDIX desteğine sahip olacaktır.
41.3.8.11- Cihazların anahtarlama kapasitesi (Switching Fabric) üzerindeki tüm kapılar dolu
olduğunda dahi bloke olmayacak (Non-Blocking) şekilde dizayn edilmiş olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
99
41.3.8.12- Cihazların VLAN Sanal Ağ(IEEE 802.1Q) desteği olacaktır.
41.3.8.13- Cihaz, yedek güç ünitesine sahip olacaktır.
41.3.9- Cihaz dolabları:
41.3.9.1- Cihaz dolabları, 19” standartına uygun genişlikte ve ara kutusu ile aktif cihazları
barındıracak tipte olacaktır.
41.3.9.2- Cihaz dolabının ön yüzü, temperli cam kapaklı ve kilitli olacaktır.
41.3.9.3- Sistem odasına konulacak cihaz dolabları , 4 taraftan erişilebilir olacaktır.
41.3.9.4- Sistem odası haricindeki cihaz dolabları, 19” standadına uygun genişlikte, duvara monte
edilebilir tipte, önden ve yandan kolay erişilebilir olacaktır.
41.3.9.5- Tüm cihaz dolablarının içerisinde yeterli seviyede havalandırmayı sağlamak üzere hava
panjurları bulunacak, gerekli görülmesi halinde sessiz ve ısı yükseldiğinde otomatik olarak çalışan fan
motorları konulacaktır.
41.3.9.6- Tüm cihaz dolablarının içerisine, aktif cihazlara yetecek kadar UPS priz grubu
konulacaktır.
41.3.9.7- Cihaz dolabları gerektiğinde yan yana eklenebilir ve her iki yan yüzeyi sökülebilir tipte
olacaktır.
41.3.9.8- Tüm cihaz dolabları,
ilgili deprem yönetmeliği göz önünde bulundurularak,
konulacakları yerlerde uygun şekilde sabitlenmelidirler.
Elektrik Mühendisleri Odası
100
42- Kapalı devre televizyon (KDTV) sistemleri
42.1- kapsam
Genel şartnamenin bu bölümü binaların ve tesislerin iç ve dış mekanlarına kamera
yerleştirilmesi ve kameraların güvenlik amacıyla izlenmesi, kontrolu ve kaydedilmesi için kurulan
sistemleri tanımlar.
42.2- Genel kurallar
Kullanılacak tüm ürünler ISO 9001 kalite ve CE belgesine sahip olmalıdır.
Kullanılacak ürünler bu şartnamenin Genel Esaslar Bölümü’nde belirtilen uluslar arası
standartlara uygun olmalıdır. Bunun yanı sıra sistemin tasarımı, aşağıdaki güvenlikle ilgili
kuruluşlardan birinin belirlediği ilgili tasarım kriterlerine uygun olmalıdır.
ASC: Asssociation of Security Consultant
IEE: Institution Of Electrical Engineer
IEEE: Institution Of Electrical & Electronics Engineer
IPSA: International Professional Security Association
Kullanılacak tüm cihazlar; günde yirmidört saat ve yılda 365 gün süre ile çalışacak özellikte
olmalıdır.
Kullanılacak tüm cihazlar çalışacağı ortamın en düşük ve en yüksek nem ve sıcaklık
koşullarına (Dış ortamlar için Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü verileri dikkate
alınmalıdır.) uygun özellikte olmalıdır. Cihazların çalışma aralığı çalıştığı ortamların
iklimlendirme koşullarına uygun olarak seçilmelidir.
Kullanılacak ortam ne türden çalışma koşulları sağlıyorsa kesintisiz çalışma için o
özelliklere uygun cihazlar seçilmelidir.
42.3- Sistem
Sistemde kullanılacak tüm cihazlar 230 V ± %10 ve 50 Hz gerilimle çalışacaktır. Cihazlar
farklı besleme gerilimine sahipse uygun çıkış gerilimine sahip regülatörlü adaptörleri ile birlikte
temin edilecektir.
42.3.1- Sistemin ana ve yardımcı elemanları
Kameralar (sabit kameralar, sabit dome kameralar, hareketli / zoom lensli
kameralar)
Mercekler (sabit odaklı lensler, değişken odaklı lensler, zoom lensler)
Monitörler (siyah/beyaz monitörler, renkli monitörler, TFT LCD monitörler)
Sayısal kaydediciler/çoklayıcılar,
Anahtarlayıcılar ve matriks anahtarlayıcılar,
Sinyal dağıtıcılar,
Klavyeler,
Elektrik Mühendisleri Odası
101
Kamera mahfazaları,
Kamera montaj ayakları,
Kablolar,
Konnektör ve bağlantı elemanları,
Cihaz rackları,
Kameralar siyah/beyaz veya renkli olabilecektir.
42.3.2- Sistemler aşağıdaki gibi bir gruplandırılmıştır.
1 kameralı sistemler: (1 kamera, 1 adet 1 girişli sayısal kaydedici ve 1 adet
monitör)
4 kameraya kadar olan sistemler: (4 kamera, 1 adet 4 girişli sayısal kaydedici ve
1 adet monitör)
8 kameraya kadar olan sistemler: (8 kamera, 1 adet 8 girişli sayısal kaydedici ve
2 adet monitör)
16 kameraya kadar olan sistemler: (16 kamera, 1 adet 16 girişli sayısal kaydedici
ve 2 adet monitör)
32 kameraya kadar olan sistemler: (32 kamera, 2 adet 16 girişli sayısal kaydedici
ve 4 adet monitör)
64 kameraya kadar olan sistemler: (64 kamera, 4 adet 16 girişli sayısal
kaydedici, 1 adet 64 kamera giriş, 8 monitör çıkışlı video matriks, 1 adet klavye,
16 adet monitör, 1 adet monitor rack)
65 kamera ve daha üzeri modüler sistemler,
42.4- Siyah beyaz kameralar
42.4.1-Yüksek çözünürlüklü 1/3” sabit kamera
- Kullanılacak kameralar 1”, ½”, 1/3” veya ¼” tüpe eşdeğer CCD sensöre sahip, yüksek
çözünürlüklü en az 520 TV satırı ve gelişmiş sayısal sinyal işlemci kullanan tam otomatik
siyah beyaz kamera olacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği olmalıdır.
- Kamera farklı elektronik shutter modlarını destekleyecektir.
: 752x582
Aktif piksel
:
Çözünürlük
:
Hassasiyet 50 IRE
Sinyal Gürültü Oranı :
:
AGC
:
Video Çıkışı
en az 560 TV Satırı
≤0,15 lux (f 1,2 AGC açık konumda)
>48 dB
Farklı seviyeler seçilebilmelidir.
1 Vpp 75
42.5- Renkli kameralar
42.5.1- Standart çözünürlüklü renkli sabit kameralar
Elektrik Mühendisleri Odası
102
- Kullanılacak kameralar 1/3” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensöre
sahip, yüksek çözünürlüklü 380 TV satırı ve gelişmiş sayısal sinyal işlemci kullanan tam
otomatik renkli kamera olacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği açık / kapalı seçilebilmelidir.
- Kamera aşağıdaki elektronik shutter modlarını destekleyecektir.
:
Aktif piksel
:
Çözünürlük
Hassasiyet 50 IRE
:
Sinyal Gürültü Oranı :
:
AGC
:
Video Çıkışı
752x582
380TVL
≤0,6 lx(F:1,2 AGC on konumda 38DB)
>48 dB
Farklı seviyeler seçilebilmelidir.
1Vpp 75
42.5.2- Yüksek çözünürlüklü renkli sabit kameralar
- Kullanılacak kameralar 1/3” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü
renkli modda 480 TV satırı yüksek çözünürlüğe sahip ve yüksek performanslı kameralar
olacaktır. Kamera DSP resim işleme teknolojisine ve üstün hassasiyetve sahip olacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği açık/kapalı seçilebilmelidir.
- Kamera farklı shutter modlarını destekleyecektir.
Aktif piksel
Çözünürlük
Hassasiyet 50 IRE
Sinyal Gürültü Oranı
AGC
Video Çıkışı
: 752x582
:
:
: >48 dB
:
:
480 TV satırı
≤0,5 lux (f 1,4 AGC açık konumda)
Farklı seviyeler seçilebilmelidir.
1Vpp 75
42.5.3- Yüksek çözünürlüklü 1/2” renkli sabit kameralar
- Kullanılacak kameralar 1/2” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü,
renkli modda 480 TV satırı yüksek çözünürlüğe sahip ve yüksek performanslı kameralar
olacaktır. Kamera dinamik ışık aralığını arttıran Wide Dynamic teknolojisine sahip
olacaktır. Bu sayede yüksek ve düşük ışık koşullarında, sis ve puslu ortamlarda resim
detaylarının yakalanması sağlanacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği açık / kapalı seçilebilmelidir.
- Kamera farklı elektronik shutter modlarını destekleyecektir.
: 752x582
Aktif piksel
: 480 TV satırı
Çözünürlük
: 0,11 lux (f 1,2 AGC açık konumda)
Hassasiyet 50 IRE
Sinyal Gürültü Oranı
: >48 dB
Private zone maskeleme : farklı bölgeler seçilebilmelidir.
Video Çıkışı
: 1Vpp 75
Elektrik Mühendisleri Odası
103
42.6- Gece / Gündüz kameralar
42.6.1-Standart çözünürlüklü 1/3” gece/gündüz kameralar
- Kullanılacak kameralar 1/3” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü,
yüksek performanslı kameralar olacaktır. Kamera dinamik ışık aralığını yüksek seviyede
arttıran Wide Dynamic teknolojisine sahip olacaktır. Bu sayede yüksek ve düşük ışık
koşullarında, sis ve puslu ortamlarda resim detaylarının yakalanması sağlanacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
- Kamera, düşük ışık koşullarında otomatik olarak gece moduna geçecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği farklı olarak seçilebilmelidir.
- Kamera, hareket eden objelerin yakalanabilmesi için hızlı shuter modlarını desteklemelidir.
Aktif piksel
Çözünürlük
: 752x582
:
Hassasiyet 50 IRE
Min. Aydınlatma
Sinyal Gürültü Oranı
Private zone maskeleme :
Video Çıkışı
:
:
:
:
Renkli modda 480 TV satırı, siyah/beyaz modda 520 TV
satırı
≤0.5 lx (renkli modda) F:1.4
0.08 lx (siyah beyaz modda) F:1.4
>48 dB
farklı bölgeler seçilebilmelidir.
1Vpp 75
42.6.2- Yüksek çözünürlüklü 1/3” gece/gündüz kameralar
- Kullanılacak kameralar 1/3” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü,
yüksek çözünürlüğe sahip ve yüksek performanslı kameralar olacaktır.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
- Kamera, düşük ışık koşullarında otomatik olarak gece moduna geçecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği farklı olarak seçilebilmelidir.
- Kamera, hareket eden objelerin yakalanabilmesi için hızlı shuter modlarını desteklemelidir.
Aktif piksel
: 752x582
Çözünürlük
: Renkli modda 520 TV satırı, siyah/beyaz modda 560 TV satırı
Hassasiyet 50 IRE
:
Min. Aydınlatma
: 0.08 lx (siyah beyaz modda) F:1.4
: >48 dB
Sinyal Gürültü Oranı
Private zone maskeleme : farklı bölgeler seçilebilmelidir.
Video Çıkışı
≤0.5 lx (renkli modda) F:1.4
: 1Vpp 75
42.6.3-Yüksek çözünürlüklü 1/2” gece/gündüz kameralar
- Kullanılacak kameralar 1/2” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü,
yüksek çözünürlüğe sahip ve yüksek performanslı kameralar olacaktır. Kamera dinamik
ışık aralığını arttıran wide Dynamic teknolojisine sahip olacaktır. Bu sayede yüksek ve
düşük ışık koşullarında, sis ve puslu ortamlarda resim detaylarının yakalanması
sağlanacaktır.
- Kamera besleme gerilimi 24V AA olacak ve düşük seviyede güç çekecektir.
- Kamera üzerine sabit/manuel iris, DA otomatik iris veya video iris mercek monte
edilebilecektir. Kameraya C ve CS montaj tipi mercekler takılabilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
104
- Kamera, düşük ışık koşullarında otomatik olarak gece moduna geçecektir.
- Kamera backlight kompanzasyon özelliği sayesinde farklı bölgeler seçilebilmelidir.
- Kamera, hareket eden objelerin yakalanabilmesi için hızlı shuter modlarını desteklemelidir.
: 752x582
Aktif piksel
: Renkli modda 480TV satırı, siyah/beyaz modda 520 TV satırı
Çözünürlük
: 0.045 lx (renkli modda) F:1.2
Hassasiyet 50 IRE
: 0.008 lx (siyah beyaz modda) F:1.2
Min. Aydınlatma
Sinyal Gürültü Oranı
: >48 dB
Private zone maskeleme : farklı bölgeler seçilebilmelidir.
Video Çıkışı
: 1Vpp 75
42.7- Hareketli dome kamera
42.7.1- Renkli hareketli dome kamera
- Kamera 1/4” tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip CCD sensörlü olmalıdır.
- Cihazın sinyal sistemi PAL standartlarında çalışmalıdır.
- Cihazın resim elemanı en az 752(H)X582(V) olmalıdır.
- Cihazda BLC (Back Light Compensation) özelliği olmalıdır.
- Cihaz odaklamayıu otomatik, manuel yapabilmeli ve otomatik modda hassasiyet düşük ya
da yüksek olarak seçilebilmelidir.
- Cihazda farklı bölgeler için maskeleme özelliği bulunmalıdır
- Cihazın yatay çözünürlüğü renkli konumda en az 460 TV çizgisi olmalıdır.
- Video sinyal gürültü oranı en az 48db olmalıdır.
- Video sinyal çıkışı 1.0 Vpp, 75 olmalıdır.
- Cihazın merceği en az 18x optik ve en az 10x sayısal zoom yapabilmelidir.
- Cihaz yatayda 360 derece, dikeyde ± 90 derece dönebilme özelliği olmalıdır.
- Cihazda farklı programlanabilen tur özellikleri olmalıdır.
- Cihazın farklı preset noktaları olmalıdır.
: 752(H)X582(V)
Aktif piksel
: 460 TV satırı
Çözünürlük
: ≤2 lx (F1.4,1/50s)
Min. Aydınlatma
Sinyal Gürültü Oranı
: >50 dB
Private zone maskeleme : farklı bölgeler seçilebilmelidir.
Video Çıkışı
: 1.0 Vpp 75
42.7.2- Gece/gündüz hareketli dome kamera
- Cihazın gösterimi gündüzleri renkli, geceleri siyah/beyaz olmalıdır.
- Cihazın tüpe eşdeğer interline transfer özellikliğe sahip 1/4” CCD sensörlü olmalıdır.
- Cihazın sinyal sistemi PAL standartlarında çalışmalıdır.
- Cihazın resim elemanı en az 752(H)X582(V) olmalıdır.
- Cihazda BLC (Back Light Compensation) özelliği olmalıdır.
- Cihaz odaklamayı otomatik veya manuel yapabilmelidir.
- Cihazda farklı bölgeler için maskeleme özelliği bulunmalıdır
- Cihazın yatay çözünürlüğü renkli konumda en az 460 TV satırı olmalıdır.
- Video sinyal gürültü oranı en az 48db olmalıdır.
- Video sinyal çıkışı 1.0 Vpp, 75 olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
- Cihazın merceği en az 18 x optik ve en az 10 x sayısal zoom yapabilmelidir.
- Cihaz yatayda 360 derece, dikeyde ± 90 derece dönebilme özelliği olmalıdır.
- Cihazda farklı programlanabilen tur özellikleri olmalıdır.
- Cihazın farklı preset noktaları olmalıdır.
105
: 752(H)X582(V)
Aktif piksel
: 460 TV satırı
Çözünürlük
: 0.7 lx
Min. Aydınlatma
Sinyal Gürültü Oranı
: >50 dB
Private zone maskeleme : farklı bölgeler seçilebilmelidir.
Video Çıkışı
: 1.0 Vpp 75
42.8- Siyah beyaz monitörler
42.8.1- 15”-17” Siyah beyaz monitör
- 15”-17” Siyah Beyaz yüksek çözünürlüklü monitörler aşağıdaki özelliklere sahip olacaktır.
- Monitörler rack kabin uygulamalarına uygun olmalıdır
- Tüm kontrollar monitörün ön yüzünde olacak ve kolaylıkla erişilebilir olacaktır.
Yatay Çözünürlük
Video girişi
: Enaz 800 TV satırı
: 1 adet BNC Composite
42.8.2- 19”-21” Siyah beyaz monitör
- 19”-21” Siyah Beyaz yüksek çözünürlüklü monitörler aşağıdaki özelliklere sahip olacaktır.
- Monitörler rack kabin uygulamalarına uygun olmalıdır
- Tüm kontrollar monitörün ön yüzünde ve kolaylıkla erişilebilir olacaktır.
Yatay Çözünürlük
Video girişi
: enaz 800 TV satırı
: 1 adet BNC Composite
42.9- Renkli monitörler
42.9.1- 15”-17” Yüksek çözünürlüklü renkli monitör
- 15” Renkli yüksek çözünürlüklü (700TVL) monitörler aşağıdaki özelliklere sahip
olacaktır.
- Monitörler rack kabin uygulamalarına uygun olmalıdır.
: 100-240V
Gerilim aralığı
Ekran
: 39 cm (15”)
Yatay Çözünürlük : 700 TV satırı
Video girişi
: 1 adet BNC Composite Kompozit video girişi 0.3 – 1.5Vpp
42.9.2- 19” -21” renkli monitör
- 19-21” Renkli yüksek çözünürlüklü monitörler aşağıdaki özelliklere sahip olacaktır.
- Monitörler rack kabin uygulamalarına uygun olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
106
Yatay Çözünürlük
Video girişi
: 400 TV satırı
: 1 adet BNC Composite
42.10- LCD monitörler
42.10.1- 15” LCD monitör
- Monitör,endüstriyel yüksek performanslı 1024 x 768 piksel TFT aktif matriks, LCD tip
renkli CCTV video monitör olacaktır.
- Monitör parlaklık değeri en az 250 cd/m² olacaktır.
- Video girişlerinde PAL ve NTSC ‘yi destekleyecektir.
- Monitör, masa üstü veya duvara montajlı kullanılabilecek şekilde dizaynedilmiş olmalıdır.
Monitörün duvar montaj veya standart 19” rack montaj kullanımı için besleme ve ayağı
kolayca çıkarılabilir olmalıdır.
LCD Panel
Pixel aralık
Çözünürlük
: TFT LCD
: 0,297(H), 0,297(V) mm
: XGA 1024 x 768 piksel
42.10.2- 17” LCD monitör
- Monitör,endüstriyel yüksek performanslı 1280 x 1024 piksel TFT aktif matriks, LCD tip
renkli CCTV video monitör olacaktır.
- Monitör parlaklık değeri en az 400 cd/m2 olacaktır.
- Monitör, 100-240 V AA geniş bir gerilim aralığında besleme girişine sahip olacak, 230 V
AA, 50Hz şebeke ile beslenebilecektir.
- Video girişlerinde PAL ve NTSC ‘yi destekleyecektir.
- Monitör, masa üstü veya duvara montajlı kullanılabilecek şekilde dizaynedilmiş olmalıdır.
Monitörün duvar montaj veya standart 19” rack montaj kullanımı için besleme ve ayağı
kolayca çıkarılabilir olmalıdır.
Besleme gerilimi : 230V AA, 50Hz
LCD Panel
Pixel aralık
Çözünürlük
: TFT LCD
: 0,297(H), 0,297(V) mm
:SXGA 1280 x 1024 piksel
42.10.3- LCD monitör
- Monitör,endüstriyel yüksek performanslı 1280 x 1024 piksel TFT aktif matriks, LCD tip
renkli CCTV video monitör olacaktır.
- Monitör parlaklık değeri en az 1000 cd/m² olacaktır.
- Video girişlerinde PAL ve NTSC ‘yi destekleyecektir.
- Monitör, masa üstü veya duvara montajlı kullanılabilecek şekilde dizaynedilmiş
Monitörün duvar montaj veya standart 19” rack montaj kullanımı için
olmalıdır.
besleme ve ayağı kolayca çıkarılabilir olmalıdır.
LCD Panel
Pixel aralık
Çözünürlük
: TFT LCD
: 0,297(H), 0,297(V) mm
:SXGA 1280 x 1024 piksel
Elektrik Mühendisleri Odası
107
42.11- Mercekler
- Tüm mercekler, Aspherical Hızlı tip DC Drive veya video drive özellikli olmalıdır.
- Tüm mercekler kullanılacak yerin görüş açısına göre seçilebilmelidir.
- Merceklerin Işık geçirgenlik katsayısı (F STOP) F: 1 ya da daha düşük olmalıdır.
42.12- Harici kamera mahfazaları ve harici mahfaza ayakları
- Harici tip kameralar özel bir mahfaza içine yerleştirilecek ve kameranın her türlü iklim
koşullarından zarar görmemesi sağlanacaktır.
- Isıtıcı ve termostat : Mahfaza içerisindeki ısının belli değerin altına düşmesini önleyecektir.
- Güneşlik : Doğrudan gelen güneş ışınlarını önleyecektir.
- Sıcak hava koşullarında kameranın içini soğutmak için fan tertibatı olabilmelidir.
- Kamera mahfazalarının ayakları montaj yerine uygun olarak beraberce teklif edilecektir.
- Mahfazalar IP 66 standartında olmalı, paslanmaya karşı dayanıklı malzemeden imal
edilmiş olmalı ve bu özellik belgelenmelidir.
42.13- Dâhili kamera ayakları
- Dâhili tip kameralar özel bir mahfaza içine yerleştirilecek ve kameranın ortam şartlarından
olumsuz etkilenmemesi sağlanacaktır.
- Isıtıcı ve termostat: Ortam şartlarının gerektirmesi halinde mahfazada ısıtıcı ve termostat
yer almalıdır.
- Kamera mahfazalarının ayakları montaj yerine uygun olarak beraberce teklif edilecektir.
42.14- Sayısal kaydediciler
Sayısal kaydedicilerin genel özellikleri aşağıda verilmiştir.
1. Sayısal kayıt cihazı, CCTV sistemleri için üretilmiş profesyonel ve tek bir kasa içinde
olan cihaz olmalıdır. Cihazlar endüstriyel tip olmalıdır. PC’ler üzerinde çalışan ve kart
takmak suretiyle oluşturulan sistemler SAYISAL kayıt cihazı olarak kabul
edilmeyecektir.
2. Cihaz en az 50 resim/saniye hızına sahip olmalıdır.
3. Cihazın hareket algılama özelliği olmalıdır.
4. Cihaz aynı anda canlı görüntü izleme, kayıt yapma ve kayıt izleme imkanı veren triplex
özellikli olmalıdır.
5. Cihaz üzerinde yeteri kadar kamera girişi bulunmalı ve bu ihtiyaç bir veya birden fazla
kayıt cihazı ile karşılanabilmelidir.
6. Cihaz üzerindeki CD veya DVD yazıcıya veya yer alacak USB portu sayesinde diğer
cihazlara yedekleme yapabilmelidir.
7. Cihaz network ortamında çalışmaya uygun olmalıdır.
8. Görüntüler cihazın Hard Diskine sıkıştırılmış olarak kayıt edilmelidir. Her kamera için
ayrı ayrı kayıt hızı seçilebilmelidir. Kayıt işlemi her kamera için zamana veya harekete
duyarlı bir şekilde olmalıdır.
9. Cihaz LAN ortamında internet Explorer yada kendi software’dan izlenebilmeli, kontrol
edilebilmelidir.
10. Cihaza aynı anda networkden farklı kullanıcılar bağlanabilmelidir.
11. Kamera görüntüleri istenen kullanıcılara açılabilir veya yasaklanabilir olmalıdır.
12. Belirlenen süre için ön alarm ve gecikmeli alarm kaydı yapabilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
108
13. Cihaz üzerinde kamera giriş sayısı kadar alarm girişi ve yeterli sayıda alarm çıkışı
olmalıdır.
14. Cihaza Speed dome kamera yada Pan/tilt/zoom kontrolü yapabilen joystickli klavye
takılabilmelidir.
15. Çalışma gerilimi 100-240 V AA olmalıdır.
16. Ünite üzerinde 10/100 ethernet kartı standart olarak bulunmalı, cihaz yerel ağ üzerine
kayıtlı görüntüleri aktarmaktan başka kullanıcının talebine bağlı olarak yerel ağ
üzerindeki yetkili bilgisayar tarafından ayarları yapılabilmeli ve yönetilebilmelidir.
17. Olay, sürekli kayıt seçenekleri olmalıdır.
18. Kameralar arası senkronizasyon ozelliği bulunmalıdır. Aynı anda aynı tarıh ve saate ait
tüm kamera görüntüleri tek bir arama pencerisinden çağrılabilmelidir.
19. Akıllı arama özelliği ile daha önce tanımlanmamış bile olsa harekete duyarlı, video
sinyali kesintisi, ani ışık şiddeti değişimi için arama yaptırılabilmeli, böylece tarih saat
bilmeden tüm kayıt görüntüleri üzerinde arama yapılabilmelidir.
20. Sistem kayıt kapasitesi minimum 250 GB olmalıdır. İlerde istenirse bu kapasite
arttırılabilmelidir.
Sayısal kayıt cihazlarının kanal sayılarına göre kamera giriş ve monitör çıkış sayıları aşağıda
verilmiştir.
Kanal sayısı Kamera giriş adedi Monitör çıkış adedi
1
4
8
16
32
1
4
8
16
32
1
2
2
2
2
42.15-Video matriks anahtarlayıcılar
42.15.1- 16 Kamera giriş / 4 monitör çıkışlı matriks seçici ünite
- Matrix seçici ünitenin 16 kamera girişi,4 monitör çıkışı ve alarm girişi bulunmalıdır.
- Matrix seçici ünite modüler yapıya sahip olacaktır.Kamera giriş ve monitör çıkış sayıları
modüller vasıtası ile arttırılabilecektir.
- Matrix seçici, pan/tilt yada zoom özellikli kameraların önceden programlanmış değerleri
belirlenebilmelidir.
- Matrix seçici giriş kontaklarından gelen bilgiler sayesinde önceden programlanmış
otomatik fonksiyonları başlatabilmelidir.
- Matriks seçiciye enaz 4 adet klavye bağlanabilmelidir.
42.15.2- 32 Kamera giriş / 4 monitör çıkışlı matriks seçici ünite
- Matrix seçici ünitenin 32 kamera girişi,4 monitör çıkışı ve alarm girişi bulunmalıdır.
- Matrix seçici ünite modüler yapıya sahip olacaktır.Kamera giriş ve monitör çıkış sayıları
modüller vasıtası ile arttırılabilecektir.
- Matrix seçici, pan/tilt yada zoom özellikli kameraların önceden programlanmış değerleri
belirlenebilmelidir.
- Matrix seçici giriş kontaklarından gelen bilgiler sayesinde önceden programlanmış
otomatik fonksiyonları başlatabilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
109
- Matriks seçiciye enaz 4 adet klavye bağlanabilmelidir.
42.15.3- 64 Kamera giriş / 12 monitör çıkışlı matriks seçici ünite
- Matrix seçici ünitenin 64 kamera girişi, 12 monitör çıkışı ve alarm girişi bulunmalıdır.
- Matrix seçici ünite modüler yapıya sahip olacaktır.Kamera giriş ve monitör çıkış sayıları
modüller vasıtası ile arttırılabilecektir.
- Matrix seçici, pan/tilt yada zoom özellikli kameraların önceden programlanmış değerleri
belirlenebilmelidir.
- Matrix seçici giriş kontaklarından gelen bilgiler sayesinde önceden programlanmış
otomatik fonksiyonları başlatabilmelidir.
- Matriks seçiciye enaz 8 adet klavye bağlanabilmelidir.
42.15.4- 64 Kamera üzeri girişli modüler matriks seçici ünite
Giriş ve çıkışları kamera giriş kartı ve monitör çıkış kartı ilave edilerek genişleyebilen cihazlardır.
42.16- Sinyal dağıtıcılar
Videomatriks seçicilerin birden fazla noktadan kontrol edilebilmesi için gerekli çıkışa sahip
ünitelerdir.
42.17- Klavyeler
- Kontrol klavyesinin üzerinde fonksiyonların ve bilgilerin gösterildiği LCD ekran mevcut
olmalıdır
- Klavye ile hareketli kamera ile beraber sayısal kayıt cihazlarının tamamını ve matrix ünitesinin
kontrolunu de yapabilmelidir.
- Pan,tilt ve zoom işlemlerini yapabilecek joystick olmalıdır.
42.18- Konnektörler
Gerek kamera çıkışlarında gerekse monitor,
sayısal kaydedici, video matriks
anahtarlayıcıların giriş ve çıkışlarında koaksiyel kablo bağlantısı için vidalı tip BNC konnektörler
kullanılacaktır.
42.19- Kablolar
42.19.1- Sinyal kabloları
Sinyal kabloları; 75 koaksiyel kablolar kullanılacaktır. Kabloların dış izolasyonu
kullanıldığı yere göre (bina içinde, bina dışında veya yeraltında kullanıma uygun olacaktır)
0 metre ile 200 metre arası RG59/U-4 75 koaksiyel kablo
201 metre ile 400 metre arası RG6/U-4 75 koaksiyel kablo
401 metre ile 700 metre arası RG11/U-4 75 koaksiyel kablo
701 metre ve daha uzun mesafeye sinyal taşımak için fiber optik dönüştürücüler
kullanılmalıdır.
42.19.2- Enerji kabloları
Elektrik Mühendisleri Odası
110
Kameranın kullanıldığı mekanın özelliklerine uygun 3 damarlı (1 faz, 1 nötr ve 1 toprak)
kablolar kullanılacaktır.
kablolar kullanılacaktır.
İç mekanlarda kamera beslemesi için 3x1.5 mm² NYMHY tipi kablolar,
Dış mekanlarda ve yeraltında kamera beslemesi için 3x1.5 mm² NYY tipi
42.19.3- Fiber optic kablolar
Sinyalin taşınacağı mesafeye bağımlı olarak multimode veya single mode fiber optic kablo
kullanılcaktır. Dönüştürücülerin multimode veya singlemode kabloya uygun çıkışları olmalıdır.
42.20- Fiber optik dönüştürücüler
42.20.1-Sadece video sinyali için dönüştürücüler
Bir tarafından koaksiyel kablo girişli diğer tarafından fiber optik kablo çıkışı olan fiber optik
video vericler (fiber optic video transmitter) ile bir tarafından fiber optik girişli diğer tarafından
koaksiyel kablo çıkışı olan fiber optic alıcılar (fiber optic video receiver)
42.20.2- Hem video sinyali hemde kontrol sinyali için dönüştürücüler
Özellikle hareketli dome kameralar ve/veya zoom mercekli kameralar için kullanılacaktır.
Bu dönüştürücülerin iki girişi olacak ve bu girişlerden birisi koaksiyel kablo girişi diğeri ise
kontrol sinyali giriş olacaktır. Dönüştürücünün diğer ucundan ise iki ayrı fiber optik çıkışı
olacaktır. (fiber optic video & data transmitter) Alıcı tarafında ise bir tarafında 2 adet fiber optik
girişi (video ve data) diğer ucunda ise hem koaksiyel kablo çıkışı hem de data kontrol çıkışı
olacaktır. (fiber optic video & data receiver)
42.20.3- Fiber optic data dönüştürücüler
Uzak klavye bağlantısında kullanılacaktır. Dönüştürücünün bir tarafında data girişi olacak
diğer tarafında fiber optic çıkışı olacaktır. (Fiber optic data transmitter). Alıcı tarafı ise bir
tarafından fiber optic girişli diğer tarafından data çıkışlı olacaktır. (fiber optic data receiver)
Dış mekanlarda kullanılan tüm dönüştürücüler IP65 koruma sınıfına sahip mahfazalar içine
konulacaktır. İç mekandaki alıcılar 19” rack tipi olacaklardır.
42.21- Rack
Gerek monitörlerin gerekse sayısal kaydedici ve videomatriks anahtarlayıcıların operatörün
kolay kullanımı ve izleme kolaylığı açısından uygun şekilde yerleştirilebileceği 19” standartında
iki kat fırın boyalı DKP saçtan ve dekoratif ahşap malzemeden imal edilmiş rack kabinler temin
edilecektir. Rack kabin içerisinde kablo giriş çıkışları için uygun geçişler sağlanacak ve cihaz
beslemeleri için yeterli sayıda prizler ile donatılmış olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
111
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
TELEFON SANTRALLARI
43- Elektronik tip tam otomatik telefon santralı
43.1- Kapsam
43.1.1- Elektronik tip tam otomatik telefon santralları ile ilgili bu bölüm, yeni inşa edilecek, sağlık
tesisleri, hükümet konakları, okullar, işyerleri, oteller ve benzeri binalarda veya onarımı yapılacak
mevcut binalarda tesis edilecek, onaylı projede belirtilen kapasitedeki telefon santralının her nevi işçilik,
malzeme dâhil işler halde teslimini kapsar.
43.1.2- İlgili standartlar ve belgeler
43.1.2.1- Santral üreticisi firmanın ISO 9001 standartlarında üretim yaptığına dair belge, teklif
edilen ürün içinse TSE imalat, kalite, hizmet yeterlik belgeleri ile, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı imalata
yeterlilik belgeleri bulunacaktır. Yabancı üreticiler / İthal ürünler için 99/5/EEC direktiflerine
uyumluluk deklarasyonu verilecektir.
43.2- Sistem
43.2.1- Telefon santral sistemi güç kaynağı, 20 dış hat için 1 takım operatör konsolu ve meşguliyet
panosu ile 4 kanal robot operatör ve sesli mesaj sistemi, dâhili çağrı sistemi, çağrı kayıt raporlama ve
ücretlendirme yazılımı birimi ile kuru tip bakımsız akü gurubundan oluşacaktır.
43.3- Genel özellikler
43.3.1- Bu teknik şartname, tamamen yarı iletken (solid state) devre elemanlarından oluşmuş,
merkezi işlemci (CPU) kontrollü, yetkisiz kişilerin müdahale etmelerini önleyecek şekilde kilitli
muhafazalı, dolaplı ve slotlu modüler mimari yapıda, elektronik tip tam otomatik telefon santral
sisteminin teknik özelliklerini kapsamaktadır.
43.3.2- Malzemeler yeni ve kullanılmamış olacaktır. Üzerinde şekil bozukluğu, çizik, çatlak, kırık,
pas, vb. olmayacaktır. Dış etkenlere karşı dayanıklı şekilde imal edilmiş, metal kısımları ise koruyucu
boya ile boyanmış olacaktır.
43.3.3- Sistemin aynı abone hattına, Servis sağlayıcı şirket onaylı DP veya DTMF telefon
cihazları bağlanabilecektir. DTMF (frekans tonlu arama özelliği olan) telefonlar, sistemin tüm
özelliklerinden yararlanabilecektir.
43.3.4- Harici aramalarda aktarmanın hatalı yapılması veya gerçekleşmemesi durumunda harici
bağlantı kesilmeden operatöre bağlanabilecektir.
43.3.5- Harici ve dâhili abonelere, bekletme esnasında müzik dinletme imkanı bulunacak,
istenildiğinde sisteme harici bir müzik kaynağı (radyo, teyp vs.) bağlanabilecektir.
43.3.6- Sistem, esnekliği açısından abone ve harici hat kartlarının kabin içindeki yerleri sabit
olmayacak ve gerektiğinde yerleri değiştirilebilir olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
112
43.3.7- Sisteme en az 10 (on) adet bağımsız operatör konsolu veya özel telefon seti
bağlanabilecektir.
43.3.8- Sistem, şebeke gerilimi 180-250 VAA, 50 Hz beslemeli, 48 V DA çıkışlı akü grubu ile
çalışabilecektir.
43.3.9- Sistemin dâhili ve harici hat devreleri ani aşırı gerilimlere karşı korumalı olacaktır.
43.3.10- Sistem, 0ºC ile +45ºC çevre sıcaklığı sınırları içinde ve - bağıl nemde
çalışabilecektir.
43.3.11- Santrale ait sistem yönetim, çağrı kayıt programı, operatör konsolu, özel setler vb.
ürünlerde kullanılan yazılımların kullanım dili Türkçe olacaktır.
43.4- İşletim özellikleri
43.4.1- Sistemdeki dâhili aboneler, sistem yetkilisince girilecek program ile dâhili, şehiriçi,
şehirlerarası, milletlerarası ve Servis sağlayıcı şirket aboneleriyle görüşmeye yetkili / yetkisiz veya
sadece ortak hafızadan aramaya yetkili abone olarak belirlenebilecektir.
43.4.2- Yetkili abonelerce aranmakta olan Servis sağlayıcı şirket abonesinin meşgul olması
halinde, önceden belirlenen kısa kodun tuşlanması ile numaranın tekrar geri aranması sağlanacaktır.
43.4.3- Beni
takip et (follow me) özelliği; aboneye gelen çağrılar abone
tarafından
programlabelirlenen başka bir aboneye yönlendirilebilecektir.
43.4.4- Konferans : Dâhili/harici en az üç abone arasında konferans görüşmesi yapılabilecektir.
43.4.5- Herhangi bir dâhili aboneye gelen çağrı, kısa kod ve çalan abonenin numarası tuşlanarak
başka bir abone telefonundan alınabilecektir.
43.4.6- Sistemdeki, abone ve harici hat devrelerinin sinyalleşmesi (servis sağlayıcı şirket tipi),
12kHz ücretlendirme frekanslarını seçebilen özelliğe sahip olacaktır.
43.4.7- Programla grup özelliği verildiğinde, grup içerisinden bir aboneye çağrı geldiğinde grup
içerisindeki başka bir abone tarafından sadece tek tuşa basarak veya kısa kodla gelen çağrı
yakalanabilecektir.
43.5- Operatör konsolu
43.5.1- Operatör konsolundan, abone ve servis gösterilerinin durumu izlenebilecek, harici ve
dâhili abonelere irtibat yapılabilecek ve programlar yüklenebilecektir.
43.5.2- Operatör konsolu olmadan da sistem çalışabilmelidir. Bu durumda her harici hat için gelen
çağrıları karşılayacak bir abone tanımlanabilecektir. Ayrıca gelen çağrılar, gece servisi olarak çalışan bir
veya daha fazla aboneye yönlendirilebilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
113
43.5.3- Mikro telefon kullanılmadığında, konsol üzerinden çağrılara cevap verilebilecektir. Hands-
free sistemin diğer işlevleri yapılabilecektir. Bu işlem için ilave bir beslemeye (pil, adaptör, vb.) ihtiyaç
olmayacaktır.
43.5.4- Operatör konsolunda, çağrı türlerine göre uyarı göstergeleri ile arıza göstergeleri
bulunacaktır.
43.5.5- Operatör, arayan ve aranan abonelerle ayrı ayrı görüşebilecektir. Operatörün yaptığı
konuşma diğerince duyulmayacaktır.
43.5.6- Operatör, harici aboneyi, dâhili aboneye bağlantı yaptığında, dâhili abone tarafından cevap
verilmediğinde belirli bir süre sonra çağrı geri dönecektir.
43.6- Robot operatör ve mesaj kutusu
43.6.1- Telefon santralinin içerisinde, her 16 dış hat için 1 (bir) adet sürgülü modüler yapıda,
mevcut olan donanım ile aynı anda harici hattan gelen 4 (dört) çağrıya önceden kaydedilmiş bir mesaj
ile karşılama anonsu yaparken 4 (dört) çağrıya da mesaj bırakılabilmesi veya dâhili abonenin numarası
tuşlattırılarak dâhili aboneye direkt ulaşması ve mesaj bırakmasını sesli operatör olarak sağlayabilecek
yapıda olacaktır.
43.6.2- Sistemde karşılama anonsunun kayıt süresi en az 3 dakika olacak ve okunan anonsun sona
ermesi beklenmeden tuşlama yapmak mümkün olacaktır.
43.6.3- Sistemde arayanların bir ürün veya hizmetle ilgili bilgileri tuşlama yaparak alabilmelerini
sağlayan ‘Bilgi Hattı’ oluşturulabilecektir.
43.6.4- Gelen çağrılara dinletilmek üzere kaydedilecek karşılama mesajı, özel bir program ile
sisteme bağlı herhangi bir abone
telefonundan kaydedilebilecek ve kaydedilen mesajlar
değiştirilebilecektir. Ayrıca profesyonel / stüdyo ortamında kaydedilmiş anonslar sisteme sayısal
formatta yüklenebilecektir.
43.6.5- Sistemde her dâhili abone için meşgul, otomatik arama devrede, yanlış numara tuşladınız,
aradığınız abone cevap vermiyor, eksik numara tuşladınız, mesajınızı bırakınız şeklinde sesli mesajlar
arayan kişiye dinlettirilebilecektir.
43.6.6- Sisteme kayıtlı olmayan yanlış numara tuşlandığında veya harici aboneye yanlış tuşlama
yaptığını sesli olarak bildirebilecek, tekrar numara tuşlama ve operatöre dönme imkânı tanınacaktır.
43.6.7- Sistemde harici aboneden, bir dâhili abone arandığında, aranan abone meşgul veya yerinde
olmadığı durumlarda arayan kişi sesli olarak mesajını bırakılabilecek ve abone pasif olduğunda belirli
aralıklarla telefonunu çaldırarak veya farklı bir çevir sesi ile mesajı olduğu bildirilebilecektir.
43.6.8- Abone posta kutusunu arayarak mesajlarını dinleyebilecek, silebilecek, ayrıca kendi kişisel
karşılama anonsunu kaydedebilecektir.
43.6.9- Yeni bir mesajı olan abone ahizeyi kaldırdığında farklı bir çevir tonu duyacak veya sistem
aboneye sesli ve Türkçe olarak "mesajınız var" uyarısı verecektir.
Abonelere belirli çıkışlar için şifre ile çıkış sağlanması
Elektrik Mühendisleri Odası
114
43.7- Çağrı kayıt, raporlama ve ücretlendirme sistemi
43.7.1- Santral-Bilgisayar veri iletişim programı, işverence belirlenen lisanslı işletim sistemi
ortamında telefon santrali üzerinden dâhili abonelerin dış hat ile yaptıkları çağrı kayıt bilgilerinin
transfer edildiği yazılım ve buna ait donanım dâhil, bilgisayarı ve printeri hariç verilecektir.
43.7.2- Dâhili abonelerin dış hat ile yaptıkları görüşmelerin tümü veya belli bir kısmı
listelenebilecek ve istenildiğinde yazıcıdan döküm alınabilecektir.
43.7.3- Sistem yetkilisi tarafından, belirli konuşmalar silinebilecek veya kopyalanabilecektir.
43.7.4- Yetkisiz kişilerin programı kullanmasını önlemek için şifre ile giriş sağlanacak ve
istenildiğinde bu şifre değiştirilebilecektir. çağrı kayıt sisteminde aşağıdaki bilgiler printerden
alınabilecektir.
a) Konuşma türü (şehir içi/şehirlerarası/milletlerarası)
b) Konuşmanın sıra numarası, yapıldığı tarih, saat/süresi,
c) Konuşmanın yapıldığı dış hat/aranan telefon numarası,
d) Konuşmayı başlatan/bitiren abonenin numarası, kontür sayısı ve ücreti.
43.7.5- İstenildiğinde, günün, / haftanın, / ayın, hangi saatlerinde haberleşmenin yoğun/pasif
olduğuna ait grafiksel eğriler olarak da izlenebilecektir.
43.7.6- Abonelere
sayı ve yetkisi verilebilecek ve
kısıtlanabilecektir. Örnek; 115 nolu aboneye 100 kontür kadar kullanım yetkisi verildiğinde 100
kontürlük görüşme sonrası, otomatik olarak sistem tarafından takip edilip görüşme kesilebilecektir.
Böylelikle abonelerin limiti aşmaları da ayrıca takip edilebilecektir.
istenildiğinde görüşme kontür
43.7.7- Sistemde filtreler oluşturulabilecek, istenildiğinde bir aboneye ait görüşme ve belirli abone
gurupları için toplu olarak görüşme bilgileri haftalık, aylık, yıllık olarak, ayrıca harici abonelerin
görüşmelerine ait tüm bilgiler raporlar halinde alınabilecektir.
43.7.8- Yetkisiz abone telefonundan yetkili bir abone görüşme yapmak istediğinde, kendi şifresini
girerek görüşme yapabilecek ve görüşme bilgileri çağrı kayıt dökümünden kendi abonesinden görüşme
yapmış gibi değerlendirilip ücretlendirilebilecektir.
43.8- Teknik dokümanlar
43.8.1- Teknik şartname cevapları ile ekinde sunulacak dokümanlar orijinal olacak, her sayfası
imzalanacak, üzerinde silinti, kazıntı ve tahrifat yapılmayacaktır.
43.8.2- Teklif edilen malzemeye ait kesin değerler yazılacak ve gerekli açıklamalar yapılarak
orijinal dokümanlarla belgelenecektir.
43.8.3- Satıcı, teklif ettiği ürünleri yurt içi ve yurt dışındaki kullanıcıları ile ilgili olarak referans
listesi verecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
115
43.9- Garanti
43.9.1- Satın alınacak malzemeler, yüklenici tarafından her türlü işçilik ve malzeme yönünden
kesin kabul tarihinden başlayarak en az yirmi dört (24) ay süre ile garanti edilecektir.
43.9.2- Garanti süresi içerisinde kullanıcı hatası veya olumsuz çevre koşulları olmaksızın meydana
gelebilecek her türlü arıza ve eksiklik en geç 5 (beş) iş günü içinde masrafları yükleniciye ait olmak
üzere giderilecektir. Bu süre içerisinde arızası giderilemeyen malzemeler yenisi ile değiştirilecektir.
43.9.3- Satıcı sözleşme tarihinden itibaren 10 yıl süre ile yedek parça temin edeceğini garanti
edecektir.
Sayısal telefon santrali ile ilgili olarak farklı bir görüşe de aşağıda maddeler altında yer verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
116
44- ISDN tip sayısal telefon santrali
44.1- Kapsam
44.1.1- Bu Teknik Şartname, son teknoloji ürünü (ISDN, IP, DECT özellikli) sayısal telefon
santrali ile setlerin özelliklerinin belirlenmesi ve bina içi telefon tesisatına bağlanması işlerini kapsar.
44.2- Genel özellikler
44.2.1- Teklif edilen santral, ITU-T (International Telecommunication Union Telecommunication)
ve ETSI (Avrupa Telekomünikasyon Standartları Kurumu) standartlarına uygun olacaktır.
44.2.2- Santralın üretildiği tesisler, ISO 9001 Kalite Belgesine sahip olacak ve istekli bu belgeyi
işverene sunacaktır.
44.2.3- Teklif edilen ürün için TSE imalat, kalite, hizmet yeterlik belgeleri ile Sanayi ve Ticaret
Bakanlığı imalata yeterlilik belgeleri bulunacaktır. Yabancı üreticiler / İthal ürünler için 99/5/EEC
direktiflerine uyumluluk deklarasyonu verilecektir.
44.2.4- Teklif edilen santral, yeni ve kullanılmamış olacak; üzerinde şekil bozukluğu, çizik, çatlak,
kırık, pas, vb. olmayacaktır. Son model ve son sürüm olmayan santral teklif edilmeyecektir. Santralde
var olan özelliklerin kullanımı için lisans ücreti gerekiyor ise, hangi özelliklerin lisansa tabi olduğu
belirtilecek, verilen lisansların üretici firma garantisinde olduğu yazılı olarak teyid edilecektir.
44.2.5- Santralın çalışmasına ve kullanıcıya ait tüm özellikleri yazılım ile değiştirilebilir olacaktır.
44.2.6- Santral tamamen yarı iletken (solid-state) devre elemanlarından üretilmiş olacaktır.
44.2.7- İstekli referans listelerini teklifle beraber verecektir.
44.2.8- İstekli, üretici firmadan veya üretici firmanın Türkiye’ de yetkili distribütöründen aldığı,
santralın satış ve montajını yapma yetkisini haiz olduğunu gösteren belgeyi işverene sunacaktır.
44.3- Sistem özellikleri
44.3.1- Teklif edilecek sistemler, üretici firmanın en son sürüm ürünü olacaktır. Sistem, teknolojik
gelişmeleri takip edebilir ve sistem sürümü yenilenebilir olacaktır.
44.3.2- Santral, ilgili bölümlerde verilen standart değerlere uygun olarak Euro ISDN, son teknoloji
ürünü IP (Internet Protokolü) ve DECT (Kablosuz Telefon Sistemi) özelliklerine sahip, tam otomatik bir
yapıda olacaktır. Call Center, CTI ve uzaktan bakım özelliklerini destekleyecektir.
44.3.3- Santraller, dışında ve içinde bir soğutma sistemi, üfleyici vb. cihazların bulunmasını
gerektirmeyecek ve +5 C ile +40 C sıcaklık aralığında ve %5- bağıl nem koşullarında çalışacak
şekilde tasarlanmış olacaktır.
44.3.4- Sistemde tüm metal aksam paslanmaya ve korozyona karşı korunmuş, teklif edilen sistem
ve sistem malzemeleri en son tasarım ve yapıda olacaktır. Sistem kasası veya dolabı, modüler rafları ve
güç kaynakları sistem ile aynı marka ve orijinal olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
117
44.3.5- Sistemde modern, az güç harcayan yarı iletken elemanlar kullanılmış, kendinden soğutmalı
ve hiç bir şekilde fan vs. gibi ünitelerle soğutulmamış olacaktır.
44.3.6- Telefon Santralı/Santralleri, Türk Telekom Santralına, bu şartnamede yer alan kapasitede
analog ve/veya DID/DOD özellikli sayısal ISDN PRA (PRI) hatları ile bağlanacaktır. Söz konusu hatlar
Euro ISDN standartında olacaktır.
44.3.7- Oluşturulmuş ve oluşturulabilecek şebekelerde çalışabilmesi için santral, analog ve sayısal
jonksiyon bağlantılarını (2 ve 4 telli E&M, ISDN QSIG, R2, vs.) destekleyecektir.
44.3.8- Teklif edilen telefon santralinin analog ve sayısal dâhili ve harici hatlarının toplamı,
santralin port sayısıdır. Söz konusu port sayısı hesaplanırken, santral üzerinde yer alan kartların
kapasiteleri dikkate alınacaktır. Sayısal harici hatlar istendiğinde, her bir PRA hattı 30 ve her bir BRA
hattı 2 port olarak kabul edilecektir.
44.3.9- Teklif edilen santralin port sayısı 240 portu geçtiği takdirde, kapasite artırım imkânı
olacaktır.
44.3.10- Kapasite artırımı istenen santrallerde, santralin kapasitesi analog harici hat, analog dâhili
hat, sayısal dâhili hat ve sayısal harici hat (PRA, BRA) bağlantılarının her birinde ayrı ayrı ve toplam
portta da geçerli olmak üzere % 50 kapasite artırım imkânı olacaktır. Artırım kapasitesine kart, kabinet
ve modül ilavesi ile ulaşılacak olup sistemin işlemci, bellek gibi sistem ünitelerinde değişim ya da
değişiklik yapılmayacaktır.
44.3.11- Santral, ITU-T önerisinde belirtildiği şekilde ISDN 2B+D 2 bilgi kanalı (ses ve Data) + 1
işaretleşme kanalı “Basic Rate Access” ve 30B+D 30 bilgi kanalı (ses ve Data) + 1 işaretleşme kanalı
“Primary Rate Access” taşıyıcı servislerine uygun anahtarlama yapabilecektir.
44.3.12- Telefon santrali, kontrol ünitesi işlemci, bellek veya anahtarlama işlevlerini yerine getiren
birimlerden oluşacaktır. Kapasite artırımı istenen santrallerde, sistem üzerinde ana işlemci ünitesi ile
birlikte yedek işlemci ünitesi bulunacaktır. Ana işlemcinin bir arıza nedeniyle devre dışı kalması
durumunda yedek işlemci ünitesi otomatik olarak devreye girecek, bu esnada yapılmakta olan
görüşmelerde herhangi bir kesinti olmayacaktır.
44.3.13- Sisteme istendiği takdirde, CTI uygulamaları, çağrı merkezi fonksiyonları donanım ve
yazılım ilavesi ile kazandırılabilecektir.
44.3.14- Harici arama yetkisi bulunan telefonların, çalışma saatleri dışında, yetkisiz kişilerce
kullanılmasını engellemek amacıyla sistem gece servisine geçirilebilecektir. Gece servisine geçiş
belirlenen saatte otomatik olarak gerçekleştirilecektir.
44.3.15- Sistem, esnekliği açısından abone ve harici hat kartlarının kabin içindeki yerleri sabit
olmayacak ve gerektiğinde yerleri değiştirilebilir olacaktır.
44.3.16- Kabinler içerisinde düşük ve yüksek gerilim ile ilgili uyarı etiketleri bulunacaktır.
44.3.17- Sistem aşağıdaki ünitelerle çalışabilecektir:
Elektrik Mühendisleri Odası
118
• Darbeli ve DTMF (frekans tonlu arama özelliği) sinyalleşmeli analog telefon cihazları,
• İki telli sayısal telefon cihazları,
• ISDN BRA (BRI) harici hat arayüzü (Euro ISDN ve Q.Sig),
• ISDN PRA (PRI) harici hat arayüzü (Euro ISDN ve Q.Sig),
• IP tabanlı haberleşme için 10/100 Mbps ethernet arayüzü,
• Türk Telekom Santralleri,
• Diğer telefon santralleri (PABX),
• ISDN tabanlı sayısal (2 kanallı) dâhili abone arayüzü,
• IP aboneler ve devreler,
• 2 ve 4 telli sürekli ve darbeli arayüzleri,
• Dâhili taşınabilir el tipi telefon cihazı sistem (DECT standartı) arayüzleri,
• Faks cihazları (Grup III ve IV) arayüzü,
• Veri aboneleri ve devreleri,
• Mesaj sistemi,
• Ücretlendirme sistemi,
• Çağrı cihazı sistem arayüzleri,
44.3.18- Santralin bakımı ve programlanması için 1 adet bilgisayar ve yazıcı verilecektir. Bu
bilgisayar ve yazıcı vasıtası ile sistem ve abone verilerinin girilmesi, değiştirilmesi, dökümünün ve
trafik raporlarının alınması, bakım ve test programlarının çalıştırılması, sonuçlarının izlenmesi, otomatik
hata mesajlarının izlenmesi mümkün olacaktır.
44.3.19- Bilgisayar santrale RS232C veya LAN (Ethernet) üzerinden bağlanabilecektir. Sistem
üzerinde bu bağlantılar için uygun donanım bulunacak ve harici bir cihaz kullanılmayacaktır. Santral
üzerinde bakım işletme faaliyetleri şifre ile yapılacak, programlama yetkileri kategorilere ayrılabilecek
ve her bir kategoride yapılabilecek programlama işlemleri belirlenebilir olacaktır.
44.3.20- Tüm sistemlerde standart olarak en az 1 adet ethernet ve 2 adet RS 232 portu olmalıdır.
Bu portlara ücretlendirme ve bakım terminalleri, modem, vs. takılabilir olacaktır.
44.3.21- Santralde yapılan birtakım değişiklikler sistem belleğine hemen aktarılabilecek ve bu
sırada abone bilgilerinin yeniden yüklenmesini gerektirmeyecektir.
44.3.22- Santraldeki abone ve sistem bilgileri, santral içerisinde yer alan kalıcı bir bellek
ortamında saklanacak ve gerektiği durumlarda sistemi otomatik olarak yükleyecektir. Söz konusu
yedekleme ünitesi santralın içinde ve entegre olacak, bakım işletme bilgisayarı ya da ayrı bir bilgisayar
ünitesi bu amaçla kullanılmayacaktır. Saklanan bilgiler üzerinde istenen değişiklikler yapılabilecek ve
santrale yeni haliyle yüklenebilecektir.
44.3.23- Santral, bünyesinde oluşan arızaları otomatik olarak tespit edebilecek ve bir alarm ile
otomatik olarak uyarılacaktır.
44.3.24- Bakım işletme bilgisayarındaki alarm kayıtlarında, alarmların oluş zamanları, sebepleri
ve yeri görülebilecektir.
44.3.25- Santrallerde, arızalara müdahale eden ya da programlama yapan kişilerin kaydı
tutulabilecek, söz konusu kayıtlarda personel ve yapılan işlemler tutularak bu kayıtlar saklanacaktır.
44.3.26- Beklemeye alınan dâhili ve harici çağrılara, sistem tarafından müzik dinletilmesi
amacıyla ayrıca CD player verilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
119
44.3.27- Santrale ait sistem yönetim, çağrı kayıt programı, operatör konsolu, özel setler vb.
ürünlerde kullanılan yazılımların kullanım dili Türkçe olacaktır.
44.4- Abone özellikleri
44.4.1- Abone bağlantıları ve harici hat erişimleri, işverenin isteği doğrultusunda aşağıdaki yetki
çeşitlerine göre programlanabilecektir. Kötü niyetli kişilerin kullanımını engellemek amacıyla, gece
servisi ile normal mesai konumlarında, abone yetkileri farklı olarak programlanabilecektir.
• Dâhili arama yapmaya yetkili,
• Özel haberleşme şebekesini (Network) arama yapmaya yetkili,
• Şehiriçi arama yapmaya yetkili,
• Şehirlerarası arama yapmaya yetkili,
• Uluslararası arama yapmaya yetkili,
44.4.2- Telefon santralinin hafızasına, aboneler tarafınca sıkça aranan servis sağlayıcı numaraları
kaydedilebilecektir. Kaydedilen numaralar, yetki verilen aboneler
ile
aranabilecektir. Sistem hafızasına 1.000 adede kadar servis sağlayıcı numarası kaydedilebilecektir.
Ayrıca, yetki verilen aboneler, kendilerinin sıkça aradıkları harici hat numaralarını şahsi kısa kod olarak
kullanabilecektir.
tarafından kısa kodlar
44.4.3- Yetki konumlarına bağlı olarak, yetkili abone diğer abonelerin görüşmelerine bir ton
göndererek girebilecektir.
44.4.4- Yetki konumlarına bağlı olarak, bir abone meşgul sesi aldığı diğer bir abonenin
görüşmesine, yalnızca aradığı abone tarafından duyulabilecek bir ton gönderebilecek, bu ton sonra
aranan abone telefonunu kapattıktan sonra otomatik olarak arayan aboneye bağlanacaktır.
44.4.5- Harici arama yapmak isteyen ancak, tüm harici hatları meşgul bulan abone, bir kod girerek
boşalan harici hattın, santral tarafından telefonuna aktarılmasını sağlayabilecektir.
44.4.6- Diğer telefon santralleri ile jonksiyon bağlantısı yapıldığı takdirde, meşgul bulunan
jonksiyon hatları ile meşguliyeti biter bitmez bağlantı kurulabilecektir.
44.4.7- Abone, kendi telefonundan belli bir kodu girerek, gelecek olan çağrıların tümünü veya
meşgul olduğu durumlarda veya cevap verememe durumunda yönlendirileceği aboneyi belirleyecektir.
Yukarıdaki yönlendirme özellikleri abonece belli bir kod girilerek iptal edilebilecek ve aboneler
telefonlarını yönlendirdikleri pozisyonda iken, başka bir noktaya yönlendirme yapabileceklerdir.
44.5- Çağrı alma özellikleri
44.5.1- Önceden tanımlanmış gruba dâhil olan herhangi bir abone, o gruptan bir aboneye gelen
çağrıyı, sadece ilgili fonksiyon kodunun girilmesi (abone numara girmeden) ile cevaplayabilecektir.
44.5.2- Aynı grup içerisinde yer almayan aboneler bile kendisine gelen çağrıyı, çalan abone
numarası ve kod yardımı ile birbirlerinin çağrılarını toplayabilecektir.
44.5.3- - Harici arama yetkisi verilen abone telefonlarına şifre tahsis edilebilecek ve kötü niyetli
kişilerin, yetkili telefonları kullanması bu yolla engellenebilecektir. Telefonun başından ayrılan abone
Elektrik Mühendisleri Odası
120
telefonuna gireceği bir kod ile harici çıkışlara telefonunu kapayacaktır. Bu yetki kodu ile yetkisiz
telefonlardan kendi telefonun yetki sınıfına ait tüm özellikleri kullanılabilecektir. Şifreler aboneler
tarafından değiştirilebilecektir.
44.5.4- Harici telefon görüşmelerinin masrafları, daha önce proje kodları ile belirlenmiş hesaplara
kaydedilebilecektir. Böylece bu hesaplarda herhangi bir projenin kendi masraf yeri oluşturulabilecektir.
44.5.5- Sistemde tanımlanmış telefonların ahizesini kaldırır kaldırmaz, önceden programlanmış bir
aboneyi, herhangi bir tuşlama yapmaksızın otomatik araması mümkün olacaktır.
44.5.6- Abone ahizeyi kaldırıp, belirli bir süre numara çevirmezse, otomatik olarak önceden
programlanmış aboneye erişim imkânı olacaktır. Bu özellik, program yoluyla istenen her aboneye
verilebilir ve gecikme süresi ayarlanabilir olacaktır.
44.5.7- Aboneler, dâhili ve hariciden arayanlar ile konferans başlatabilecektir. Santralde min. 6
adet 3' lü konferans yapma imkânı bulunacaktır. Konferanstan ayrılmak isteyen abone, telefonunu
kapatarak konferanstan çıkabilecek, diğer aboneler konferansa devam etmek istiyorlarsa, konuşmalarını
sürdürebilecek ya da başka bir kişiyi konferansa katabilecektir. Santralde ayrıca min. 6' lı konferans
yapma imkânı da olmalıdır.
44.5.8- Santralde, ekonomik yönü seçme (LCR) özelliği bulunacak, bakım işletme terminalinden
LCR tabloları oluşturulabilecektir.
44.5.9- Aboneler, yetkileri dışında bir özellik uygulamaya çalıştıklarında ya da harici arama
yapmaya çalıştıklarında, bir ton veya sesli olarak uyarılacaktır.
44.5.10- Tanımlanmış abonelerin oluşturacağı gruba verilen bir numara arandığında, çağrının
gruptaki bir abonenin telefonunda çalması, o abone açmıyorsa veya meşgulse çağrının bir sonraki
aboneye geçmesi sağlanacaktır.
44.5.11- Sayısal abonelerdeki şef-sekreter uygulamalarında aşağıdaki özellikler bulunacaktır.
44.5.11.1- Birden çok yöneticiye bir sekreter bağlanabilmesi,
44.5.11.2- Sekreter yöneticinin, yönetici sekreterin meşguliyetini izleyebilmesi,
44.5.11.3- Yöneticinin sekretere, sekreterin yöneticiye tek tuş ile ulaşabilmesi,
44.5.11.4- Yöneticinin sekreteri, sekreter meşgul olsa dahi arayabilmesi,
44.5.11.5- Yöneticiye gelen çağrıların önce sekretere gelmesi, sekreterin gerektiğinde bu çağrıyı
transfer edebilmesi, yöneticinin yönlendirme özelliğini geçici olarak iptal edebilmesi,
44.5.12- Santralın sayısal aboneleri arasında paralel abone grubu tanımlanabilecek, bu durumda
gruba bir çağrı geldiğinde, grup üyelerinin ilgili tuşu aynı anda çalacak ve gelen çağrı, grup içerisindeki
bir abone tarafından sadece tuşa basarak yanıtlanabilir olacaktır.
44.5.13- Sayısal setlerin programlanabilir tuşlarına, bakım işletme terminalinden veya abonenin
kendisi tarafından sayısal set ve menüleri üzerinden abone numaraları tanımlanabilecek ve tuşlardan
ilgili abonenin meşguliyeti takip edilebilecektir. Söz konusu tuşa basarak dâhili abone doğrudan
aranabilecek ya da bu aboneye gelen çağrı alınabilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
121
44.6- Operatör özellikleri
44.6.1- Sistem konfigürasyonunda bulunan her bir 20 analog harici hat ve her sayısal harici hat
(PRA) için 1’ er adet operatris konsolu ve kulaklık seti verilecektir. (Örneğin; Sistem 1 sayısal harici hat
(PRA) ve 16 analog harici hatlı olarak isteniyorsa 2 adet operatris konsolu, sistem 1 sayısal harici hat
(PRI) ve 24 analog harici hatlı olarak isteniyorsa 3 adet operatris konsolu teklif edilecektir.)
44.6.2- Operatör konsolları, santrale 2 ya da 4 tel abone kablosu ile bağlanacak ve 0,5 mm2 dâhili
abone kablosu üzerinden en az 500 metre uzaklıkta çalışabilecektir.
44.6.3- Konsolda arayan ve aranan abonenin numarası, bekleyen çağrı sayısı, saat ve santralde
oluşan arıza durumunun görülebileceği ekran ya da göstergeler grubu olacaktır.
44.6.4 Operatör işletme terminalinden yapılacak programlamaya göre, görüşmelerin arasına
girmeye yetkili olabilecek, bu durumda operatörün hatta olduğunu gösterir bir ton (ses) duyulacaktır.
44.6.5- Operatör, çağrı transferi işlemini bitirdikten sonra görüşmeden ayrılacak ve yapılan
konuşmaları aboneler fark etmeden dinleyemeyecektir.
44.6.6- Operatör, araya girdiği görüşmelerde, bağlanmak istediği aboneyi karşısına alarak,
diğerinin çözülmesini sağlayabilecektir.
44.6.7- Operatör, aranan abonenin meşgul olması halinde, arayanı aktarabilecek ve belirli bir süre
içerisinde abonenin meşguliyeti bitmezse aktarılan kişi operatöre geri dönecektir.
44.6.8- Hariçten arayan kişi birden fazla kişi ile görüşme yapmak istiyorsa, seri çağrı özelliği
kullanılabilecek, aktarılan kişi, dâhili abone ile görüşmesi bitince operatöre geri dönecek ve operatör
diğer abonelere bağlantı yapabilecektir.
44.6.9- Operatör, boş olan harici hattı otomatik olarak seçebilecek, herhangi bir harici hatta erişim
kodunu çevirerek erişebilecektir.
44.6.10- Operatör, bir harici hat numarasını arayıp, herhangi bir dâhili aboneye transfer
edebilecektir.
44.6.11- Operatör tarafından, dâhile transfer edilen bir harici hat, cevap verilmediği takdirde,
belirli bir süre sonra tekrar operatör veya robot operatör ve mesaj kayıt sistemine dönecektir.
44.6.12- Operatör, konsol üzerinden bir tuşa basarak kendini geçici olarak devre dışına
çıkarabilecek, bu işlemden sonra, söz konusu konsola çağrı gönderilmeyecek ve gelen çağrılar diğer
konsollara dağıtılacaktır.
44.6.13- Operatör konsolu, diğer bir konsola çağrı aktarabilecektir.
44.6.14- Operatör, görüştüğü kişiyi dinlerken, kendi konuşmasının karşıya gitmesini
engelleyebilecektir.
44.7-Telefon setleri ve özellikleri
44.7.1- Sayısal telefon:
Elektrik Mühendisleri Odası
122
44.7.1.1- Santralle beraber, bu şartnamenin kapasite bölümünde belirtilen miktarda sayısal telefon
seti verilecektir. Teklif edilen sayısal setler, santralle aynı marka olacaktır. Telefon santral sisteminin
nihai kapasitesinde abonelerinin tümü sayısal abone olabilecektir.
44.7.2- Tip-1 sayısal telefon seti:
44.7.2.1- Telefon setleri, santrale standart 2 (iki) tel ile bağlanacak olup, . Telefon, 0,5 mm. kablo
üzerinden santral 500 metre uzaklıkta çalışabilir olacak ve daha fazla tel ile bağlantı sağlayan telefonlar
teklif edilmeyecektir.
44.7.2.2- Telefon cihazı, 2B+D hızında haberleşme yapacaktır. Telefona takılabilecek opsiyonel
veri adaptörü ile iki tel üzerinden aynı anda hem ses hem de veri iletişimi yapılabilecektir. Bu amaçla,
santral ile abone arasında ilave kablo ihtiyacı olmayacaktır.
44.7.2.3- Setler üzerinde, en az 12 adet programlanabilir ve ışıklı tuş olacaktır. Sabit fonksiyonlu
tuşlar (ses arttırma/azaltma, hoparlör, hat alma/kapama, bekletme, transfer gibi) söz konusu sayıya dâhil
olmayacaktır.
44.7.2.4- Setlerde, en az 40 karakterlik LCD ekran olacaktır.
44.7.2.5- Ekran üzerinde, arayan dâhili abonenin numarası ve ismi, ISDN hatlarından gelen
çağrılarda arayanın numarası, saat ve tarih görülebilecektir. İstendiğinde, çağrı süresi veya ücret bilgisi
ekran üzerinden görülecektir.
44.7.2.6- Cihazın, ahizesiz görüşme (hands free) özelliği olacaktır. Telefon ahizesi kaldırılmadan
görüşme yapılabilecektir. Bu esnada karşı taraf abonenin sesini, abone de karşı tarafın sesini duyacaktır.
44.7.2.7- Telefon ahizesi kaldırılmadan, doğrudan dâhili ya da harici arama yapılabilecektir.
44.7.2.8- Cihazda sessiz (mute) işlevi bulunacaktır. Görüşme yaparken, bir tuşa basarak sayısal
abonenin sesinin karşı tarafa gitmesi engellenecek, fakat karşı tarafın sesi duyulabilecektir. Tekrar söz
konusu tuşa basıldığında, sayısal abone ve karşı taraf görüşmesine devam edebilecektir.
44.7.2.9- Sayısal telefon seti çok hatlı (multi-line) özelliğinde olacaktır. Görüşme yapılırken, gelen
ikinci çağrı, arayan dâhili abonenin numarası ve ismi ekrandan görülebilecektir. İkinci çağrı ikinci hat
tuşuna basarak yanıtlanacak, bu sırada ilk çağrı otomatik olarak beklemeye alınacaktır. Hat sayısı,
istendiği takdirde programlama ile arttırılabilecektir.
44.7.2.10- Telefonun çalma sesi, çalma karakteri ve ahizeye gelen sesin sinyal seviyesi
azaltılabilecek ya da arttırılabilecektir.
44.7.2.11- Sayısal set üzerinden, sistemin hafızasında kayıtlı ve tüm dâhili abonelerin numarasının
yer aldığı rehbere ulaşılabilecektir. İstenen dâhili abone, isimle aranabilecek, ayrıca, harici numaralarda
rehbere kaydedilerek arama yapılabilecektir. Rehber kapasitesi 1000 adet isim / numara kaydını
tutabilecektir.
44.7.2.12- Abone yerinde olmadığında, kendisine gelen en az 10 çağrının saklanabilmesi tercih
edilecektir. Abone yerine gelerek cevapsız çağrı arama listesine girdiğinde, kendisini arayan dâhili
Elektrik Mühendisleri Odası
123
abonenin numarasını, ismini ya da ISDN hatlardan gelen çağrılarda arayanın numarasını ve arama
yapılan zamanı görebilecektir.
44.7.2.13- Sayısal set üzerinde, mesaj tuşu tanımlanabilecektir. Aboneye, dâhilden ya da hariçten
bırakılan mesaj olduğunda, mesaj tuşu yanıp sönerek aboneyi uyaracaktır. Abone mesaj tuşuna basarak,
kendisine bırakılan mesajları, şifresini girdikten sonra dinleyebilecektir.
44.7.3- Tip-2 sayısal telefon seti:
44.7.3.1- Telefon setleri, santrale standart 2 (iki) tel ile bağlanacaktır. Telefon, 0,5 mm kablo
üzerinden santrale 500 metre uzaklıkta çalışabilecek ve daha fazla tel ile bağlantı sağlayan telefonlar
teklif edilmeyecektir.
44.7.3.2- Telefon cihazı, 2B+D hızında haberleşme yapacaktır.
44.7.3.3- Setler üzerinde, en az 6 adet programlanabilir ışıklı tuş olacaktır. Sabit fonksiyonlu tuşlar
(ses arttırma/azaltma, hoparlör, hat alma/kapama, bekletme, transfer gibi) söz konusu sayıya dâhil
olmayacaktır.
44.7.3.4- Setlerde, en az 20 karakterlik LCD ekran olacaktır.
44.7.3.5- Ekran üzerinde, arayan dâhili abonenin numarası ve ismi, ISDN hatlarından gelen
çağrılarda arayanın numarası, saat, tarih bilgileri görülecektir. İstendiğinde, çağrı süresi veya ücret
bilgisi ekran üzerinden görülecektir.
44.7.3.6- Cihazda, ahizesiz görüşme (hands free) özelliği olacaktır. Telefon ahizesi kaldırılmadan
görüşme yapılabilecektir. Bu esnada, karşı taraf abonenin sesini, abone de karşı tarafın sesini duyacaktır.
44.7.3.7- Telefon ahizesi kaldırılmadan, doğrudan dâhili ya da harici arama yapılabilecektir.
44.7.3.8- Cihazda sessiz (mute) işlevi bulunacaktır. Görüşme yaparken, bir tuşa basarak sayısal
abonenin sesinin karşı tarafa gitmesi engellenecek, fakat karşı tarafın sesi duyulabilecektir. Tekrar söz
konusu tuşa basıldığında, sayısal abone ve karşı taraf görüşmesine devam edebilecektir.
44.7.3.9- Sayısal telefon seti, çok hatlı (multi-line) özelliğinde olacaktır. Görüşme yapılırken,
gelen ikinci çağrı ekrandan görülebilecektir. Arayan dâhili abonenin numarası ve ismi ekrandan
görülebilecek, ikinci çağrı, ikinci hat tuşuna basarak yanıtlanacak, bu sırada, ilk çağrı otomatik olarak
beklemeye alınacak ve hat sayısı, istendiği takdirde programlama ile arttırılabilecektir.
44.7.3.10- Telefonun çalma sesi ve ahizeye gelen sesin sinyal seviyesi azaltılabilecek ya da
arttırılabilecektir.
44.7.3.11- Sayısal set üzerinde, mesaj tuşu tanımlanabilecektir. Aboneye, dâhilden ya da hariçten
bırakılan mesaj olduğunda, mesaj tuşu yanıp sönerek aboneyi uyaracaktır. Abone, mesaj tuşuna basarak,
kendisine bırakılan mesajları, şifresini girdikten sonra dinleyebilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
124
44.8- Analog telefon
44.8.1- Telefon santrali ile istenen analog telefon setleri, servis sağlayıcı şirket onay belgesini haiz
olacak ve analog telefon istenmesi halinde, söz konusu belge teklifle birlikte verilecektir.
44.8.2- Analog telefon setleri frekans tonlu arama (DTMF) özelliğini destekleyecektir.
44.9- Dect sistemi (kablosuz telefon sistemi)
44.9.1- İstendiğinde DECT sistemi, santral sisteminde kullanılabilecektir.
44.9.2- DECT sistemi, santralle aynı bakım işletim bilgisayarından yönetilecek ve santralle
uyumlu DECT ürünleri için servis sağlayıcı şirket onay belgesi verilecektir.
44.9.3- Baz istasyonları, hücresel kaplama alanı oluşturacaklar ve birbirleri arasında kesintisiz
telefon görüşmesine müsaade edeceklerdir. Kapsama alanı, açık alanda 300 metre, kapalı alanda 50
metre olacaktır.
44.9.4- Baz istasyonlarında serbest dolaşım (roaming) ve kesintisiz görüşme (handover) özelliği
olacaktır.
44.9.5- DECT aboneleri, santralın hem DECT, hem de diğer abonelerinden gelen çağrılarda,
arayan numara gösterimi (CLIP), aranan numara (COLP), arayan isim gösterimi (COLP), aranan isim
gösterimi (CONP), isimle arama, mesaj bırakma, roaming (dolaşım) özelliklerini kullanabilecektir.
44.9.6- Teklif veren firmalar, DECT sisteminin ulaşabileceği maksimum kapasiteyi ve
sistemlerinin sağladığı özellikleri belirteceklerdir.
44.9.7- DECT terminalleri, ihtiyaç halinde 4 adet şebekeye kayıt olabilecek, şebekeler otomatik ya
da manuel olarak seçilebilecek ve şebekeler arasında öncelik tanımlanabilecektir.
44.9.8- DECT terminalleri, en az 2 satır ve toplam 24 karakterlik ekrana sahip olacak, cihazlar en
az 10 saat konuşma ve 100 saat bekleme kapasiteli pil ile teçhiz edilecektir.
44.9.9- DECT telefonlarına gelen çağrılar, sayısal telefon seti üzerindeki bir tuşa basarak
yanıtlanabilecektir.
44.9.10- DECT telefonunda titreşim, alarm, handsfree ve mute özelliklerinin olması tercih sebebi
olacaktır.
44.10. IP Telefon setleri
44.10.1- IP Telefon setleri sisteme IP şebeke üzerinden bağlanacaktır.
44.10.2- IP Telefon setleri enerjisini IEE 802.3.af standartını destekleyen Power-over-Ethernet
switch üzerinden alabilecek veya harici güç adaptörü de takılabilecektir.
44.10.3- Cihaz, G.711, G.723.1, G.729 A/B ses kodeklerini destekleyecektir.
44.10.4- Cihaz HTTP, FTP, DHCP ve DNS protokollerini destekleyecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
125
44.10.5- Cihaz DiffServ, ToS, IP Precedence veya IEEE 802.1d QoS standartlarından en az birini
destekleyecektir.
44.10.6- Cihazın üzerinde iki portlu bir ethernet switch bulunacak, masa üstüne gelen tek IP ucu
ile hem IP telefon hem de bilgisayar bağlanabilecektir.
44.10.7- Setler üzerinde özel şartnamesinde verilen adet ve özellikte programlanabilir tuş
olacaktır. Tuş işlevi, işletim terminalinden veya telefon seti üzerinden değiştirilebilecektir.
44.10.8- Cihazda ahizesiz görüşme (hands-free) özelliği bulunacaktır.
44.10.9- Telefon ahizesi kaldırılmadan, doğrudan dâhili veya harici arama yapılabilecektir.
44.10.10- Cihazda mute işlevi bulunacaktır.
44.10.11- IP telefon seti çok hatlı (multi-line) özelliğinde olacaktır.
44.10.12- Telefonun çalma sesi ve ahizeye gelen sinyal seviyesi azaltılabilecek veya
artırılabilecektir.
44.10.13- IP telefon seti üzerinde mesaj ışığı tanımlanabilecektir.
44.10.14- Sayısal ve IP telefonlar, birbirinin çağrısını tek tuş ile toplayabilecek, Şef-sekreter
olarak tanımlanabilecektir.
44.11- IP telefon uygulamaları (Internet Protokolü)
44.11.1- Santral, IP (Internet Protokolü) uygulamalarını tamamen destekleyebilecektir. Santrale
takılacak entegre modüller ile sisteme IP telefon setleri bağlanabilecek ve birden fazla sistem IP
üzerinden şebeke yapısında çalışabilecektir.
44.11.2- IP uygulamaları, santralle aynı bakım işletim bilgisayarından yönetilecek ve santralle
aynı marka olacaktır.
44.11.3- IP uygulamaları için, ethernet anahtarı (LAN switch), yönlendirici (router), vs. santral
içerisinde yer alan bir kart ile sisteme bağlanacaktır.
44.11.4- IP uygulamaları için, harici bir cihaza gereksinim olmayacak, santralle irtibatı için
herhangi bir abone ya da harici hat gerekmeyecektir.
44.11.5- IP uygulamalarında, bakım işletme ve uyum kolaylığı açısından kullanılacak IP telefon
setlerinde sistemin sayısal telefonlarında sağlanan tüm abone ve sistem özelliklerinin (ekran menüleri,
ışıklı tuşlardan meşguliyet görme, tuşa basarak çağrı toplama vb.)istenmesi halinde bunlar, santralle
aynı marka ve sayısal setlerden ayrı bir cihaz olacaktır.
44.11.6- IP telefon uygulamalarında ses, veri paketleri haline dönüştürülecektir. IP telefon
(internet protokolünü destekleyen telefon makinası), internet gibi paket tabanlı ağlar üzerinden bilgi
konferansını yapmak için gerekli protokolleri içeren standartlara (H.323) uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
126
44.11.7- IP Trunk uygulamalarında, IP Trunk yapan kartlar kendi aralarında sürekli olarak
haberleşerek data şebekesindeki gecikmeyi (Delay), gecikmedeki değişimi (Jitter) ve paket kayıplarını
(Pocket loss) hesaplayacaklardır. Gecikme, gecikmedeki değişim ya da paket kayıpları belirlenen
değerlerin üzerine çıkması durumda, sistem LCR/ARS tablosuna bakarak yeni kurulacak çağrıları
otomatik olarak alternatif şebeke üzerinden yönlendirecektir.
44.11.8- Sistem, G.711 ve G.729 a/b ses sıkıştırma kodeklerini desteklemelidir.
44.11.9- Genişleme kabiliyeti istenen sistemlerde, yeni donanım ana sistemi destekleyen modüller
halinde olmalıdır.
44.11.10- İstenilmesi durumda IP raf üzerine işlemci kartı ve harddisk (yedekli) veya flash disk
takılabilmelidir. Bu kart merkez sistemde bulunan kart ile aynı olmalı, IP şebekede ya da IP trunk
kartında bir arıza oluşması durumunda devreye girerek ses haberleşmesinin devamını sağlamalıdır. Buna
ek olarak merkezdeki işlemci kartında bir arıza oluşması durumunda dahi IP raftaki kart tüm sistemin
call control işlemlerini yapabilmelidir.
44.11.11- IP abone kartları N:1 yedekli çalışabilmelidir. Kart arızası durumunda yedek kart
devreye girerek ses trafiğinin devamını sağlamalıdır.
IP
44.11.12- Sistemde,
lar
kullanılabilmelidir. Bu sayede aboneler PC’ lerine bir yazılım yükleyerek ve ek bir ahize veya kulaklık
takarak telefonlaşabilmelidir. IP telefonlar ya da yazılım versiyonu kullanıcıları sayısal set aboneleri ile
aynı numaralandırma planı içerisinde olmalı, numara uzunluğu ve karakterinde herhangi bir fark
olmamalıdır.
telefonların dışında CTI uygulamaları
içeren soft-phone’
44.11.13- IP telefon ve soft-phone’ larda sayısal setlerdeki tüm özelliklerin bulunmasının
istenmesi halinde bunlar santralle aynı marka olacaktır. Özellik belirtilmeyen durumlarda aynı marka
şartı yoktur.
44.12- Robot operatör ve mesaj kayıt (sesli posta) sistemi
44.12.1- Santral, servis sağlayıcı şirket hatlarına otomatik olarak cevap veren ve numarası DTMF
olarak tuşlanan, dâhili aboneye operatör aracılığı olmaksızın aktarma yapabilen, dâhili ve harici
aramalarda abone meşgul ya da yerinde olmadığında aboneye ait mesajları kayıt yapılabilen robot
operatör ve mesaj kayıt sistemini içerecektir.
44.12.2- Robot operatör ve mesaj kayıt (sesli posta) sistemi santraldeki her 24 analog harici hat
için 4 kanal kapasitesinde olacaktır. (Örnek; sistem 16 analog harici hatlı olarak istenirse 4 kanallı,
sistem, 28 analog harici hatlı olarak isteniyor ise 8 kanallı, robot operatör ve mesaj kayıt sistemi)
44.12.3- Sistem, en az 2 dilde (Türkçe ve İngilizce) hizmet verebilecektir.
44.12.4- Mesaj kayıt süresi en az 10 saat olacaktır.
44.12.5- Kişisel bilgilerin güvenliği için, sistem şifre korumalı olacak ve aboneler şifresini
girdikten sonra mesajlarını dinleyebilecektir.
44.12.6- Sistemde mesaj kayıt özelliği ve yetki verilmiş abonelerin posta kutusu olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
127
44.12.7- Santralde aboneye gelen çağrılar belirli bir süre içinde yanıtlanmazsa, otomatik olarak
posta kutusuna yönlenecektir.
44.12.8- Abone isterse, telefonuna gelen çağrıları doğrudan posta kutusuna yönlendirebilecektir.
44.12.9- Aboneler, birbirlerine sesli mesaj gönderebilecek ve mesaj kutularındaki mesajı başka bir
aboneye yönlendirebilecektir.
44.12.10- Sayısal setlerle kullanımda, söz konusu setlere mesaj tuşu tanımlanabilecek ve mesaj
bırakıldığında bu mesaj tuşu sönerek aboneyi uyaracaktır. Abone, mesaj tuşuna basmak suretiyle robot
operatör ve mesaj kayıt sistemine ulaşabilecektir. Analog setlerde ise, belirli aralıklarla kısa ziller
göndererek, farklı çevir sesi vererek veya sesli olarak (Türkçe) uyarmak suretiyle abonenin bekleyen
mesajı olduğu bildirilecektir.
44.12.11- Sesli posta kutusuna erişildiğinde, sistem, aboneye sesli olarak yapabileceklerini
menüler halinde okuyacak ve ilgili fonksiyonun seçilmesiyle, abone işlemlerini yapacaktır.
44.12.12- Abone, sesli posta kutusunda kendi karşılama mesajını kaydedebilecektir.
44.12.13- Santrallerde birden fazla karşılama mesajı seçimi olacak, abone yerinden ayrılırken;
istediği karşılama mesajını aktif edebilecektir. Aboneye, normal zamanlarda, izinde ve görevli iken,
kullanabileceği aynı posta kutusuna ait farklı karşılama mesajları sistemde bulunacak, karşılama mesajı,
abone telefonundan kaydedilebilecek ve istenildiği zaman değiştirilebilecektir.
44.12.14- Santrallerde teklif edilen robot operatör ve mesaj kayıt sistemi, donanım ve yazılım
ilavesi ile birleşik mesaj sistemi (unified messaging) özelliği kazanabilecek ve bu sayede ses ve faks
mesajlarına, e-mail programı üzerinden erişilecektir.
44.13- Ücretlendirme ve faturalandırma sistemi
44.13.1- Ücretlendirme ve faturalandırma işlemleri için gerekli, donanım ve yazılım olacaktır.
44.13.2- Genişletilmesi istenen santrallerde, ücretlendirme sistemi de genişleme kapasitesi kadar
olacaktır.
44.13.3- Çağrı faturalama (ücretlendirme) yazılımı, işverence belirlenen lisanslı işletme sistemine
uygun olacaktır. Web üzerinden istatiksel ve grafiksel bilgi alınabilecektir.
44.13.4- Sistemde bulunan eski kayıtlar arşivlenebilecektir.
44.13.5- Abone numarası, aranan numara, görüşme tipi (dâhili-harici), görüşme başlangıç ve bitiş
zamanları, görüşme süresi, tarih, saat bilgileri uygun saklama alanına kaydedilecek ve rapor halinde
alınabilecektir. Ayrıca santral görüşme bilgileri data şebekesi üzerinden gönderilebilecek ve bu bilgiler
yerel alan ağı (LAN) üzerindeki bir PC’ den de alınabilecektir.
44.13.6- Ücretlendirme ve faturalandırma sistemi, analog ya da sayısal harici hatlardan yapılan
görüşmeleri, abone bazında ücretlendirecek ve analog harici hatların yarısı kadar 12 kHz kontör
algılama devresi bulunacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
128
44.13.7- Santrallerde, elektrik kesintilerinde çağrı bilgilerinin kaybolmaması amacıyla, en az
2.000 adet çağrı bilgisi sistemde saklanacaktır.
44.14- İşletme ve bakım özellikleri
44.14.1- Santral harici ve dâhili hat kartlarını test edebilecek, test esnasında bulunan
olumsuzluklar, operatör konsoluna, bakım işletme terminaline ve tevsii istenen santrallerde ışıklı ya da
sesli uyarı cihazına raporlanabilecektir. Test etme işlemi, otomatik olarak sistem tarafından
yapılabilecektir.
44.14.2- Sisteme yeni program ve parametre girilebilecek, var olan program ve parametreler de
değiştirilebilecektir. Bu işlemler, RS232C üzerinden bağlı PC, uzaktan modem ve ethernet ve veri
şebekesi (WAN) üzerinden yapılabilecektir. Programlama sırasında santral normal çalışmasına devam
edecektir.
44.14.3- Firmalar, uzaktan bakım işlemleri için bir modem teslim edecektir. Modem ile santrale
bağlı bir TT (Türk Telekom) hattı üzerinden santrale ulaşılabilecek, bağlantı kurulduktan sonra, uzak
uçtaki bakım elemanı santrale program, parametre girişi yapabilecektir. Bakım sırasında, santral
aboneleri telefonla görüşme yapmaya devam edebilecek ve haberleşmede kesinti olmayacaktır. İstendiği
takdirde, modem ile müdahale sınırları belirlenebilecek ve bazı işlemlerin uzaktan yapılabilmesi
engellenebilecektir.
44.14.4- Sistemin tamamen enerjisiz kalması durumunda, santralde sabit bir bellekte saklanan
sistem ve abone program parametrelerinde herhangi bir kayıp olmayacak, enerjinin geri gelmesi
durumunda, hiç bir müdahaleye gerek kalmadan sistem, normal çalışma konumuna dönecektir. Yükleme
sırasında, sistemde tespit edilen arızalarla ilgili uyarılar için cihazlar teklife dâhil olacaktır.
44.15- Güç kaynağı (redresör ünitesi)
44.15.1- Santralın beslenmesi için yeterli kapasitede güç kaynakları bulunacaktır.
44.15.2- Redresör ünitesi ile beraber enerji kesintisi durumunda, sistemi en az 8 saat besleyecek
bakımsız tip kuru akü grubu dâhil olacaktır.
44.15.3- Güç kaynağı, şehir şebekesi gerilimindeki (230 V AA) +/- değişimlerden
etkilenmeyecek yapıda olacaktır.
44.15.4- Telefon santralı sisteminin çalışma anma gerilimi 48 V DA olacaktır. Sistem 44 V DA ile
54 V DA gerilim bölgesinde çalışabilecektir.
44.16- Ana dağıtım çatısı (MDF)
44.16.1- Telefon santralı ve bina kablolama tesisatının bağlantıları için ana dağıtım çatısı (MDF)
santralle birlikte verilecektir.
44.16.2- Verilecek ana dağıtım çatısı (MDF) iki bölümden (santral ve bina tarafı) oluşacaktır.
44.16.3- Ana Dağıtım Çatısının santral tarafı, santralın kapasitesinde ve şebeke tarafı ise santral
kapasitesinin fazlasında kesmeli tip regletler ihtiva edecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
129
44.16.4 Kapasite artırımı istenen santrallerde, Ana Dağıtım Çatısının santral tarafı, santralın tevsii
kapasitesinde ve şebeke tarafı ise santral tevsi kapasitesinin fazlasında kesmeli tip regletler ihtiva
edecektir.
44.16.5- Analog servis sağlayıcı şirket hatları parafudur ile koruma altına alınmış olacaktır.
44.17- Montaj ve eğitim
44.17.1- Santralın montaj mahalline sevkiyatı, montajı ve teslimi ücretsiz olarak firma tarafından
yapılacaktır. Santral, sevkiyatı esnasında hasar görmesini önleyecek şekilde ambalajlanacak, sevk ve
montaj sırasında doğabilecek hasarlardan ve bunların giderilmesinden yüklenici sorumlu olacaktır.
44.17.2- Satın alınacak telefon santralının ve ana dağıtım çatısının montaj süresi teklifte
belirtilecektir.
44.17.3- Telefon santralının montajı sırasında; abone aktarımlarında, haberleşme kesintisi
minimum olacaktır.
44.17.4- Sistemin işletilmesinde çalışacak 1 (bir) kişiye, hardware, software, arıza bulma, bakım,
operatör cihazının kullanılması, yetkilendirme ve santral özelliklerinin kullanılmasına yönelik sistem
üzerinde ve montaj mahallinde eğitim verilecektir.
44.17.5- Operatörlere, montaj esnasında 2 gün süreli olarak kullanma eğitimi verilecektir.
44.18- Teknik servis ve garanti
44.18.1- Yüklenici tarafından santralin muayene ve kabul işlemlerinin tamamlandığı tarihten
itibaren, imalat ve montaj hatalarına karşı en az 2 (iki) yıl garanti taahhüdünde bulunulacak, bu süre
içinde meydana gelebilecek arıza ve ortaya çıkabilecek fabrikasyon hatalarına karşı, kendilerine tebliğ
edilmesini müteakip en geç 12 (oniki) saat içinde müdahale ve 2 (iki) gün içinde ücretsiz tamir edilecek,
tamir edilemeyen cihaz, işlevsel olarak eşdeğeri ile bedelsiz değiştirilecektir.
44.18.2- Satıcılar, kurulum süresinden itibaren en az 10 (on) yıl boyunca, ücreti karşılığında yedek
parça, aksesuar ve sarf malzemesi temin etmeyi, santral bakım ve onarımı yapmayı ve yaptırmayı
taahhüt edeceklerdir. Yüklenici ile istenildiği takdirde yapılacak bir bakım-onarım sözleşmesi gereğince,
belirli zaman aralıklarıyla servis hizmetlerinin yerine getirilmesi istenebilecektir.
44.19- Tekliflerle birlikte istenen dokümanlar
44.19.1- Teklif edilen santrale ait teknik şartnamede, tüm özellik ve nitelikleri belirlenen santrale
ait orijinal dokümanlardan veya suretlerinden bir takım istekli tarafından verilecektir.
44.19.2- Tekliflerin verilmesi ve değerlendirilmesi sırasında, demonstrasyon yapılması
istenebilecektir.
44.19.3- Teklif edilen santral ithal ise, firmanın üretici firmadan ya da üretici firmanın yetkili
kıldığı distribütörden aldığı yetki belgeleri verilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
130
44.19.4- Santral için teknik servis verebilecek yeterli alt yapıya (teknik personel ve servis ünitesi)
sahip olduğu, üretici firma tarafından belgelenen sertifikalar sunulacaktır.
44.19.5- Santralın, yurtiçi ve yurtdışı referans listesi verilecektir. (Referans listesinde bulunan
santraller, istenen santralle aynı özellikte olacaktır.)
44.20- Kontrol ve muayene
44.20.1- Santralın yedek parça ve aksesuarlarının, düzenek ve tertibatının ve santralı oluşturan her
türlü donanım malzemelerinin montaj ve düzenlenmesi ile firmanın yetkili elemanları tarafından test
prosedürüne ve kullanım amacına uygun olarak çalıştırılmalarından sonra, oluşturulacak komisyon
tarafından, teknik şartnameye göre kontrol ve muayeneleri yapılacak, ayrıca, imalat ve malzeme
hatalarından yoksun olması, kırık-çatlak-deforme olmamış halde bulunması, fiziksel olarak kontrol
edilecektir.
44.20.2- Kontrol ve muayenede, santralın en yeni üretim teknolojisine göre boyutlandırılımış
olması aranacaktır. Santralı oluşturacak parçalardan herhangi birinin kullanılmış olduğu kanaatinin
oluşması halinde, cihaz reddedilecektir.
44.20.3- Santralın montaj, test, kontrol ve muayenelerinde gerekli tüm araç-gereç, sarf malzemesi
giderleri ile kullanılacak personel, yüklenici tarafından ücretsiz karşılanacaktır.
44.20.4- Kontrol ve muayene esnasında, montaj ve imalat hataları sebebiyle, meydana gelebilecek
kaza ve hasarlardan yüklenici sorumlu olacaktır. Eksik ve hatalı sevk edildiği tespit edilen cihaz,
teçhizat, yedek parça ve sarf malzemeleri, yüklenici tarafından gerçek malzemesi ile ek bir ücret talep
edilmeksizin değiştirilecektir.
44.20.5- Herhangi bir uyumsuzluk durumunda yüklenici, uyumsuzluğu düzeltmek zorunda olacak
ve düzeltilmesi imkansız ise, santral reddedilecektir.
44.20.6- Yüklenici yetkilileri, muayene sırasında hazır bulunmadıkları takdirde, muayenenin
yapılış tarzına ve sonucuna itiraz edemeyeceklerdir.
44.21- Sistem kapasitesi
44.21.1- Telefon santralinin kapasitesi özel şartnamesinde aşağıdaki şekilde belirtilmiş olacaktır.
Analog dış şebeke hattı
Sayısal PRA dış şebeke hattı
Sayısal BRA dış şebeke hattı
Sayısal PRA Q.Sig. hattı
Sayısal BRA Q.Sig. hattı
E&M hattı
Analog dâhili hat
Sayısal dâhili hat
ESPA pager hattı
……adet
……adet 2 Mbit/sn.
……adet
……adet 2 Mbit/sn.
……adet
……adet
……adet
……adet
……adet
Elektrik Mühendisleri Odası
131
Tip-1 sayısal telefon seti
Tip-2 sayısal telefon seti
Analog telefon seti
........ adet
........ adet
........ adet
44.21.2- DECT sistemi (kablosuz telefon sistemi) Miktarlar özel şartnamede bildirilecektir.
Dâhili tip baz istasyonu
Harici tip baz istasyonu
DECT telefon seti
........ adet
........ adet
........ adet
44.21.3- IP telefon (Internet Protokolü) uygulamaları Miktarlar özel şartnamede bildirilecektir.
IP hattı
IP telefon
........ adet
........ adet
44.22 İlgili Standartlar
TS EN 50136-1-3 Uyarı sistemleri - uyarı sistemleri ve cihazları-Bölüm 1-3: Kamuya açık telefon
ağını kullanan sayısal haberleşme sistemlerinde aranan özellikler
TS EN 50136-1-4 Uyarı sistemleri - uyarı iletim sistemleri ve cihazları -bölüm 1-4: Kamuya açık
telefon ağını kullanan sesli haberleşme sistemlerinde aranan özellikler
TS EN 50136-2-3 Uyarı sistemleri -uyarı iletim sistemleri ve cihazları -Bölüm 2-3: Kamuya açık
telefon ağını kullanan sayısal haberleşme sistemlerinde aranan özellikler
TS EN 50136-2-4 Uyarı sistemleri- uyarı iletim sistemleri ve cihazları-Bölüm 2-4: Kamuya açık
telefon ağını kullanan sesli haberleşme sistemlerinde aranan özellikler.
TS EN 300210-3 V 1.2.4 Tümleşik sayısal şebeke hizmetleri - Ücretsiz telefon ek hizmetleri -
sayısal abone işaretleme sistemi bir nolu protokolu - Bölüm 3: Kullanıcı için Deney odası yapı
özellikleri ve deney amaçları
TS EN 300210-5 V1.2.4 Tümleşik hizmetler sayısal şebekesi (ISDN) - Ücretsiz telefon (FPH)
tamamlayıcı hizmeti - Sayısal abone işaretleşme sistemi No.1 (DSS1) protokolü - Bölüm 5: Şebeke için
deney düzeneği yapısı ve deney amaçları (TSS ve TP) için gerekli özellikler
TS EN 300267-1 V 1.2.2 Tümleşik sayısal şebeke hizmetleri - Telefon 7KHz, görüntülü telefon,
seslendirilmiş resimli konferans tele hizmetleri - sayısal abone işaretleşme sistemi için 1 nolu protokol
bölüm 1: proforma özellikler için protokol uygulama onay beyanı
TS EN 300267-2 V 1.2.2 Tümleşik sayısal şebeke hizmetleri (ISDN) - 7KHz görüntülü telefon,
seslendirilmiş resimli telefon hizmetleri - Sayısal abone işaretleme sistemi için 1 nolu protokol Bölüm 2:
Protokol uygulama uygunluk beyanı ( PICS) - Performans özellikleri
TS EN 300698-2 V1.1.1 Elektromanyetik Uyumluluk ve Radyo Spektrum Konuları (ERM); VHF
Bandlarında Çalışan Seyyar Deniz Hizmeti İçin İç Sularda Kullanılan Radyotelefon Vericileri ve
Elektrik Mühendisleri Odası
132
Alıcıları; Bölüm 2: R ve TTE Direktifinin Madde 3.2'sine Göre Temel Şartları Kapsayan
Uyumlaştırılmış EN Standartı
TS EN 300698-3 V1.1.1 Elektromanyetik Uyumluluk ve Radyospektrum Konuları (ERM); VHF
Bandlarında Çalışan Seyyar Deniz Hizmeti İçin İç Sularda Kullanılan Radyotelefon Vericileri ve
Alıcıları; Bölüm 3: R ve TTE Direktifinin Madde 3.3 (e)'sine Göre Temel Şartları Kapsayan
Uyumlaştırılmış EN Standartı
TS EN 300210-4 V 1.2.3 Tümleşik servis sayısal ağ (ISDN) Kablosuz telefon tamamlayıcı servis
- Sayısal abone sinyalleşme sistemi No: 1:(DSS1) protokolü - Bölüm 4: Ayrılmış test (ATS) birimi ve
kısmi protokol uygulaması test için fazla bilgi ağ için (PIXIT) proforma şartname
TS 12739 Yetkili Servisler-Kablolu, Kablosuz, Dect Telefonlar ve Telefon Santralleri İçin-
Kuralları
TS EN 301489-10 V1.3.1 Elektromanyetik uyumluluk ve radyo spektrum konuları (ERM);
Radyo cihaz ve hizmetleri için elektromanyetik uyumluluk (EMC) standartı - Bölüm 10: Birinci (CT1
ve CT1+) ve ikinci nesil kablosuz telefon (CT2) cihazı için özel şartlar
TS EN 50360 İnsanların Maruz Kaldığı Elektromanyetik Alanlara (300 MHz-3 GHz) İlişkin
Temel Sınırlamalar İle Seyyar Telefonların Uygunluğunu Gösteren Ürün Standartı
Elektrik Mühendisleri Odası
133
BEŞİNCİ BÖLÜM
ASANSÖRLER
45- Asansör Tesisatı
45.1-Kapsam
45.1.2- Bu şartname, yeni inşa edilecek konut, işyeri, otel, sağlık tesisleri, hükümet konakları gibi
benzeri binalar ile mimari ve statik şartların elverdiği mevcut binalarda tesis edilecek elektrikle çalışan
mekanik tahrikli (hidrolik ve tahrik kasnaklı) asansörlerin her nevi işçilik, malzeme temini ve deneme
işlerinin yapılmasını kapsar.
45.2- Asansör sınıfları:
45.2.1- Sınıf I: İnsan taşımak amacıyla tasarımlanmış asansörler.
45.2.2- Sınıf II: Esas olarak insan taşımak için tasarımlanan, ancak gerektiğinde yük de taşınabilen
asansörler.
Not: Bu asansörler, Sınıf I, Sınıf III ve Sınıf VI asansörlerinden esas olarak kabin iç donanımı
bakımından farklıdır.
45.2.3- Sınıf III: Hastaneler ve bakım evleri dâhil sağlık-bakım amaçları için tasarımlanmış
asansörler.
45.2.4- Sınıf IV: Esas olarak yüklerin, genellikle şahıslar refakatinde taşınması için tasarımlanmış
asansörler.
45.2.5- Sınıf V: Yapım şekli itibariyle, içine insanların giremeyeceği servis asansörleridir.
45.2.6- Sınıf VI : Özellikle yoğun trafiği olan binalar için tasarımlanmış asansörler, örneğin hızları
2,5 m/s ve daha fazla olan asansörler.
45.3- Genel kurallar
45.3.1- Tarifler
45.3.1.1- Yüklenici: Bakınız Madde 4-9
45.3.1.2- Asansör firması: Yükleniciye karşı sorumlu olan ve binanın sözleşme kapsamında
yalnızca asansör tesisini temin ve monte eden kişi veya kuruluştur.
Not: Binada yalnızca asansör tesis edilecek veya kapsamlı asansör tamiri yapılacak ise yüklenici
ve asansör firması aynı kişi veya kuruluştur.
45.3.2- Asansör tesisatının yapımında, kabin anma yükleri, taşınan insan sayıları, kabin anma
hızları, kabin alanları ve asansör boşluklarına ait ölçüler mecburi standart olarak yürürlükte bulunan TS
8237 ISO 4190-1, TS 8238 ISO 4190-2, TS 8239, TS 10922, EN 81-1, TS EN 81-2, TS EN 81-3
standartları uygun olacak ve 95/16/AT Asansör Yönetmeliğine uygun monte edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
45.3.3- Yüklenici, en az üç asansör firmasından üçer nüsha teklif dosyası getirecektir. Teklif
dosyaları aşağıda bildirilen belgelerin tamamına sahip olmalıdır. İşveren asansör firmasını seçecektir.
Teklif veren asansör firmalarının;
134
45.3.3.1- Sanayi Sicil Belgesi,
45.3.3.2- Garanti Belgesi,
45.3.3.3- Satış Sonrası Hizmet Yeterlilik Belgesi,
45.3.3.4- Serbest Mühendislik ve Müşavirlik Belgesi,
45.3.3.5- Büro Tescil Belgesi,
45.3.3.6- Asansör Firmalarında ISO 9001 kalite belgesi,
sahibi olması şartı aranacaktır.
45.3.3.7- Tekliflerde teslim süresi, asansörde kullanılacak malzemelerin cinsi ve menşei açıkça
belirtilerek gerekli teknik prospektüsler, yukarıdaki belgelerle birlikte ilgili işverenin seçimine
sunulacaktır.
45.3.4- Yüklenicinin asansör firması olması halinde iş ihale ile verildiğinden başkaca teklif
istenilmesine gerek yoktur. Ancak bu durumda firmanın Madde 45.3.3’de belirtilen belgelerinin olması
şartı aranacaktır.
45.3.5- Denetim mühendisince, kullanılması istenmeyen malzeme ve cihazlar şantiyeye getirilmiş
olsa bile, kısa sürede şantiye dışına çıkarılacak, bundan dolayı hiçbir bedel ödenmeyecektir.
45.3.6- Asansör firmasının seçiminin yapılmasından sonra, montaj yerine uygun asansör imalat
projeleri, asansör firması tarafından hazırlanarak ilgili işverenin onayına sunulacaktır. Proje tasdik
ettirilmeden hiçbir şekilde imalat ve montaj yapılmayacaktır.
45.3.7- Asansörlere ait mekanik hesaplar TS 10922, EN 81-1, TS EN 81- 2 ve EN 81-3
standartlarına göre yapılacaktır.
45.3.8- Kabin iç yüzeyi ile kat ve kabin kapılarının satine paslanmaz çelik kaplaması, hijyenik
şartların sağlanması bakımından sınıf III asansörleri (hasta asansörleri) için zorunlu olup, diğer
asansörler için kaplama malzemesi, işverenin Özel Teknik Şartname’sindeki seçimlerine uygun
olacaktır.
45.3.9- Sınıf IV ve Sınıf V hariç, tüm asansörlerde kabin ve kat kapıları tam otomatik olarak tesis
edilecektir. Ancak, eski binalardaki asansörlerin yenilenmesi durumunda, kuyu ölçülerinin yeterli
olmadığı hallerde, kat kapıları yarım otomatik olabilir.
45.3.10- Sınıf IV yük asansörlerinde tam otomatik kabin kapısı mecburi olup, kat kapılarının tam
otomatik olarak yapılması, işverenin isteği ile olacaktır.
45.3.11- İşveren, kat ve kabin kapı kaplamalarının boyalı veya paslanmaz çelik olması, ana tahrik
şeklinin çift hızlı veya kademesiz hız kontrol üniteli veya hidrolik tip olarak tesis edilmesi, 1m/sn den
daha hızlı asansör tesis edilmesi gibi özellikleri özel şartnamede belirtecektir.
45.3.12- Asansörlerde, emniyet kuralları TS 10922 EN 81-1, TS EN 81-2 ve TS EN 81-3
standartlarına, yerleştirme ve boyutlar TS 8237 ISO 4190-1 ve TS 8238 ISO 4190-2, TS 8239
standartlarına uygun olacaktır. Ayrıca ilgili belediyelerin yürürlükteki İmar Yönetmelikleri de dikkate
alınacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
135
45.3.13- Konut dışı binalara yapılacak asansörlerin adet, kapasite, hız vb. seçimleri, mimari proje
ve etüd safhasında trafik analiz hesapları yapılarak belirlenecektir.
45.3.14- Kamu binalarında, (konutlar dışında) seçilecek olan asansörlerin taşıma kapasitesi en az
630 kg ve en az bir asansorün kapı genişliği, engellilerin kullanımı için minimum 900 mm olacaktır
45.3.15- Tesis edilecek olan her asansöre, CE işareti iliştirilecek olup, üretici tarafından AT
uygunluk belgesi düzenlenecektir.
45.3.16- Yeni yapılacak olan sağlık tesislerinde, seçilecek olan sınıf III asansörlerinin taşıma
kapasitesi en az 1275 kg olacaktır. Yatak kapasitesi 200'den fazla olan sağlık tesislerindeki sınıf III
asansörlerden en az bir adedi TS 8237 ISO 4190-1 de belirtildiği gibi, özellikle hasta yataklarındaki
hastaların tıbbi yardım cihazları ile birlikte taşınması için, 2500 kg taşıma kapasiteli olarak yapılacaktır.
45.3.17- Garanti süresi 2 yıl olup asansörün geçici kabulu ile birlikte başlar. Bu sürenin
başlangıcından itibaren 12 aylık süre ile asansör firması periyodik aylık bakım ve kontrollerini yapmak
zorundadır. Sözleşme gereği asansör firması bu süre içinde yapacağı bakım bedelini ana sözleşme
bedeline eklemiştir. Dolayısı ile bakım için bu dönemde ayrıca bir ücret talep etmeyecektir.
Yukarıda bildirilen 12 aylık süre sonundan garanti süresi bitimine kadar geçen süre içinde asansör
tesisinin bakımı asansörü monte eden firma tarafından bedeli mukabili yapılacaktır.
ücreti,
asansör kapasitesi, hızı, kapı adedi, seyir mesafesi gibi büyüklükler baz alınarak, benzer tesislere üç ayrı
firmanın verdiği bakım ücretlerine ve asansör meslek kuruluşlarının ilan ettiği bakım ücretleri dikkate
alınarak tesbit olunacaktır.
Bakım
Garanti süresi içinde, garanti kapsamına girmesi nedeni ile değiştirilen parçalar için, asansör
firması hiçbir bedel talep etmeyecektir. Garanti süresi bitiminden sonra en az on yıl müddetle sistemde
kullanılacak olan yedek parçaları asansör firması ücreti karşılığında temin etmekle yükümlüdür.
Garanti süresi sonrasında ilgili kullanıcı, usulüne uygun şekilde asansörler için periyodik bakım
sözleşmesi yapacaktır.
45.3.18- Asansör firması, kurmuş olduğu sistemin montaj projelerini, elektrik şemalarını ve
işletme bakım talimatlarını ( asansör teknik dosyası) işverene verecektir.
İşverenin istemesi halinde, işverenin asansör ile ilgili teknik elemanını, gerek montaj sırasında
gerekse, montaj sonrasında ücretsiz olarak eğitecek ve gerekli seminerleri verecektir.
45.3.19- Sağlık tesislerine yapılacak olan sınıf III asansörlerinde, durak sayısı ne olursa olsun
mutlaka; katta duruş hassasiyeti 5 mm; kalkış, duruş ve dolayısı ile tüm seyrin darbesizliğini
sağlayacak tahrik şekli ve katta duruş hassasiyetinin düzeltilmesi için kat seviyeleme tertibatı (Re-
leveling) bulunacaktır.
45.3.20- Kamu hizmet binalarında 3 durak dâhil olmak üzere daha fazla durak sayılı asansörlerde
toplamalı kumanda donanımı kullanılacaktır. Aynı holde ve aynı katlara hizmet veren asansörler grup
kumandalı olacaktır. Ancak, lojman vb. binalarda tercihen 5 duraktan fazla durak sayılı asansörlerde
toplamalı kumanda donanımı kullanılacaktır.
45.3.21- Otomatik generatör bulunmayan kamu binalarına tesis edilecek olan asansörlerde
mutlaka acil kurtarma tertibatı (enerji kesilmesinde asansör kabinini otomatik olarak en yakın kata
getiren ve kapıları otomatik olarak açan tahliye sistemi) bulunacaktır. Bunun dışındaki kamu binalarında
Elektrik Mühendisleri Odası
136
tesisin önem ve özelliğine göre, gerekçesi belirtilmek şartı ile otomatik jeneratör bulunsa bile acil
kurtarma sistemi tesis edilebilir.
45.3.22- Sınıf IV ve Sınıf V hariç, tüm asansörlerde en az 24 ayrı noktadan etkili ışın perdesi (boy
fotosel tertibatı) kullanılacaktır.
45.3.23.1- 1. ve 2. deprem bölgelerinde yapılacak olan asansörlerde bina deprem sensörünün
devreye girmesi halinde, asansörde bulunacak deprem kumanda sistemine gelecek sinyal sayesinde,
asansör otomatik olarak gittiği yöndeki durabileceği en yakın katta duracak ve kapılarını açarak
kullanım dışı olacaktır. Durağan halde bekleyen asansörler de kullanım dışı olacaktır. Asansörlerin
tekrar devreye girmesi için yetkilinin kontrollü müdahalesi gerekecektir.
Binada deprem sensörünün olmadığı özel şartnamade belirtilmiş ise, bu sensörü temin ve tesis
etmek asansör firmasına aittir.
45.3.23.2- 1. ve 2. deprem bölgelerinde, deprem esnasında karşı ağırlığın kılavuz raylardan
çıkması halinde kabinle çarpışmasını önlemek için, aralarındaki düşey mesafe 1500 mm’yi geçmeyen
karşı ağırlık ray konsolları ve iki konsol arasında karşı ağırlığı dıştan çevreleyen bağlar kullanılacak
veya benzeri gerekli tedbirler alınacaktır.
45.3.24- Yangın uyarı sistemi bulunan kamu binalarına tesis edilecek olan asansörlerde, yangın
ihbarı halinde belirlenen tahliye katına dönüş sistemi bulunacaktır. Asansör otomatik olarak ana durağa
doğru hareketlenecek ve bu esnada çağrıları dikkate almayacaktır. Asansör kumanda tablosuna kadar
getirilecek olan yangın uyarı sistemi tesisatı, yangın uyarı sistemini gerçekleştirecek olan firma
tarafından yapılacaktır.
45.3.25- Mutfak, çamaşırhane ve özel teknik şartnamede belirtilen mekânlarda kullanılacak olan
sınıf V asansörlerinin kapı ve kabinleri, sterilizasyon için satine paslanmaz çelik olarak yapılacaktır.
45.3.26- Yapılacak olan asansörler, "Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik"
hükümlerine uygun olacaktır.
45.4- Asansör boşluğu (kuyu-kuyu alt ve üst boşluğu)
45.4.1- Asansör kuyusu ve duvarları, kuyu dibi ve kuyu tavanı TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2
standartında belirtilen ilgili hükümlere uygun olacaktır.
45.4.2- Asansör kuyusu, tercihen perde betondan yapılmış olacaktır. Toz oluşmaması için, perde
beton plastik boya ile boyanacaktır.
45.4.3- Asansör kuyusunun tuğla duvar vb. malzemeden yapılmış olması halinde asansör rayları
kesinlikle tuğla duvarlara tespit edilmeyecektir. Bu durumda asansör raylarının arkasına yeterli
mukavemette çelik profil veya putreller konulacak ve raylar bu çelik profil veya putrellere
bağlanacaktır. Bu putreller veya profiller mukavemet hesabı yapılarak yüklenici tarafından temin ve
tesis edilecektir.
45.4.4- Bir kuyuda birden fazla asansör bulunması halinde, TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2
standartında belirtilen hükümlere uygun olarak, bölmeler yüklenici tarafından imal edilmiş olacaktır.
45.4.5- Asansör kuyusunun kalıcı olarak aydınlatılması TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2
standartında belirtilen şartlara uygun olarak yüklenici tarafından imal edilmiş olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
137
45.5- Makina ve makara daireleri
45.5.1- Makina ve makara dairesi, tercihen kuyunun üstünde, öncelikli olarak TS 10922 EN 81-1
ve TS EN 81-2 olmak üzere standartlarında belirtilen şartlara ve ölçülere göre, toza karşı korunmuş,
havalandırılmış ve aydınlatılmış olacaktır.
45.5.2- Makine dairelerinde her asansör için bağımsız bir enerji besleme hattı, aydınlatma hattı ve
dağıtım panosu bulunacaktır. Bu panoda, bütün gerilim altındaki iletkenleri kesecek TS 10922 EN 81-1
madde 13.4 ‘e uygun bir ana şalter, her faz için ayrı bir sigorta, asansör kuyusu ve makine dairesinin
aydınlatma sigortaları, faz koruma rölesi, artık akım anahtarı (RCD) , koruma iletkeni, priz vb.
elemanlar bulunacak ve yüklenici tarafından imal edilecektir.
45.5.3- Makina ve makara dairesi aydınlatma tesisatı bir veya birden fazla sabit olarak tesis
edilmiş aydınlatma armatürleri ile yeterli şekilde TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartında
belirtilen şartlara uygun olarak yüklenici tarafından imal edilecektir.
45.5.4- Asansörün sabit ve hareketli bölümlerinde bulunan elektrik enerjisi
iletiminde
kullanılmayan bütün iletken malzeme bina eşpotansiyel barasına bağlanacaktır.
45.5.5- Makina ve makara dairelerinin girişleri TS 10922 EN 81-1 madde 6.2 ye uygun olarak
yüklenici tarafından imal edilecektir.
45.6- Durak kapıları
45.6.1- Asansör durak kapıları, TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 ile TS. 8237 ISO 4190-1, TS
8238 ISO 4190-2, TS 8239 standartlarında belirtilen hükümlere uygun olacaktır.
45.6.2- Asansör kapılarının mesnetlenebileceği perde, kiriş, kolon vb. malzeme, kapıların
mesnetlenme mesafesinin uzağında ise veya yok ise, kat kapıları, putrel veya profil vb. malzemeler ile
bağlanacaktır. Bu profil vb. malzemeler yüklenici tarafından temin ve tesis edilmiş olacaktır.
45.7- Kabin
45.7.1- Asansör kabini, TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 ile TS. 8237 ISO 4190-1, TS8238 ISO
4190-2, TS 8239 standartlarında belirtilen hükümlere uygun olacaktır.
45.7.2- Asansör kabin ölçüleri tercihen TS 8237 ISO 4190-1, TS 8238 ISO 4190-2, TS 8239
standartlarına uygun olacaktır. Asansör boşluğunun elverişli olmaması halinde, kabin alanı ölçüleri, TS
10922 EN 81-1 ve TS EN 81- 2 standartında belirtilen maksimum ve minimum alan değerlerine göre
belirlenir.
45.8- Kabin kapıları
45.8.1- Asansör kabin kapıları, TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 ile TS. 8237 ISO 4190-1, TS
8238 ISO 4190-2, TS 8239 standartlarında belirtilen hükümlere uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
138
45.9- Askı tertibatı, halat ağırlığını dengeleme ve aşırı hıza karşı koruma
45.9.1- Asansörün askı tertibatı, halatları, makaraları, denge zincirleri, güvenlik tertibatları,
frenleme düzenekleri, hız regülatörü TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartlarında belirtilen
hükümlere uygun olacaktır.
45.9.2- Asansör kabin anma hızının 0,63 m/s 'yi aşması durumunda ani frenlemeli kabin güvenlik
tertibatı kullanılmayacaktır. Ancak, ani frenlemeli, tampon etkili güvenlik tertibatı kullanılabilecektir
(Tampon etkili güvenlik tertibatı: Ani etkili güvenlik tertibatı + kabin karkası ile kabin altına konan,
stroku hesaplanmış tampondan meydana gelmiş sistemin toplamıdır) . Kabin anma hızının 1.0 m/s 'yi
aşması durumunda ise, mutlaka kaymalı güvenlik tertibatı kullanılacaktır.
45.10- Kılavuz raylar, tamponlar ve sınır güvenlik kesicileri
45.10.1- Asansörün kılavuz rayları, tamponları, sınır güvenlik kesicileri TS 10922 EN 81-1 ve TS
EN 81- 2 standartlarında belirtilen hükümlere uygun olarak hesaplanacaktır.
45.10.2- Asansörlerde kabin ve karşı ağırlığın kılavuzlanması için mutlaka ray kullanılacaktır.
Kullanılacak olan raylar “T” şeklinde ve asansör için özel olarak imal edilmiş olacaktır.
45.11- Tahrik sistemi
45.11.1- Asansörün tahrik sistemi TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartlarında belirtilen
hükümlere uygun olacaktır
45.12- Elektrik tesisatı ve aksamı
45.12.1- Asansörün tüm elektrik tesisatı ve aksamı TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2
standartlarında belirtilen hükümlere uygun olacaktır.
45.13- Elektrik arızalarına karşı korunma, kumandalar, öncelikler
45.13.1- Asansörün elektrik arızalarına karşı korunması, elektrik güvenlik sistemleri, güvenlik
kontakları, güvenlik devreleri, kumanda sistemleri, butonyer ve göstergeleri, durdurma ve alarm
düzenekleri, yük kontrol sistem aksamları TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartlarında belirtilen
hükümlere uygun olacaktır.
45.13.2- Sağlık tesislerinde kullanılacak olan asansörlerin buton ve gösterge kapakları,
sterilizasyon için satine paslanmaz çelik kaplı olacaktır.
45.13.3- Kamu binalarına tesis edilecek olan asansörlerde kullanılacak olan yük kontrol sistemleri
gerekli hassaslığın sağlanması için, elektronik tipte olacaktır.
45.13.4- Asansör arızalarının
izlenebilirliği
için, asansörlerde oluşan arızalar, kumanda
tablolarının bir bölümünde görsel olarak izlenebilecek şekilde olacaktır.
45.14- Uyarı levhaları, işaretlemeler ve işletme talimatları
Elektrik Mühendisleri Odası
139
45.14.1- Kabin içi, kabin üstü, kat kapıları, kuyu, makine ve makara daireleri vb. yerlere TS 10922
EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartlarında belirtilen şartlara göre etiketleme yapılacak olup, ilgili levhalar
ile bakım ve işletme talimatnameleri asansör firması tarafından temin edilerek takılacaktır.
45.15- Son kontrol, deneyler ve tutulacak kayıtlar
45.15.1- Tesis edilecek olan asansörlerin işletmeye almadan önce ve asansör firması tarafından
yapılacak son kontrollar, deneyler ve bunların kayıtları, TS 10922 EN 81-1 ve TS EN 81-2
standartlarında belirtilen şartlara uygun olacaktır. Bu dökümanlar asansör
teknik dosyasında
bulunacaktır.
45.16- Asansör planları ve hesapları
45.16.1- Tüm plan, şema ve hesaplar, 10922 TS EN 81-1 ve TS EN 81-2 standartlarına uygun
olarak yapılacak, asansör firması, firma seçim işleminin yapılmasını müteakip işe başlamadan önce
aşağıdaki evrakı tasdike verecektir:
45.16.1.1- Asansör kuyularının enine ve boyuna düşey kesitleri (Ölçek 1/100-1/50),
45.16.1.2- Makine dairesi ve varsa makara dairesi plan ve kesitleri. (Ölçek: 1/10-1/25),
45.16.1.3- Kuyu ve kabin yatay kesiti (Ölçek: 1/10),
45.16.1.4- Kat kapılarının önden görünüşü (Ölçek: 1/10),
45.16.1.5- Rayların, halatların, kasnakların ve taşıyıcıların mukavemet hesapları,
45.16.1.6- Asansör tesisatının bağlantı şeması.,
45.16.1.7- Asansör tahrik makinasının bulunduğu zemine ve kuyu dibine gelen yük
45.16.1.8- Kuyu dibi yerleşim planı,
45.16.1.9- Kuyu emniyet boşlukları,
45.17- Asansör tesisatının kabulü
45.17.1- Kabulde asansör tesisatının bütün kısımlarının şartnameye, tasdikli plan, hesap ve
resimlere göre yapılmış olup olmadığı kontrol edilecektir.
45.17.2- Bütün güvenlik sistemleri, kapı kilitleri, müsaade edilen maksimum yükleme ile güvenlik
tertibatının çalışması, sınır şalterleri ile fren sisteminin çalışması özellikle test edilecektir.
45.17.3- Asansöre ait elektrik tesisatının yalıtım direnci, makine ve kat kapılarının topraklanması
ve bu şartnamede bahsedilmeyen hususların tesis ve kontrolu, Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği, Elektrik
Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve yürürlükteki TSE standartlarına uygun olarak yapılacaktır.
45.18 İlgili Standartlar:
TS 1812 Asansörlerin Hesap, Tasarım ve Yapım Kuralları (Elektrikle Çalışan İnsan ve Yük
Asansörleri İçin) EN: 81-1 Asansörler –yapım ve montaj için Güvenlik kuralları-Bölüm1.
Elektrik Mühendisleri Odası
140
TS 4789 ISO 7465 İnsan ve Yük Asansörleri-Kılavuz Raylar, Asansör Kabinleri ve Karşı
ağırlıkları için-T Tipi
TS 8237 ISO 4190-1/2004 Asansörler - Yerleştirme ile ilgili boyutlar - Bölüm 1: Sınıf I, sınıf II,
sınıf III ve sınıf VI asansörler
TS 8238 ISO 4190-2 Asansörler - Yerleştirme ile ilgili boyutlar Bölüm 2: Sınıf IV asansörler
TS 8239 Asansörler- Otomatik Kapılı- Yerleştirilmesi İle İlgili Boyutlar- Sınıf 5- Servis
Asansörleri
TS EN 13015 +A1/2009 Asansör ve yürüyen merdivenlerin bakımı – Bakım talimatları için
kurallar
TS EN 627 Asansörlerin, Yürüyen Merdivenlerin ve Yürüyen Yolcu Bantlarının Verilerinin
Kaydedilmesi ve İzlenmesi Kuralları
TS EN 50214 Kablolar-Asansörler İçin Bükülgen Kablolar
TS 12255 Yetkili Tamir ve Bakım Servisleri- Asansörler, Yürüyen Merdivenler, Yürüyen Yolcu
Bantları- Genel Kurallar
TS EN ISO 10535 Özürlülerin taşınması için asansörler- özellikler ve deney metodları
TS 10922 EN 81-1+A3/2010 Asansörler- Yapım ve Montaj İçin Güvenlik Kuralları- Bölüm 1:
Elektrikli Asansörler EN81-1/A1- Asansörler-Yapım montaj ve güvenlik kuralları.
TS EN 81-2 Asansörler- Yapım ve Montaj İçin Güvenlik Kuralları- Bölüm 2: Hidrolik Asansörler
TS EN 81-3+A1/2009 Asansörler- Yapım ve Montaj İçin Güvenlik Kuralları- Bölüm 3: Elektrikli
ve Hidrolik Servis Asansörleri
TS EN 12385-5 Çelik tel halatlar – Güvenlik – Bölüm 5: Asansörler için halatlar
TS EN 81-70 Asansörler- Yapım ve Montaj İçin Güvenlik Kuralları- Yolcu ve Yük Asansörleri
için Özel Uygulamalar Bölüm 70
TS EN 81-28 Asansörler – Yapım ve montaj için güvenlik kuralları – Yolcu ve yük asansörleri -
Bölüm 28: Yolcu ve yük asansörlerinde uzaktan alârm
TS EN 81-58 Asansörler – Yapım ve montaj için güvenlik kuralları - Muayene ve deneyler –
Bölüm 5
TS EN 81-72 Asansörler – Yapım ve montaj için güvenlik kuralları - Yolcu ve yük asansörleri için
özel uygulamalar – Bölüm 72: İtfaiyeci asansörleri 58: Kat kapıları için yangına karşı dayanıklılık
deneyi
TS EN 81-71+A1/2007 Asansörler – Yapım ve montaj için güvenlik kuralları: Yolcu ve yük
asansörleri için özel uygulamalar – Bölüm 71: Kasıtlı tahribata karşı dayanıklı asansörler
TS EN 81-73/2006 Asansörler – Yapım ve montaj için güvenlik kuralları- Yolcu ve yük
asansörleri için özel uygulamalar – Bölüm 73: Yangın anında asansörlerin davranışı
TS EN 81-80 Asansörler - Yapım ve montaj için güvenlik kuralları-Mevcut asansörler-Bölüm 80:
Mevcut yolcu ve yük asansörlerinin güvenliğini geliştirme kuralları
Elektrik Mühendisleri Odası
TS EN 12015 Elektromanyetik uyumluluk – Asansörler, yürüyen merdivenler ve yürüyen bantlar
için ürün ailesi standartı – Emisyon
TS EN 12016+A1/2011 Elektromanyetik uyumluluk - Asansörler, yürüyen merdivenler ve
yürüyen bantlar için ürün ailesi standartı – Bağışıklık
141
Elektrik Mühendisleri Odası
142
ALTINCI BÖLÜM
YEDEK GÜÇ KAYNAKLARI
46- Dizel Elektrojen Grubu
46.1- Kapsam
Bu bölüm, yapının tasdikli projesinde belirlenen değişken yükler altında sürekli güç (prime güç)
kapasiteli, dizel motorlu; buna akuple 400/230 volt, 50 Hz’lik, kendinden uyarı sistemli ve otomatik
gerilim regülatörlü alternatör ve donanımı ile kumanda panosu, otomatik transfer sistemi, soğutma
sistemi, hava giriş ve çıkış sistemleri ile otomatik devreye girme tertibatlı jeneratör grubunun (güç
birimi KVA), komple kullanıma hazır durumda tesis edilmesi için gerekli tüm malzeme, işçilik, tesis,
teçhizat, işyerine nakli, montajı ve işler halde temin edilmesi ve bu şartnamede belirtilen gerekli diğer
aksesuarları kapsar.
46.2- Standartlar
46.2.1- Tesis edilecek elektrojen gruplar ı ve bunları meydana getiren unsurlar, gerek bütünsel
(komple set olarak), gerekse unsurlar olarak TSE, TS ISO veya EN, HD, IEC uluslararası standartlarına
göre imal edilmiş olacaktır.
46.3- Boyutların kontrolu
46.3.1- Yüklenici,
tam ve doğru boyutlarda
projelendirilmesinden sorumlu olacaktır. Yüklenici, herhangi bir işi yapmadan önce tespit ettiği ihtilaflı
durumlar varsa önceden işverene bilgi verecek, tüm yapısal değişiklikler için, işe başlamadan önce
işverenin onayını alacaktır.
jeneratörün monte edileceği mahallin
46.3.2- Montajı yapılacak tüm cihaz ve malzemeler son 2 yılın üretimi, yeni ve kullanılmamış
olacaktır.
46.3.3- Kumanda panosu, alternatör üzerine montajlı olmayacak, şase üzerinde veya yer tipi
olacaktır. Bu pano ile elektrojen grubu arasında çekilecek kumanda kabloları iki taraflı konnektörlü
olacak, enerji kabloları ise, pabuçlu olarak irtibatlandırılacaktır. Söz konusu kablolar, TSE damgasına
sahip olacaktır. Sinyalizasyon kablosu çok damarlı ve fleksıbil olacaktır.
46.3.4- Ölçü ve bakım elemanının elle erişebileceği her yer gerilim kaçaklarına karşı topraklanmış
olacak ve hayati tehlike arz eden gerilimler için resim, işaret ve yazılarla uyarı ihbarları bulunacaktır.
46.3.5- Bu şartname ile aynı anda tedarik edilen birden fazla Dizel elektrojen grubu marka, model
ve tip olarak birbirinin aynısı olacaktır.
46.3.6- Motor ve generatörün akuplajı fabrikada yapılmış olacaktır. Taşıma maksatları ile
parçalanan makinalarda, yerine montajdan sonra yapılan akuplajın doğruluğu özel olarak kontrol
edilmelidir.
46.3.7- Özel teknik şartnamesinde paralel çalışma istenmesi halinde, kusursuz bir paralel çalışma
sağlanacaktır. Paralel çalışma esnasında ve sabit yüklerde, ölçü aletleri ibrelerinde, fiziksel titreşim
meydana gelmeyecektir. Yükün jeneratör güçleri ile orantılı dağıtılması için makinaların dönme sayısı
Elektrik Mühendisleri Odası
143
ve gerilim regülatörlerine kumanda etmek imkanı olacaktır. Yük makinalar arasında salınım
yapmayacaktır.
46.3.8- Grupların paralel çalışması durumunda, ışıkta gözün fark edebileceği titreşimler meydana
gelmeyecektir.
46.4- Dizel motor
46.4.1- Tesis edilecek grubun gücü, özel şartnamesinde "prime ve standby" da “net” gücü kW ve
kVA cinsinden bildirilmiştir.
46.4.2- Firma, dizel motorlara ait, her türlü bilgiyi içeren kullanma talimatlarını teklifi ile birlikte
verecektir. Bu bilgiler, makinalara ait el kitapları, motor markası, modeli, gücü, silindir sayısı, hava
emiş tipi, çap/strok (mm olarak), motorun boyutları uzunluk, genişlik ve yüksekliği (mm olarak),
ağırlığı (kg), motor devri (devir/dk), "prime ve standby" da kWve kVA olarak "brüt" ve "net " gücü,
silindir hacmi, yakıt sistemi, yakıt tüketimi, egzos sistemi, soğutma sistemi, yağlama sistemi ve elektrik
sistemi gibi bir motorun tanımlanıp anlaşılmasına yardımcı olacak her türlü bilgiyi içerecektir.
46.5- Dizel motorun genel teknik özellikleri
46.5.1- Motorlar, 4 zamanlı, 10-300 kVA arası mekanik veya elektronik, 300 kVA’dan büyük
gruplar elektronik dönme sayısı regülatörlü, turbo şarjlı veya doğal emişli, sürekli çalışma devri 1500
d/dak olacaktır. (10-36 kVA arasındaki dizel motorların sürekli çalışma devri, 3000 d/dak olabilir.)
46.5.2- Dizel motoru, 12 saatlik bir çalışma periyodunun ve herhangi bir saatinde bir saat süre ile
nominal gücünün daha fazlası bir gücü verebilecek ve performansında herhangi bir düşme
olmayacaktır. Ancak, istenilen jeneratör gücünün, jeneratörün tesis edileceği yerdeki rakıma göre dizel
motordaki güç düşümleri de gözönüne alınarak hesaplanması sonunda, vereceği net gücün, istenen
gücün altında kalması durumunda, teklif uygun görülmeyecektir.
46.5.3- Normal çalışma şartlarında; silindir gömlekleri, pistonlar, piston kolları ana ve kol
yatakları ile eksantrik mili yataklarının ömrü 10.000 çalışma saati veya daha fazla olacaktır.
46.5.4- Dizel motorları, yağ basıncı, hararet, radyatör su seviyesi gibi hayati hususların denetimine
imkan veren göstergelere ve algılayıcılara sahip olacak, bunlardan iletilen arıza ve ihbarlar tüm çalışma
konumlarında otomatik kumanda panosu ile elektronik kontrol ve transfer paneli üzerindeki gösterge ve
ihbar ünitelerine ulaştırılıp, ışıklı, sesli alarmların verdirilmesi sağlanacaktır.
46.5.5- Dizel motorların soğuk havalarda, rahatlıkla çalışıp yük altına girebilmeleri için, soğutma
donanımlarına, yeterli güçlerde elektrikli ön ısıtıcılar takılacaktır.
46.5.6- Elektrojen grubunda, çevre sıcaklığına bağlı olarak, dizel motorunu normal çalışma
sıcaklığında tutacak şekilde ısıtacak krom nikel borulu kaliteli ısıtıcılar kullanılacaktır.
46.5.7- Motorun ilk hareketi marş motoru ile elektrikli olup, akü ve elektrik donanımı DA 12 veya
24 Volt olacaktır.
46.5.8- Motorun soğutma sistemi hava veya su ile soğutmalı olacak, +40ºC ile -10ºC arasındaki
çevre sıcaklıklarında yeterli şekilde soğutmayı temin edebilecektir. Hava sıcaklığının bu sınır değerler
dışında olması halinde ek tedbirler yüklenici tarafından alınacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
144
46.5.9- Hava filtresi değiştirilebilir ve dizel motor imalatçısı firmanın uygun gördüğü kağıt
elemanlı tip şeklinde olacaktır.
46.5.10- Yakıt sistemi direkt enjeksiyonlu olacaktır.
46.5.11- Motor, kesikli ve sürekli güç için ISO 3046 standartına göre seçilmiş olacaktır.
46.5.12- Kontrol panosunda motor yağ basınç ve su sıcaklık göstergeleri bulunacaktır.
46.5.13- Dizel motorda yağlama yağı ve soğutma suyu pompaları mevcut olacak, yağ filtresi
elemanı, mazot filtresi elemanı ve hava filtresi elemanları değişebilir tip olacaktır.
46.5.14- Yakıt deposu, standart olarak 8 saat çalışmaya yeterli olacak, depo üzerinde gösterge,
dolum ve boşaltma vanası mevcut olacaktır. İşin özelliğine göre gerek duyulduğunda, özel teknik
şartnamede belirtilmek suretiyle işveren, ikinci bir yakıt deposu isteyebilecektir.
46.5.15- Egzos susturucusu ve esnek egzos bağlantısı grupla birlikte verilecektir.
46.5.16- Motorun çalışması için gerekli donanım dizel motoru ile birlikte verilecektir.
46.5.17- Dizel motorla birlikte verilecek şarj dinamosunun DA çıkış gerilimi, marş motoru
besleme gerilimine eşit olacaktır. Şarj dinamosunun uçları elektronik kumanda panosuna kadar
götürülerek, şarj redresörü çıkış uçlarının da bulunduğu bir klemenste son bulacaktır. Akümülatörlerin
beslemesi, redresör veya şarj dinamosundan otomatik olarak yapılacaktır.
46.5.18- Teklif edilen dizel motorları, en az 1 yıl süre ile elektrojen grupları üzerinde denenmiş
olacak ve bu husus belgelenecektir.
46.5.19- Sistemi beslemek için, uygun sayı ve kapasitede, az bakımlı veya bakımsız tip akü,
bağlantı kabloları ile birlikte verilecektir.
46.5.20- Otomatik devreye girme tertibatlı elektrojen grubu besleyeceği tesisin özelliklerinin
belirlediği süre içinde devreye girecektir. Ancak bu süre ilk yol vermede 15 s’yi geçemez.
46.5.21- Kontrol panosunda, aşırı su sıcaklığında ve düşük yağ basıncında devreye giren, ışıklı
alarm ve otomatik durdurma sistemi mevcut olacaktır.
46.6- Motorun sürekli net faydalı gücü
46.6.1- Motorun sürekli net faydalı gücü; motorun çalışması için gerekli ateşleme tertibatı, mazot
pompası, soğutma suyu pompası, vantilatör v.s gibi yardımcı techizat için sarfedilen güç çıkarıldıktan
sonra, motorun verdiği net güçtür.
46.6.2- Net faydalı güce dâhil olmayan devrelere ait güç, teklif ekinde ayrıca belirtilecektir.
46.7- Motorun yakıt tüketimi
46.7.1- Motorun yakıt tüketimi, 1/4, 1/2, 3/4, ve 4/4 yüklerde g/kWh cinsinden belirtilecek, yakıt
tüketimi aynı güç için daha düşük olan motorlar tercih edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
145
46.7.2- İmalatçı firma tarafından, tam yükteki yakıt tüketiminin +%5 tolerans ile sağlanacağı
taahhüt edilecek, taahhüt edilen değerler aşılmayacaktır.
46.7.3- Motor nominal devir ve sürekli net faydalı tam güçle çalışırken yağlama yağı tüketimi,
yakıt tüketimini %0,5’ini aşmayacaktır. Teklifte, yağlama sistemi hakkında da bilgi verilecektir.
46.8- Regülasyon
46.8.1- Motorun dönme sayısı regülatörü, alternatör motora akuple edilmiş durumda iken,
motorun tek adımda alabileceği yükün ani olarak değişmesi halinde devir sayısı;
Geçici olarak ± % 10
Kalıcı olarak ± % 2'yi geçmeyecektir.
46.8.2- Normal çalışma sıcaklığında olan motorun, değişmeyen yükte veya boşta çalışması halinde
devir sayısı değişimi %0,5’i aşmayacaktır.
46.8.3- Bu şartnamede kesin olarak belirtilmediği takdirde, dizel elektrojen grupları paralel
çalışmayacaktır. Grubun paralel çalışmasının istenmesi halinde, motor dönme sayısı regülatörü
elektronik tip olacaktır.
46.9- Alternatörün teknik özellikleri
46.9.1- Alternatör çıkış gerilimi 400/231 volt, frekansı 50Hz, güç faktörü 0,80-1,00 arasında, boşta
çalışmada gerilim harmoniği TDH %3’den küçük olacaktır.
46.9.2- Aksi belirtilmedikçe alternatör çevre şartları bakımından -10°C ila +40°C sıcaklıkta, bağıl
nem , çalışma yüksekliği 0-1000 m. ortamında tam yükte çalışmaya elverişli olacaktır.
46.9.3- Alternatör gerilimi, aşağıdaki şartlarda kalıcı olarak nominal gerilimin, (+/-) %1’inden
fazla değişmeyecektir. Gerilim toparlanma zamanı TS ISO 8528-3 madde 8.9 ve madde 13.5’e göre 1,5
s’den küçük olacaktır. Yük artma ve azalma durumlarında geçici gerilim sapması madde 13.3 ve 13.4’e
göre ’i aşmamalıdır.
46.9.3.1- Yükün ilk adımda sıfırdan yüzde yüze çıkması,
46.9.3.2- Güç faktörünün 0,80'den 1'e, 1'den 0,80'e değişimi,
46.9.3.3- Sıcaklığın -10 °C ile +40' °C arasında değişimi,
46.9.3.4- Motor hız değişiminin nominal hıza oranının %5 olması,
46.9.4- Alternatörde, dengesiz yük oranı % 30 seviyesine çıktığında, çıkış gerilimi ve hız
regülasyonunda bozulma olmayacaktır.
46.9.5- Alternatörler, sürekli gücüne göre 12 saat arayla bir saat süre ile aşırı yükle
yüklendiğinde, hiçbir şekilde elektriksel ve mekaniksel bozulma meydana gelmeyecektir.
46.9.6- Fazların kısa devre olması halinde kısa devre akımı, minimum 500 milisaniye süre ile
nominal akımın en fazla 3 katı olacak fakat, sargılarda ve diğer devre elemanlarında (kumanda panosu
dâhil) herhangi bir hasar veya kavrulma meydana gelmeyecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
146
46.9.7- Dizel motorunda istenmeyen hızın, nominal hızın fazlasına ulaşması halinde,
alternatör sargılarında ve rulmanında kayma veya mekaniki herhangi bir hasar meydana gelmeyecektir.
46.9.8- Alternatörün verimi, teklifte Cos Ø =1-0,80 için 4/4, 3/4 ve 2/4 yüklerde ayrı ayrı
belirtilecektir.
46.9.9- Alternatörün gerilimi, cihaza monte edilmiş bir potansiyometre veya (pulse) darbe butonu
ile ± %5 sınırları içinde elle ayarlanabilecektir.
46.9.10- Alternatör fırçasız tip olacaktır. ,
46.9.11- Alternatör TS EN 60034-1 ,TS ISO 8528 standartlarına göre üretilmiş fırçasız tip
uyarma makinasına sahip olacak, elektronik gerilim regülâtörü 50 °C ortam sıcaklığında çalışabilme
yeteneğinde olacaktır.
46.9.12- Alternatör IP23 koruma sınıfında olacaktır.
46.9.13- Dizel elektrojen grupları Üretici firmanın ISO9001 kalite yönetimi belgesi bulunması
zorunludur.
Bu belge teklifle birlikte verilecektir.
46.9.14- Alternatör çıkışucunda, aşırı yüklenme ve kısa devre koruması için uygun akımda termik
mağnetik anahtarla donatılmış olacaktır. 500 kVA’dan büyük grupların transfer sisteminde motorlu
şalter kullanıldığından, ayrıca koruma anahtarına gerek yoktur. Anahtarın kesme kapasitesi madde
46.9.6’da verilen akıma göre seçilecektir. Anahtarın açma süresi 20 ms’ye kadar ise başlangıç kısa devre
akımına göre seçim yapılacaktır.
Anahtar IEC 60947 standartına uygun olacaktır.
Alternatör, gövde kısa devrelerine karşı TS ISO 8528-4 madde 7.2.7 uyarınca, korunmuş olacaktır.
Paralel çalışan gruplarda ters güç koruması yapılması TS ISO 8528-4 madde 7.2.4 uyarınca,
şarttır.
46.10- Kumanda panosu
46.10.1- Kumanda panosu, grup şasesi üzerinde montajlı veya yer tipi pano şeklinde fırın boya ile
boyanmış olacaktır. Pano mekanik bakımından, üzerine monte edilen cihazları rahatlıkla taşıyabilecek
kapaklı ve kilitli olarak imal edilecektir. Pano ölçüleri, teklifle birlikte verilecektir. Panoların diğer
özellikleri bu şartnamenin II. Bölümü madde 23 de belirtilen özellikleri de taşıyacaktır.
46.10.2- Bütün ölçü aletleri ve kumanda birimleri ön kapakta toplanmış olacaktır. Ayrıca, bu
birimlerle kabin içerisindeki diğer birimler arasında irtibatı sağlayan kablolar, esnek bir yapıda monte
edilecek ve kapağın açılıp kapanmasını güçleştirmeyeceği gibi, zamanla ezilme, kırılma v.s. meydana
gelmeyecektir.
46.10.3- Grupların panoları, grup şasesi üzerine veya ayrı bir yerde monte edilebilir. Ancak
generatör üzerine konmayacaktır. Panolarda aşağıdaki cihazlar bulunacaktır.
•3 adet ampermetre,
•1 adet voltmetre,
•1 adet voltmetre komütatörü (7 pozisyonlu)
•1 adet frekansmetre,
Elektrik Mühendisleri Odası
147
•2 adet kontaktör veya motorlu şalter(transfer sistemi için) Madde 46.10.5’e uygun
•1 adet çalışma zaman saati,
•1 adet dizel motor sıcaklık göstergesi,
•1 adet motor dizel yağ basınç göstergesi,
•1 adet manuel çalıştırma anahtarı veya butonu,
•1adet manuel durdurma anahtarı veya butonu,
•1 adet termostatik kontrollu ceket suyu ısıtıcı sigortası,
•1 adet tampon şarj redresörü,
•1 adet 3 faz şebeke kontrol sistemi,
•1 adet düşük gerilim ünitesi,
•1 adet acil durdurma anahtarı veya butonu,
•1 adet alarm silme (reset) butonu,
•1 adet sesli uyarı durdurma butonu,
•Yeterli sayıda tablo içi ve önü aydınlatma lambaları,
•1 adet otomatik devreye girme ünitesi (programlanmış micro prosösörlü olup, düşük
yağ basıncında, dizel motor devir yükselmesinde, yüksek soğutma suyu sıcaklığında,
dizel motor start almadığında, alternatör çıkış vermediğinde, dizel motor otomatik
stop eder ve ışıklı ikaz verir).
46.10.4- 30 kVA ve üzeri gruplarda yukarıdaki göstergeler yerine, yukarıdaki fonksiyonları
taşıyan LCD göstergeli otomatik kontrol ünitesi kullanılabilir.
46.10.5- Otomatik transfer sistemi 500 kVA ‘ya kadar (500 kVA Dâhil) kontaktörlü, 500
kVA’dan daha yüksek güce sahip gruplarda, motorlu şalterli olacaktır. Transfer sistemindeki şalter ve
AC 3 sınıfı kontaktörler, IEC 60947 standartına uygun seçilecektir. İstekli, teklifinde kullanacağı tüm
elektrik malzemelerinin orijinal teknik prospektüslerini verecektir.
Şebeke ve jeneratör kontaktörleri (şalterleri) arasında elektrik ve mekanik kilitleme düzeneği
bulunması zorunludur.
46.10.6- Zayıf akım devreleri de sigorta ile korunacaktır.
46.10.7- Enerji kablosu için gerekli bağlantı klemensleri veya bakır baraları olacaktır.
46.10.8- Bütün kablolar, uluslararası renk veya rakamlara göre kodlanmış ve şemalara da işlenmiş
olacaktır.
46.10.9- Kontrol ve zayıf akım devrelerindeki ünitelerle dış bağlantılar ve üniteler arası bağlantılar
konnektörlerle yapılacaktır. Kontrollukça beğenilmeyen konnektörler ve malzemeler, yüklenici
tarafından değiştirilecektir.
46.10.10- Özel şartnamesinde paralel çalıştırılması öngörülen gruplar için 1 takım senkronizasyon
tablosu (çift voltmetre, çift frekansmetre, sıfır voltmetresi {tercihen senkronoskop}ve bağlantı seçim
anahtarı) düzenlenecektir.
Otomatik senkronizasyon ünitesi de verilebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
148
46.11- Otomatik çalıştırma
46.11.1- Otomatik çalışma sistemi grubun, tam otomatik çalışmayı sağlaması için gerekli
kablolama, röleler, kontaktörler, otomatik transfer şalteri, mikro işlemci veya mikrocontroller ihtiva
eden programlanabilir, digital elektronik devreler gibi her türlü cihazları kapsayacaktır. Otomatik
çalışma şekli şöyle olacaktır: şebeke gerilimi ayarlanmış sınırlar dâhilinde iken, şebeke kontaktörü
(şalteri) kapatılacak (on) ve sistem şebekeden beslenecektir. Şebeke geriliminin madde 46.11.4 de
verilen değerler den fazla değişmesi halinde, şebeke kontaktörü (şalter) açılacak (off) ve jeneratör
çalıştırılacaktır. Madde 46.5.20 de verilen süre içinde jeneratör hazır olacak ve jeneratör hazır bilgisi ile
jeneratör şalteri kapatılacaktır (on). Şebeke gerilimi normale gelene kadar sistem jeneratörden
beslenecek, şebeke tekrar normale döndüğünde, şebekenin kararlı bir şekilde var olduğu ayarlanabilir bir
süre (3 dk) izlenip daha sonra jeneratör kontaktörü açılacak (off), şebeke kontaktörü ise, kapatılıp (on)
yük şebekeden beslenecektir. Jeneratör hemen durdurulmayacak, soğutma için ayarlanabilir bir süre (3
dk)çalıştıktan sonra stop edilecektir.
Jeneratör ilk yol vermede yol almazsa akülerin toparlanması için ayarlanabilir bir süre beklenecek
ve yol verme işlemi tekrarlanacaktır. Bu işlem 3 kereden fazla başarılı olmazsa makina arıza durumuna
geçecektir.
46.11.2- Elektriksel kumandada, kontrol ve tasarım şekli mikroişlemci ihtiva eden tasarımlar
tercih edilecektir.
46.11.3- Sistem, otomatik olarak çalışacaktır.
46.11.4- Aşağıdaki durumlardan birinin meydana gelmesi halinde grup, otomatik olarak devreye
girerek, yükü üzerine alacaktır.
a) Şebeke geriliminin nominal değerin altına düşmesi,
b) Şebeke geriliminin nominal değerin üstüne çıkması,
c) Fazlardan en az birinin tamamen kesilmesi veya ilk iki şıktaki limitlerin dışına çıkılması,
d) Şebeke frekansının nominal frekansın %2 nin altına düşmesi,
e) Şebeke frekansın nominal frekansın %2 üstüne çıkması.
a), b), d) de tarif edilen sınır değerlerin el ile değiştirilmesi imkânı olacaktır.
46.11.5- Otomatik, elle veya test konumlarından birinde çalıştırma halinde, ilk kalkışta motor yağ
basıncı 0(sıfır) olduğundan, bu sırada yalancı alarm verilmemesi için, gerekli her türlü tedbir alınacaktır.
46.11.6- Düşük yağ basıncı, aşırı sıcaklık, yüksek hız, düşük hız, alternatör çıkış geriliminin düşük
ve yüksek seviyelere ulaşması, aşırı akımın faz başına nominal akımın 'sini geçmesi durumlarında
jeneratör devreden çıkacaktır.
46.11.7- Kumanda panosu üzerinde ayrıca, acil alarm sistemi ile birlikte mantar başlı ve
kilitlemeli ACİL DURDURMA BUTONU bulunacaktır.
46.11.8- Acil durdurmada motor stop ederken alternatör kontaktörünün enerjisi de kesilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
149
46.12- Akü şarj ünitesi
46.12.1- Grubun çalışmasını sağlamak ve kumanda panosu üzerinde mevcut devrelerin her türlü
besleme gerilimlerini karşılamak amacı ile gruplarla birlikte verilecek az bakımlı veya bakımsız tip akü
bataryasını şarj etmek üzere, kumanda panosu içerisinde bir adet akü şarj ünitesi verilecektir.
46.12.2- Şarj cihazı, hem şebekeden, hem de grup çıkışından beslenecektir.
46.12.3- Şarj cihazının şarj etmemesi halinde, sesli ve ışıklı alarm verecektir.
46.12.4 - Şarj ünitesi çıkışı ve şarj alternatörü çıkışı ile akü besleme kablosu, kontrol tablosu
üzerinde, bir klemens dizisinde toplanacaktır. Şebeke mevcut iken aküler şarj redresörü üzerinden,
jeneratör devrede iken aküler şarj alternatörü üzerinden şarj edilecektir.
46.13- Montaj
46.13.1- Dizel elektrojen gruplarının montajı, imalatçı firmanın temel, boru donanımı ve egzoz
borusu planlarına ve kontrol panosu bağlantı şemalarına göre yapılacaktır. Temel planları iş yerindeki
zemin gerilmesine göre tanzim edilecektir. İşi yaptıran müessesenin yazılı müsaadesi alınmak suretiyle,
montaj planında değişiklik yapılması mümkündür.
46.13.2- Betonarme kaide, jeneratör grubunun hassas cihazlara yakın veya yanına konulması ve
binaların bodrum katlarına monte edilmesi durumunda yapılacaktır. Betonarme döşeme üzerine
oturtulan grupların oluşturacağı titreşimlerin yutulması için grup şasesi altına lastik takoz, yay vb.
titreşim yutucu donanım yerleştirilecektir. Grubun konacağı döşemenin grup çalışma yükünü
kaldırabileceği yetkili inşaat mühendisi tarafından doğrulanmalıdır.
46.13.3- Jeneratör için beton temel kaidesi yapılacak ise, jeneratör firmasınca verilecek projeye
göre olacaktır. Projesinde dizel temel kitle betonu dökülmeden önce, temel tabanına, elenmiş ve
yıkanmış, 10 cm yükseklikte kum döşenecek ve bunun üzerine de 5 cm kalınlıkta mantar titreşim yalıtım
levhaları konduktan sonra jeneratör temel kitlesi dökülecektir. Kitlenin etrafına, temelden 30 cm daha
derine indirilmiş ve jeneratör temel kitlesinden 10 cm aralıkta beton blok (dolu briket) duvar yapılacak
ve duvarla kitle arası 5 cm kalınlıkta mantar levhalarla doldurulacaktır. Dolgu üst seviyesi, zemin
seviyesine kadar gelmeli, üstü saç kapakla kapatılmalıdır. Döşeme kenarları 40x40x4 mm köşebentle
takviye edilecek, saç kapağın oturacağı kademe bulunacaktır. Beton kaidede de saç kapağın oturması
için tedbir alınacaktır. Kanal kapakları zemin ile aynı seviyede olacaktır. Titreşim yalıtım levhaları ve
dolgu malzemesi olarak mazot etkisi ile yumuşayıp eriyen malzeme kullanılmayacaktır.
46.13.4- Temelde kullanılacak olan betonun sınıfı C25’ten az olmayacaktır.
46.13.5- Titreşimlerin civara yayılıp yayılmadığının kontrolunda, vibrometre ile ölçülecek
titreşimin amplitüdü, 150 kVA’dan büyük gruplar için ±0,025 mm ve 150 kVA’dan küçük gruplar için,
titreşimin genliği ± 0,05 mm den fazla olmayacak ve gruptan civara hiçbir titreşim geçmeyecektir.
Gruptan yayılan gürültü Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğine
(2002/49/EC) ve egzost gazları kirliği sınırları, 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanununa ve
1/5/2003 tarihli ve 4856 sayılı Çevre ve Orman Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanununa
göre yayınlanmış olan Yönetmeliklere uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
150
46.13.6- Makina grubuna gelen kablolar ve borular kendi özel kanalları içine yerleştirilecektir.
Kablo ve boru kanalları en az 30x30 cm, duvar kalınlıkları 10 cm’den az olmayacaktır. Bütün kanallar,
baklavalı saçla örtülecek, saçların oturacağı kanal kenarları 40x40x4 mm köşebentlerle takviye
edilecektir. Kanal kapakları zemin ile aynı seviyede olacaktır. Yatay zemin üzerinde hiçbir boru ve
kablo bulunmayacaktır.
46.13.7- Alternatör gövdesi Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine uygun bir şekilde
en az 25 mm² kesitinde elektrolit bakır iletken ile bina topraklanmasına bağlanacaktır. Yıldız noktası
topraklanması da Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine uygun olacaktır.
46.13.8- Her türlü malzemenin iş yerine nakli, temel hafriyatı, beton, kalıp, kablo kanalları, kanal
köşebentleri ve baklavalı saçlar, topraklama tertibatı ve şartnamede belirtilmediği halde, montaj ve
kabul için gerekli diğer müteferrik malzeme ve işçiliklerle, geçici kabul hazırlanırken, motora konulacak
yağlama yağı, soğutma radyatörü olan makinalarda antifriz, geçici ve kesin kabullerde sarfolunacak
asgari miktarda yakıt ve yağ yüklenici tarafından karşılanacaktır.
46.13.9- Montajda, grup ile kontrol panosu arasındaki kablolar, yapılan hesap sonucunda gruptan
çekilecek maksimum akımı taşıyacak kesite uygun olacak ve montajı yapan firma tarafından temin
edilecektir. Kontrol panosu ile otomatik transfer tertibatı ve şebeke arasındaki kablo ise, mesafeye ve
akım taşıma kapasitesine göre yüklenici firma tarafından temin edilerek, montaj firması tarafından
bağlantısı yapılacaktır.
46.14- Eğitim
46.14.1- İşletme ve bakım eğitimi, kullanıcı seviyesinde jeneratöre temel mudahalelerin
yapılabileceği düzeyde, jeneratörün çalıştığı mahalde ilgili personele, imalatçı firma veya yüklenici
tarafından verilecektir.
46.14.2- Eğitim, teorik ve uygulamalı olmak üzere iki aşamalı olacaktır. Uygulamalı eğitim için,
gerekli her türlü ölçü aleti avadanlık vs. firmaca temin edilecektir.
46.14.3- Eğitim sırasında her türlü koruyucu tedbirler firmaca alınacak, yaralanma veya ölümle
sonuçlanabilecek herhangi bir kazaya meydan vermemek için, firmaya ait kalifiye personel, gerekli
tedbirleri alacaktır.
46.15- Teknik dokümantasyon
46.15.1- Verilecek olan teknik dokümantasyon, montajı yapılan techizatın bakım ve işletmesini en
iyi şekilde sürdürmeye ve bunlardan en üst düzeyde yararlanmaya yönelik olacaktır. Montaj, bakım ve
işletme ile ilgili teknik dokümanların, kabul heyetince yeterli bulunmaması halinde, yüklenici istenen
dokümantasyonu hazırlamak ve işverene teslim etmekle yükümlüdür.
46.15.1- Elektrojen grubuna ait el kitabı, yerleşim ve devre şemaları bizzat montajı yapılan gruba
ait bilgileri içerecektir.
46.15.3- Verilecek dokümanlar:
46.15.3.1- Çalışma ve bakım el kitabı,
46.15.3.2- Dizel ve alternatör basit tamir kitabı,
46.15.3.3- Tüm sistemin elektrik-elektronik komple bağlantı şeması,
Elektrik Mühendisleri Odası
46.15.3.4- Kumanda panosu açık devre şeması,
46.15.3.5- Sistemin kumanda ve kontrolünde kullanılan her türlü ünitenin çalışma şekli, arıza
arama ve giderme diyagramı gibi dokümanlar.
46.16- Tekliflerde dizel motora ait bildirilecek teknik özellikler
Yüklenici dizel motora ait teknik özellikleri aşağıdaki başlıklara göre bildirilecek ve kabul
deneylerinde bu değerler ve garantiler esas alınacaktır.
151
46.16.1- Motorun markası :
46.16.2- Modeli :
46.16.3- Tipi :
46.16.4- Kaç zamanlı olduğu :
46.16.5- Hava emiş sistemi:
46.16.6- Sürekli(Prime) net faydalı gücü : (KW) (Deniz seviyesinde)
46.16.7- Sürekli net faydalı gücü : (KW) (Mahalli şartlarda)
46.16.8- Farklı mahalli şartlarda güç azalması :
46.16.9- Aşırı güç yüklenebilme oranı: (1 saat süre ile ............ .%.........)
46.16.10- Aşırı güç yüklenebilme oranı: (ani olarak ...................%.........)
46.16.11- Motorun çalışacağı devir sayısı: (boşta:max,güçte) .....devir/dakika
46.16.12- Regülatörün, devir sayısı değişimine tesiri :
a)Yükün ani olarak değişmesi halinde;...........................
b) Sabit yüklerde; ..............................
c) Boşta; ..........................................
46.16.13-Silindir sayısı :...........ad.
46.16.14-Silindir çapı:.............mm.
46.16.15-Strok:........................mm.
46.16.16-Sıkıştırma oranı:........................
46.16.17-Sıkıştırma basıncı: .................. ...kg/ cm²
46.16.18-Ortalama silindir basıncı: ..............kg/cm²
46.16.19-Ortalama piston hızı:.....................m/sn.
46.16.20- Özgül yakıt sarfiyatı : (Normal şart ve mahalli şartlarda)
a) 4/4 yükte :.............................................g/kwh
b) 3/4 " :.............................................g/kwh
c) 1/2 " :.............................................g/kwh
46.16.21- Özgül yağ sarfiyatı :.....................g/kwh
46.16.22- Yanma sistemi :..............................
46.16.23- Yağlama sistemi :...........................
46.16.24- Soğutma sistemi :...........................
46.16.25- Yol verme şekli :............................
46.16.26- Hava ile yol vermede:....................
a) Hava basıncı :.........................
b) Hava tankı hacmı ve yol verme sayısı :.........................
c) Kompresör motorunun gücü :.........................................
46.16.27-Elektrikli yol vermede:
a) Akünün cinsi (Bakımsız, Az bakımlı v.s.) gerilimi, kapasitesi...........................
b) Marş motorunun gerilimi, gücü, devir sayısı ......................................................
Elektrik Mühendisleri Odası
152
c) Şarj dinamosunun gerilimi, gücü, devir sayısı...............................
46.16.28- Alarm ve otomatik durdurma tertibatı hakkında bilgi:
46.16.29- Motorun boyutları :
a) Eni.................b) Boyu..............c)Yüksekliği................d)Ağırlığı(Kuru/Islak):…….
46.16.30- Radyatör soğutma suyu kapasitesi:................... lt
46.16.31- Motorun soğutulması için suya intikal edecek ısı değeri:.......... kcal/h,
46.16.32- Radyatör boyutları ………m2; gerekli hava debisi; m3/saat.
46.17- Tekliflerde, alternatöre ait bildirilecek teknik özellikler
Yüklenici, alternatöre ait aşağıda istenen teknik özellikleri bildirecek ve kabul deneylerinde bu
değerler esas alınacaktır.
:
46.17.1- Markası :
:
46.17.2- Modeli
46.17.3- Tipi
46.17.4- Frekansı
:
46.17.5- Anma Gerilimi
46.17.6- Anma Akımı :
46.17.7- Sürekli gücü (KVA) :
46.17.8- Aşırı güç yüklenebilme sınırı :
46.17.9- Devir sayısı :
46.17.10- Gerilim ayar sınırı :
46.17.11- Verimi (Cos ø = 0,8 ve cos ø = 1 için) :
:
a) Tam yükte :
b) 3/4 yükte :
c) 1/2 yükte :
46.17.12- Isınma sınırı (ortam sıcaklığına nazaran) :
46.17.13- İzolasyon sınıfı:
a) Statorun
46.17.14- Uyarma şekli:
46.17.15- Uyarma makinasının sürekli ve maksimum:
b) Rotorun
b) Akımı : c) Gücü:
a) Gerilimi :
46.17.16- Bağlantı şekli:
46.17.17- Alternatörün dış etkilere karşı korunma tipi:
46.17.18- Alternatörün arıza ve aşırı yüklere karşı korunması:
46.17.19- Kısa devre oranı ( , (500 KVA’ dan büyük güçler için)
46.17.20- Başlangıç kısa devre oranı ( ’’)
46.17.21- Amortisör sargısının tipi ve tesiri:
46.17.22- Gerilim regülatörü
a) Markası :
46.17.23- Alternatörün:
b) Tipi : c) Duyarlığı:
a) Eni :
b) Boyu :
46.17.24- Dizel Jeneratör grubunun:
b) Boyu :
a) Eni :
c)Yüksekliği d)Ağırlığı:
c) Yüksekliği :
d) Ağırlığı :
46.18- Kabul işlemleri
46.18.1- Grubun imalâtçısında yapılan boşta, yarı yükte, tam yükte ve aşırı yükte, çalıştırma
testleri ve diğer fabrika testleri ile sahada kabul öncesi yapılabilen kontrolların kabul heyetince olumlu
Elektrik Mühendisleri Odası
153
bulunması neticesinde yüklenici gerekli tüm (son durum) projelerini ve dokümanları sağlayarak ilgili
elektrik idaresinden çalışma ruhsatını alacaktır.
46.19- Garanti
46.19.1- Yüklenici, jeneratör grubunun çalışır halde tesliminden (geçici kabulden) itibaren 2(iki)
yıl veya (1000) çalışma saati süre ile, imalat ve malzeme hatalarından doğabilecek arızalara karşı garanti
verecek, bu süre içinde bedelsiz bakımını(malzeme+işçilik), ayrıca 10 yıl süresince bedeli karşılığı
yedek parça teminini sağlayacağını taahhüt edecektir.
46.19.2- Garanti hükümleri içerisinde temin edilecek malzeme, imalatta kullanılan orijinal
malzemenin aynısı olacaktır.
46.19.3- Grubu üreten firmanın uluslararası ISO 9000 serisi kalite belgesine sahip olması kesin
koşuldur. Ayrıca, imalatçı firmanın TSEK veya TSE kalite uygunluk, TSE imalata yeterlilik ile Sanayi
ve Ticaret Bakanlığı satış sonrası hizmetleri yeterlilik belgelerine sahip olması gerekmektedir.
46.20- Yedek malzeme ve avadanlık
46.20.1- Her bir grupla birlikte, grup üzerinde bulunan miktar kadar (adet veya takım) birer adet
yağ, yakıt, hava filtreleri ile bir takım(V) kayışı verilecektir.
46.21- Uygunluk Kriteri
Kullanılan malzeme ve imalatın uygunluğu, ilgili Türk standartları ve /veya uygulamaya
konulmuş Avrupa Birliği standartlarında verilmiş kriterlere göre değerlendirilecektir.
46.22- İlgili Standartlar
TS IEC 60364-5-551 / 2001 Binalarda elektrik tesisatı – Bölüm 5: Elektrikli donanımın seçilmesi
ve montajı – Grup 55: Diğer donanım – Kısım 551: Alçak gerilimli jeneratör grupları
TS ISO 8528-1 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım
jeneratör grupları - Bölüm 1: Uygulama, beyan değerleri ve performans
TS ISO 8528-2 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım
jeneratör grupları - Bölüm 2: Motorlar
TS ISO 8528-3 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım jeneratör
grupları - Bölüm 3: Jeneratör grupları için alternatif akım jeneratörleri
TS ISO 8528-4 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım jeneratör
grupları - Bölüm 4: Kontrol tertibatı ve bağlama donanımı
TS ISO 8528-5 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım jeneratör
grupları - Bölüm 5: Jeneratör grupları
TS ISO 8528-6 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım jeneratör
grupları - Bölüm 6: Deney metotları
TS ISO 8528-7 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım jeneratör
grupları - Bölüm 7: Tasarım ve şartname için teknik bildirimler
TS ISO 8528-8 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım
jeneratör grupları Bölüm 8: Düşük güç jeneratör grupları – Özellikler ve deneyler
TS EN 88528-11 Gidip gelme hareketli içten yanmalı motorla tahrik edilen alternatif akım
jeneratör grupları – Bölüm 11: Döner kesintisiz güç sistemleri - Performans kuralları ve deney metotları
TS 3205 60034-1 / 2005 Bir Fazlı Endüksiyon Motorları
Elektrik Mühendisleri Odası
154
YEDİNCİ BÖLÜM
YILDIRIMDAN KORUNMA (YILDIRIMLIK) TESİSLERİ
47- Yıldırımdan Korunma Tesisleri
Yıldırımdan korunma tesisleri, bu genel şartnamenin diğer bölümlerinde olduğu gibi, Avrupa
Birliğinin EN, HD, IEC standartları dikkate alınarak hazırlanmıştır. E.S.E tipi paratonerler (aktif
paratonerler) yukarıda anılan EN, HD, IEC standartlarında yeralmadığından bu paratonerler genel teknik
şartnamede yer almamıştır.
47.1- Kapsam
Bu bölüm, patlayıcı, kolay yanıcı ve zor söndürülen maddelerin ( kibrit, petrol, alkol, LPG gibi )
imali ve istifinde kullanılan depo ve binalar, tiyatrolar, ibadethaneler, okullar, sergi, kongre ve kapalı
spor salonları, spor alanları, hapishaneler, fabrikalar, su tevzi merkezleri, büyük ticarethaneler, bankalar,
kışlalar, depolar, silolar, oteller, işhanları, istasyon binaları, adliye binaları, hükümet konakları, müzeler,
kütüphaneler, kreşler ve çocuk yuvaları, öğrenci yurtları, toplu konut siteleri, hastaneler ve benzeri
binalarda yıldırımdan korunmak amacıyla tesis edilecek dış ve iç yıldırımlık sistemlerini kapsar.
Yıldırımdan korunma sistemi, bir hacmin yıldırım etkilerine karşı korunmasında kullanılan sistemdir.
Bu sistemde dış (madde 47.3) ve iç (madde 47.4) yıldırımdan korunma sistemlerinin (YKS) her ikisi de
bulunur.
Yıldırımdan korunma sistemlerinin tasarım, tesis, işletme ve bakım çalışmalarında IEC 62305
serisi, TS EN 50164 serisi standartlarına, Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmeliğin 64.
maddesi ve ilgili dokümanlara uyulması zorunludur.
47.2-Yıldırımdan korunma sisteminin sınıflandırılması, tasarımı, tesisi ve bakımına ilişkin
esaslar
Yıldırımdan korunma tesisleri, TS EN 62305-1 standartında belirlenen esaslara göre (YKS Sınıfı
I, YKS Sınıfı II, YKS Sınıfı III ve YKS Sınıfı IV) sınıflandırılacak, TS EN 62305-2 standartına göre
hazırlanacak yıldırım risk raporu sonucunda, IEC 62305-3 standartına göre projelendirilerek tesis
edilecek ve bakımı yapılacaktır. İç YKS için TS EN 62305-4 standartına uyulacaktır.
47.2.1 Risk hesabı
Hesap yöntemi TSE tarafından yayınlanan IEC62305-2 standartında bulunmaktadır.
47.3- Dış yıldırımdan korunma tesisi (Dış YKS)
Dış YKS; Bir binanın üzerine veya yakınına kurulacak yeterince yüksek bir direk veya bina
üzerine kurulacak yeterli açıklıktaki yıldırım yakalama ucu sisteminin, indirme iletkenleri sistemi veya
metal konstrüksiyonlar vasıtası ile topraklama sistemine bağlanmasından oluşur.
47.3.1- Yıldırım yakalama ucu sistemi
Yıldırım yakalama ucu sistemi uygulandığı yerde deşarjı ilk karşılayan sistemdir. Bu sistem çubuk
veya çubuklar (Franklin çubukları), gerilmiş teller veya kafes biçiminde bağlanmış iletkenlerden ya da
bunların kombinasyonundan meydana gelir. Yakalama sistemi; Yuvarlanan Küre Yöntemi Kafes
Yöntemi ve Koruyucu Açı Yöntemi’nden biri veye birkaçı uygulanarak belirlenecek ve belirlenen YKS
sınıfına göre ilgili Tablo-47.1’de yer alan kriterlere uyulacaktır.
Tablo-47.1: YKS Sınıflarına karşılık gelen küre yarıçapları, kafes aralıkları ve koruma açılarının
maksimum değerleri
Elektrik Mühendisleri Odası
155
YKS
Sınıfı
Yuvarlanan Küre
Metodu’na göre küre yarıçapı
Kafes Metodu’na
göre kafes aralığı
Koruyucu Açı Metodu’na
göre koruma açısı
I
II
III
IV
r (m)
20
30
45
60
(m)
5x5
10x10
15x15
20x20
(α)
Şekil-47.1’e
Bkz.
h: Korunacak yerin referans düzleminden itibaren yakalama ucunun yüksekliği (m)
Şekil-47.1 YKS sınıflarına göre koruma açısı değerleri
Çubuklar, TS EN 50164-1’e uygun ve paslanmaz özellikteki malzemeden üretilmiş olmalı ve
iletken tutturma ve yapıya montaj parçası ile kullanılmalıdır. İletkenler, çubuklara, ekzotermik kaynak
yöntemi veya klemens gibi uygun bir tutturucu ile tespit edilecektir.
Alüminyum, galvanizli çelik veya bakırdan mamul kafes iletkenleri, çatı malzemesi ile korozyon
riski dikkate alınarak seçilecektir. Bunların en küçük kesitleri indirme iletkenleri için verilen değerlere
uygun olacaktır. Büyük boyutlu çatıların iletken kesişme noktalarında, iletkenlerin sıcaklık etkisi ile boy
farklılaşmasını tolere edecek bağlantı düzenekleri kullanılacaktır. Kafes için kullanılacak iletkenler,
Tablo-47.2’ye göre belirlenen aralıklarla, TS EN 50164-1’e uygun paslanmaz özellikte kroşelerle yapıya
döşenecektir.
Tablo-47.2 İletken tesbit noktalarının aralıkları
Elektrik Mühendisleri Odası
156
Yerleştirme
Yatay yüzeyler üzerindeki yatay iletkenler
Düşey yüzeyler üzerindeki yatay iletkenler
Toprak düzeyinden 20 m’ye kadar düşey iletkenler
20 m’den daha yüksekte düşey iletkenler
Şerit ve örgülü
iletkenler için tespit
aralıkları
(mm)
Yuvarlak
iletkenler için
tespit
aralıkları
(mm)
500
500
1000
500
1000
1000
1000
1000
Kafes uygulanan çatıdaki yükseklikler (baca, klima kondansörü, uydu anten v.b.) ya kafesin bu
kısımlarda devamı sağlanacak veya bu kısımların üzerinde çatıya paralel yatay gerili iletkenler veya
uzun çubuklar ile koruma altına alınacaktır. Aynı zamanda bu kısımların iletken parçaları yıldırımdan
korunma sistemi ile eş potansiyelde olacaktır.
Kafes uygulamasında, yıldırım temas noktasını, Franklin çubukları vasıtası ile yanıcı çatı
yüzeylerinden uzaklaştırmak gereklidir. İletken bağlantı noktaları, korozyona karşı korunmalıdır.
Bağlantılar için cıvatalı ek kullanılacaksa malzeme TS 50164 serisi standartlara, uygun olmalıdır.
Metal çatılar kafes olarak kullanılacaksa metal çatı kaplama kalınlıkları Tablo-47.3’e uygun
olacak, aksi durumda, ek kafes oluşturulacaktır. İki metal arası izole çatılarda, metal kalınlığı olarak,
izole köpük malzemenin bir yüzündeki metal kalınlığı dikkate alınacaktır. Bu çatılarda, yalıtımı
bozmadan eşpotansiyel bağlama sağlanacaktır.
Tablo-47.3: Yakalama ucu sistemlerinde kullanılacak en küçük metal kalınlıkları
YKS Sınıfı
I-IV
Malzeme
Demir
Titanyum
Bakır
Alüminyum
“t” kalınlığı (mm)
4
4
5
7
47.3.2- İndirme iletkenleri sistemi
İndirme iletkenleri, yapının iletken bölümleri ile eşpotansiyel bağlama sağlanacak şekilde, en kısa
yoldan, yıldırım akımını birden fazla paralel kolla topraklama sistemine iletecek şekilde olmalıdır.
İndirme iletkenleri Tablo 47.4’de belirtilen aralıklarla çekilmeli, minimum kesitleri ise Tablo-
47.5’e uygun olmalıdır. İniş iletkenleri bükülme şekilleri ve diğer detaylı bilgiler IEC 62305-3’te
verilmiştir.
İndirme iletkenleri zemine yakın, koruyucu boru ile test klemensi arasında yakın bir noktada,
paslanmaz özellikte numaralı etiketle işaretlenmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
157
İndirme iletkenlerinin yapı malzemesi ile korozyon ilişkisi incelenmeli, iletkenleri tutturmak için
kullanılan kroşeler, TS 50164 serisi standartlara uygun olmalıdır. Çatı yalıtımının bozulmasının
istenilmediği mahallerde plastik malzemeler de kullanılabilir.
İniş iletkeni zemin düzeyine indiği yerde; 2,5 m'lik kısmı toprak üstünde, 0,5 m'lik kısmı toprak
altında kalacak biçimde dış mekanik etkilere karşı korunacaktır. Koruyucu boru 1¼'' çapında 3 m
boyunda galvaniz boru olacaktır. Koruyucu boru, iletken ile korozyon yapabilecek özellikte olursa,
iletken ve koruyucu boru birbirinden yalıtılacak ancak, eşpotansiyel bağlama kesinlikle sağlanacaktır.
Bunun için koruyucu borunun üst kısmında koruyucu ile iletken irtibatlandırılacaktır.
Doğal indirme iletkenleri hariç her bir iniş iletkeni bir test noktası olarak kabul edilerek iniş
iletkenleri ve topraklamadan gelen iletkenler, ölçüm esnasında birbirinden ayrılabilecek bir test (ölçme)
klemensi ile birleştirilecektir. Test klemensi dış ortam koşullarına karşı dayanıklı olacak ve koruyucu
borunun 200-300 mm üzerine konulacaktır.
İstenilmesi halinde test (ölçme) klemensinin üzerine Yıldırım Darbe Sayıcı konulabilir.
Tablo-47.4 İndirme iletken aralıkları
YKS Sınıfı
İndirme iletken aralığı (m)
I
II
III
IV
10
10
15
20
Tablo-47.5/a Yakalama ucu çubukları, yakalama iletkenleri ve indirme iletkenleri için malzeme,
minimum iletken kesitleri ve konfigürasyonları
Malzeme
Konfigürasyon
Kalay kaplı bakır(1) Dolu şerit
Bakır
Alüminyum
Dolu şerit
Som yuvarlak(7)
Örgülü
Som yuvarlak(3,4)
Som yuvarlak(7)
Örgülü
Dolu şerit
Som yuvarlak
Örgülü
Alüminyum alaşım Dolu şerit
Som yuvarlak
Örgülü
Som yuvarlak(3)
Dolu şerit
Sıcak daldırma
Minimum
kesitler
(mm2)
50(8)
50(8)
50(8)
200(8)
50(8)
50(8)
50(8)
70
50(8)
50(8)
50(8)
50
50(8)
200(8)
50(8)
Yorumlar (10)
2 mm min .kalınlık
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
16 mm çap
2 mm min. kalınlık
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
3 mm min. kalınlık
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
2,5 mm min. kalınlık
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
16 mm çap
2,5 mm min. kalınlık
Elektrik Mühendisleri Odası
158
galvaniz çelik(2)
Paslanmaz çelik(5) Dolu şerit(6)
Som yuvarlak(9)
Örgülü
Som yuvarlak(3,4.9)
50
50(8)
200(8)
50(8)
50
70(8)
200(8)
(1) Sıcak daldırma ya da elektroliz yöntemi ile kaplamada min .kaplama kalınlığı 1µm
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
16 mm çap
2 mm min .kalınlık
8 mm çap
Her bir örgünün çapı min 1,7 mm
16 mm çap
Som yuvarlak(6)
Örgülü
Som yuvarlak(3,4)
olacaktır.
(2) Kaplama pürüzsüz, sürekli ve minimum 50 µm kalınlığı ile paslanmadan bağımsız
olacaktır.
(3) Sadece yakalama uçları için uygulanabilir. Rüzğar yüklemesi gibi mekanik
dayanımın kritik olmadığı uygulamalarda 10 mm çap max.1 m uzunlukta yakalama
ucu tutturma aparatlarıyla kullanılabilir.
(4) Sadece topraklama çubuğu bağlantısına uygulanabilir.
(5) Krom ≥ % 16; Nikel ≥ % 8 ; Karbon ≤ % 0,07
(6) Beton içine gömülmüş ve / veya yanıcı malzeme ile direkt teması olan paslanmaz
çelik için minimum ölçüler som yuvarlak iletken için (10 mm çapında) 78 mm2 ve
dolu şerit için (min.3 mm kalınlığında) 75 mm2 ye artırılmış olması tavsiye edilir.
(7) 50 mm2 (8 mm çap) mekanik dayanımın önemsenmediği uygulamalarda 28 mm2 (6
mm çap) düşürülebilir.
(8) Eğer ısıl ve mekanik faktörler önemli ise, bu ölçüler dolu şerit için 60 mm2 ye,
yuvarlak iletken için 78 mm2 ye artırılabilir.
(9) 10000 kJ/Ω un spesifik enerjisi için erimeye karşı minimum kesitler Bakır 16 mm2,
Alüminyum 25 mm2, Çelik 50 mm2 ve paslanmaz çelik 50 mm2dir.
(10) Kalınlık, genişlik ve çap için tolerans ± % 10 tanımlanmıştır.
Tablo-47.5/b Kuşaklama barasından topraklama sistemine ya da farklı kuşaklama baralarına
bağlanacak bağlantı iletkenlerinin minimum kesitleri
YKS Sınıfı
Malzeme
Kesit
(mm2)
I - IV
Bakır
Alüminyum
Çelik
14
22
50
Tablo-47.5/c İç metal tesisatların kuşaklama barasına bağlantı iletkenlerinin minimum kesitleri
YKS Sınıfı
Malzeme
Kesit mm2
I - IV
Bakır
Alüminyum
Çelik
5
8
16
47.3.2.1- Korunacak yapıdan yalıtılmış dış YKS
Elektrik Mühendisleri Odası
159
Yakalama ucu sistemi ve indirme iletkeni sistemi, yıldırım akımı yolunun korunan yapı ile temas
etmeyecek biçimde konumlandığı bir YKS dir. (Yapı yakınında bulunan yeterince yüksek metal direkle
dış YKS kurulması gibi.)
Binaya ve eşpotansiyel bağlama sistemine sadece toprak düzeyinde bağlanan YKS’ ler yalıtılmış
YKS’ ler olarak tanımlanır.
Yıldırım akımının binadaki indirme iletkenlerinden akması sırasında, eşpotansiyel bağlanmış iç
iletken bölümlerin yapıda ya da içindekilerde hasara neden olabileceği durumlarda yalıtılmış dış YKS
kullanılması tavsiye edilir.
Korunacak yapıdan yalıtılmış YKS’ ler Madde 47.4.1’deki ayırma aralıklarına sadık kalınarak
yapının iletken bölümleri ile bağlantılarının yalnızca toprak düzeyinde yapılması koşulu ile yalıtkan
malzemeden (tuğla,ahşap vb.) yapılmış yapılara da uygulanır.
47.3.2.2- Korunacak yapıdan yalıtılmamış dış YKS
Yakalama ucu sistemi ve indirme iletkeni sisteminin, yıldırım akımı yolunun korunan yapı ile
temas edecek biçimde konumlandığı bir YKS dir.
Yıldırımın çarpma noktasındaki ya da yıldırım akımını taşıyan iletkenler üzerindeki ısıl etkiler
yapıya ya da korunacak yapının içindekilerde hasara neden olabileceğinden YKS iletkenleri ile
alevlenebilir malzeme arasında.( Alevlenebilir kaplama ya da duvarlar varsa..)
en az 10 cm açıklık olmalıdır
Dış YKS iletkenlerinin konumlandırılması YKS tasarımına temel oluşturur ve korunacak yapının
şekline, istenen koruma düzeyine ve kullanılan geometrik tasarım yöntemine bağlıdır. Yakalama ucunun
tasarımı, yapının koruma bölgesini ortaya çıkarır ve genellikle indirme iletkenlerinin, topraklama
sisteminin ve iç YKS’nin tasarımı ona uygun yapılır. Komşu binalar YKS’ye sahip ise söz konusu
binanın YKS’sine bağlanmalıdır.
47.3.2.3- İndirme iletkeni olarak kullanılabilecek doğal bileşenler
Bir yapının aşağıdaki bölümleri doğal indirme iletkenleri sayılabilir:
i) Aşağıdaki koşulları sağlayan metal tesisler:
-
-
İletkenler boyunca ek yerleri en az sayıda olmalıdır.
Ek yerleri termokaynak, kaynak, sıkıştırma, kelepçeleme, vidalama, civata somun vb.
düzenler ile güvenlik altına alınmalıdır.
Kesitler en az indirme iletkenleri için belirlenen kesitlere eşit olmalıdır.
-
Not: Alt yapı hizmet borularının indirme iletkeni olarak kullanılması yasaktır.
ii) Yapının demir donatısı,
iii) Çelik yapı iskeleti,
Not: Ön gerilmeli beton kullanılan yapılarda beton içindeki gerilmiş demir donatı YKS bileşeni
olarak kullanılmaz.
iv) Aşağıdaki koşulları sağlayan giydirme cephe elemanları, profil raylar ve metal
yüzeylerin mesnetleri:
Elektrik Mühendisleri Odası
160
- Ölçüleri indirme iletkenleri kurallarına uygun olmalı ve kalınlığı 0,5 mm’den az
olmamalıdır.
- Düşey doğrultudaki elektriksel süreklilikler, ek yerlerinin sağlanması ile ilgili özellik-
lere uygun olmalı veya metal bölümler arasındaki aralık 1 mm’den fazla olmamalı ve
iki eleman arasındaki bindirme en az 100 cm2 olmalıdır.
Çelik yapının iskeleti veya beton içindeki demir donatı indirme iletkeni olarak kullanılıyorsa,
yatay halka iletkenleri gereksizdir.
47.3.3 - Topraklama sistemi
Yıldırım akımının tehlikeli aşırı gerilim riskini minimize edecek şekilde toprağa iletilmesi için,
topraklama sisteminin biçimi ve ölçüleri önemlidir. Bununla birlikte, topraklama direnci 10 Ω veya
altında olmalıdır.
Yıldırımdan korunma bakımından, birleştirilmiş bir topraklama sistemi kullanılır ve bu uygulama
her amaca (örneğin, yıldırımdan koruma, alçak gerilimli güç sistemleri, iletişim sistemleri) uygundur.
Topraklama sistemi Madde 47.4.1’e uygun olarak bağlanmalıdır.
Not: Farklı malzemenin kullanıldığı topraklama sistemleri aralarında bağlandığında önemli
korozyon problemleri ortaya çıkabilir.
47.3.3.1 - Topraklayıcılar (topraklama elektrotları)
Aşağıdaki tiplerde topraklayıcılar kullanılmalıdır:
- Bir veya daha çok halka topraklayıcılar,
- Düşey (veya eğimli) topraklayıcılar,
- Yıldız topraklayıcılar,
- Temel topraklama,
- Gözlü topraklayıcı.
Düzgün dağıtılmış çok sayıda iletken, tek uzun iletken yanında tercih edilmelidir.
Topraklayıcıların YKS sınıflarına karşılık olan en küçük uzunlukları, değişik
toprak
özdirençlerine göre Şekil-47.2’de verilmiştir. Tablo-47.6’da ise topraklama elektrodlarının malzeme,
konfigürasyon ve minimum ölçüleri verilmiştir.
47.3.3.2- Topraklama düzenlemeleri
Topraklama sistemleri için topraklayıcıların düzenlemelerinde iki esas tip uygulanır.
47.3.3.2.1- A tipi düzenleme
Bu tip düzenleme, herbir indirme iletkenine bağlı, korunulan yapı dışına yerleştirilmiş yatay ve
dikey topraklama elektrotlarından oluşur.
A düzenleme tipinde toprak elektrotlarının toplam sayısı 2’den az olmamalıdır.
Her bir iniş iletkeninin bitimindeki her bir toprak elektrodunun en az uzunluğu, Şekil-47.2’de
gösterilen yatay elektrotların en az uzunluğu l1 olmak üzere,
Yatay elektrodlar için l1
Düşey elektrodlar (veya eğimli ) için 0,5l1
Birleşik (yatay ve düşey) elektrotlar için toplam uzunluk
dikkate alınmalıdır.
Şekil- 47.2’de belirtilen en az uzunluklar, bir topraklama sisteminin direncinin 10 Ω’dan daha az
olacak şekilde elde edilmesi koşuluyla dikkate alınmayabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Not : A tipi düzenleme küçük toprak özdirenci ve küçük yapılar için uygundur.
161
Not: Sınıf III ve Sınıf IV toprak direncinden bağımsızdır.
Şekil- 47.2 - YKS sınıfına göre her bir elektrodun minimum l1 uzunluğu
47.3.3.2.2 B tipi düzenleme
Bu tip düzenleme korunan yapının dışından, toplam uzunluğunun en az % 80’i toprağın içinde
olacak şekilde toprakla temasta bir halka iletken, veya temel topraklama elektrodunu içerir.
Halka topraklama elektrodu için (veya temel topraklama elektrodu), halka topraklama elektrodu
tarafından kaplanan alanın re yarıçapı değeri, l1 değerinden daha küçük olmamalıdır.
re
1l
l1,YKS Sınıf I, II, III ve IV’e göre Şekil-47.2’de gösterilmiştir.
İstenen l1 değeri, uygun rE değerinden daha büyük olduğunda, ilave yatay veya düşey(veya eğimli)
elektrotlar, aşağıdaki denklemler ile verilen yatay lr ve düşey lv tekil uzunlukları ile eklenmelidir.
ve
l
r
l
1
(
l
1
r
e
r
e
2/1
)
l
v
İlave elektrotlar, iniş iletkenlerinin devamı olacak şekilde tesis edilmelidir. Gerekli olduğu
durumlarda tesis edilecek diğer ilave elektrotlar, halka topraklama elektroduna eşit aralıklarla
bağlanmalıdır.
47.3.3.3- Topraklama elektrotlarının tesis edilmesi
Halka topraklama elektrodu tercihen (B tipi düzenleme).0.5 m’ye kadar bir derinlikte ve dış
duvarların çevresinden yaklaşık 1 m kadar bir uzaklıkta gömülmelidir.
Toprak elektrotları (A tipi düzenleme) üst ucu 0.5 m’ye kadar bir derinlikte tesis edilmelidir ve
toprak içindeki elektriksel kuplaj etkilerini en aza indirgemek için mümkün olduğu kadar eşit aralıklı
biçimde tesis edilmelidir. (2 elektrot arasındaki mesafe elektrot boyunun 2 katından az olmamalıdır.)
Toprak elektrotları, muayeneye izin verecek şekilde tesis edilmelidir.
47.3.3.4- Doğal toprak elektrotları
Betonun demir donatısı veya diğer uygun yer altı metal yapıları (metal su boruları vb.),
karakteristikleri sağlıyorsa, bir topraklama elektrotu olarak kullanılabilir. Betonun demir donatısı
Elektrik Mühendisleri Odası
topraklama elektrotu olarak kullanıldığında, aralarındaki bağlantılara, betondaki mekanik ayrılmaların
önlenmesi için özel dikkat gösterilmelidir.
Not: Ön gerilmeli beton kullanılan yapılarda beton içindeki gerilmiş demir donatı YKS bileşeni
olarak kullanılmaz.
Tablo-47.6 Korozyon ve Mekanik Dayanım Bakımından Topraklayıcı Malzemelerin Tipleri ve
Minimum Boyutları
162
Minimum boyutlar
Malzeme
Topaklayıcı
çeşidi
Çap
(mm)
İletken
Kesit
(mm2 )
Kalınlı
k (mm)
Kaplama/Dış kılıf
Tekil
değerler
(m)
63
Ortalama
değerler
(m)
70
70
55
70
50
63
47
63
1000
2000
90
90
3
3
2
25
16
10
8
15
14,2
90
100
50
2
25 3)
25
25
50
25
1,8*
20
1,8*
1,8*
2
2
1
20
1000
5
40
Şerit2)
Profil
(levhalar
dâhil)
Boru
Derin
topraklayıcılar
için yuvarlak
çubuk
Yüzeysel
topraklayıcılar
için yuvarlak
tel
Yüzeysel
topraklayıcılar
için yuvarlak
tel
Derin
topraklayıcılar
için yuvarlak
çubuk
Derin
topraklayıcılar
için yuvarlak
çubuk
Şerit
Yüzeysel
topraklayıcılar
için yuvarlak
tel
Örgülü iletken
Boru
Örgülü iletken
Şerit
Çelik
Sıcak
daldırma
galvaniz
Kurşun 1)
kılıflı
Sıvanmış
bakır
kılıflı
Elektroliti
k bakır
kaplamalı
Çıplak
Bakır
Kalaylı
Galvanizli
Kurşun 1) Örgülü iletken
Elektrik Mühendisleri Odası
163
kılıflı
Yuvarlak tel
25
1000
*) Örgülü iletkeni oluşturan her bir tel için
1) Beton içine doğrudan gömülenler için uygun değildir
2) Kenarları yuvarlatılmış, soğuk çekme veya kesilmiş şeritler
3) Deneyimlere dayanarak korozyon ve mekanik aşınma tehlikesinin çok az olduğu tespit
edilirse olağanüstü koşullarda 16mm2 kullanılabilir.
47.3.4 - Kroşe ile tutturma ve ek yerleri
47.3.4.1 - Kroşe ile tutturma: Yakalama uçları ve indirme iletkenleri, elektrodinamik veya
istenmeyen mekanik kuvvetler (örneğin, titreşim, kar kütlesi kaymaları vb) iletkenlerin kopmasına veya
gevşemesine sebep olmayacak biçimde sıkıca tespit edilmelidir.
47.3.4.2 - Ek yerleri: İletkenler boyunca ek yerleri mümkün olduğunca en az sayıda olmalıdır. Ek
yerleri pirinç kaynağı, kaynak, sıkıştırma, vidalama, cıvata somun gibi düzenler ile güvenlik altına
alınmalıdır.
47.4 - İç yıldırımdan korunma sistemi (İç YKS)
İç YKS; korunan hacmin içinde yıldırım akımının elektromanyetik etkilerini azaltmak üzere dış
YKS’ye ek olarak alınan tüm önlemler olup; eşpotansiyel bağlama ve darbe koruma düzenleri (DKD)
olarak iki bölümde incelenmiştir.
47.4.1- Eşpotansiyel bağlama
Ana Pano
Kalorifer boruları
Gaz boruları
Anten
Banyo,duş
Yıldırımlık
Bina demir donatısı
Su boruları
Diğer metal
aksam
Ana potansiyel dengeleme barası
Temel
Topraklama
Şekil 47-3
Eşpotansiyel bağlama işlemi, korunan hacim içinde yangın ve patlama tehlikesini ve yaşam
tehlikesini azaltmak için alınan çok önemli bir tedbirdir.
Eşpotansiyel bağlama, potansiyel dengeleme iletkenlerinin ve Darbe koruma düzenlerinin
YKS’ye, yapının metal iskeletine, metal tesisata, dış iletken bölümlere ve korunan hacim içindeki
Elektrik Mühendisleri Odası
164
elektrik ve haberleşme tesisatına bağlanması ile elde edilir.(Bkz. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar
Yönetmeliği)
Bir YKS tesis edildiğinde, korunan hacim dışındaki metal aksam etkilenebilir. Dış metal aksamın
eşpotansiyel kuşaklanması da gerekli olabilir. Bir dış YKS tesis edilmediğinde, ancak korunan hacime
giren hizmet tesisleri üzerine yıldırımın etkilerinden korunmak isteniliyorsa, eşpotansiyel bağlama
sağlanmalıdır.
Her bir binada ya da tesiste ana koruma iletkeni, ana topraklama iletkeni, ana topraklama bağlantı
ucu ve dış iletken bölümler ( gaz, su gibi bina içindeki besleme sistemlerinin metal boruları, yapısal
takviyeli betonun ana metal demirleri, çelik iskeletli yapı, merkezi ısıtma ve klima sistemleri, raylı
sistem toprağı, iletişim sistemi topraklaması, anten tesisatı için topraklama iletkeni, DKD’lerin
topraklama iletkenleri, cihazlar için fonksiyon topraklaması, yıldırımlık sistemi topraklaması vb.) ana eş
potansiyel kuşaklama barasına bağlanmalıdır.
Eşpotansiyel bağlamanın temin edilemediği yerlerde, IEC 62305-3 de tanımlanan şartlara
uyulmalıdır.
Eşpotansiyel bağlamanın temin edilemediği yerlerde tehlikeli kıvılcımlardan kaçınılması için
Yıldırımdan Korunma Sistemi ile metal tesisatlar arasında ve hatlar ile dış iletken bölümler arasında s
ayırma uzaklığı, d güvenlik uzaklığından büyük olmalıdır. s≥ d
d= ki. ( kc/ km). L (m)
ki: YKS’nin seçilen koruma düzeyine bağlıdır.
kc: İniş iletkeni sayısına bağlıdır
km: Elektriksel yalıtım malzemesine bağlıdır.
L (m): Ayırma mesafesinin dikkate alındığı noktadan, iniş iletkeni veya yakalama sistemi
boyunca en yakın eş potansiyel kuşaklama noktasına kadar olan mesafedir.
YKS Sınıfı
I
II
III ve IV
İniş sayısı
1
2
4 ve daha fazla
Malzeme
Hava
Beton, Tuğla
Tablo-47.7 ki değerleri
ki
0,08
0,06
0,04
Tablo-47.8 kc değerleri
kc
1
1….0,5
1….1/n
Tablo-47.9 km değerleri
km
1
0.5
Not: Ardarda bir kaç yalıtım malzemesi kullanıldığında, en küçük
km değeri dikkate alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
165
47.4.2- Darbe koruma düzenleri (DKD)
Yıldırım ve anahtarlama olayları nedeniyle oluşan aşırı akım ve gerilimlere darbe denir. DKD’ler
yıldırım akımı, atmosferik boşalmalar veya anahtarlama olayları sonucu oluşan aşırı gerilim ve akımları
sınırlamak için kullanılır. DKD’ler aşırı gerilim darbelerini sınırlayan ve aşırı akımları bölen en az bir
adet doğrusal olmayan bileşen içeren düzenlerdir. DKD’ler faz-faz, faz-toprak, faz-nötr veya nötr-toprak
arasına bağlanabilir. İç tesisat koruma biçimine bağlı olarak tesis edilirler.(TT, TN vs.)
Yıldırım akımının bir bölümü dış yıldırımlık sisteminin topraklama tesisatı üzerinden toprağa
ulaşırken bir bölümü de yapı içindeki iletken bölümlere ( metal aksamları, elektrik sistemleri ve
telekominikasyon hatları vb.) dağılır (Şekil -47.3). Bu nedenle elektronik ekipmanların korunması için
DKD’ler kullanılacaktır.
DKD’ler IEC 61643-1 ve IEC 61643-2 standartlarında belirtilen şartları sağlamalıdır.
DKD’ler Yıldırım Koruma Bölgelerine göre tesis edilecektir.
Tüm DKD’lerin çalışırlığı test edilebilecektir.
Şekil 47.3 Binaya dışarıdan gelen hatların ana eşpotansiyel baraya bağlanması
Şekil 47.4 - Eşpotansiyel bağlantılı bir yapıda yıldırım akımının genel dağılım şeması
Elektrik Mühendisleri Odası
Darbe koruma düzenlerin uygulanabilmesi için tesiste eşpotansiyel bağlama yapılmalıdır.
Eşpotansiyel bağlamanın yapılmadığı mevcut binalarda iç YKS sisteminin kurulabilmesi için öncelikle
eşpotansyel kuşaklama tesis edilecek ve yapı Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne
uygun hale getirilecektir.
166
47.4.3- Yıldırım koruma bölgeleri (YKB)
Yıldırım Koruma Bölgeleri aşağıda tanımlanmıştır.
47.4.3.1- Dış bölgeler
YKB 0 Bölgesi: Bu bölge iki bölümden oluşmaktadır;
YKB 0A Bölgesi: Doğrudan yıldırım boşalmasına maruz kalınan ve yıldırım akımının
elektromanyetik alan etkisinin görüldüğü bölgedir. İç sistemler yıldırımının tamamına maruz kalır.
YKB 0B Bölgesi: Doğrudan yıldırım boşalmasına karşı korumalıdır ancak yıldırımın
elektromanyetik alanına maruz kalan bölgedir. İç sistemler aşırı yıldırım darbelerinin bir kısmına maruz
kalır.
47.4.3.2- İç Bölgeler ( Doğrudan yıldırım boşalmalarına karşı korumalı)
YKB 1 Bölgesi: Bu bölgede, akım paylaşılmıştır ve DKD’ler yardımıyla aşırı akım
sınırlandırılmıştır .
YKB 2.n Bölgesi: Bu bölge YKB 1 Bölgesi içinde oluşturulmuş olup özel ekranlama
tamamen kaplanması) yıldırımın
ile yüzeyin kafes şeklinde veya
(ferromanyetik malzeme
elektromanyetik alan etkisini azaltabilir.
Açıklamalar:
1- Yapı
2- Yakalama ucu sistemi
3- İndirme iletkenleri sistemi
4- Topraklama sistemi
5- Oda
Elektrik Mühendisleri Odası
167
6- Yapı servis bağlantıları
S1: Yıldırımın yapıya direk boşalması
S2: Yıldırımın yapının yakınına boşalması
S3: Yıldırımın yapı içindeki servisler bağlantıları üzerine boşalması
S4: Yıldırımın yapı yakınındaki servisler bağlantıları üzerine boşalması
: Toprak seviyesi
: DKD’ler ile yıldırım eşpotansiyel kuşaklaması
Şekil 47.5 Yıldırım koruma bölgeleri ve eşpotansiyel bağlantılar.
Aşırı gerilim
kategorisi
Darbe gerilim
kV
seviyesi
IV
6
III
4
II
I
2.5
1.5
B
C
D
I Yüksek seviye koruma isteyen cihazlar
II Sabit tesisata bağlanan cihazlar
III Sabit tesisat cihazları
Şekil 47.6 Darbe koruma donanımlarının yerleri ve koruma düzeyleri.
47.4.4- Sınıf I (B tipi) DKD’ler
YKB 0A ve YKB 1 bölgeleri arasına monte edilecektir.
Tesiste ve/veya yakın tesislerde yıldırımlık sistemi varsa ya da tesisin yakınından yüksek gerilim
hattı geçiyorsa Sınıf I DKD’ler kesinlikle kullanılacaktır. Aksi takdirde korumaya Sınıf II ( C sınıfı)
DKD’ler ile başlanacaktır.
TT ve TN-S şebekelerde; faz- nötr arası Sınıf I DKD, min. 50 kA, nötr-toprak arası min. 100 kA
kullanılacaktır.
TN-C şebekelerde; faz- PEN arası Sınıf I DKD min. 50 kA kullanılacaktır.
IT şebekelerde Sınıf I DKD kullanılmaz.
Tesisata paralel bağlanacaktır.
Üretici tarafından beyan edilen ön sigortalar kullanılacaktır.
47.4.5- Sınıf II (C tipi) DKD’lerin ( Aşırı akım ve gerilim ileticileri) özellikleri
YKB 0B ve YKB 1 bölgeleri arasına monte edilecektir.
TT ve TN-S şebekelerde; Faz- Nötr arası Sınıf II DKD min. 15 kA, nötr-toprak arası min. 15 kA
kullanılacaktır.
TN-C şebekelerde; Faz- PEN arası Sınıf II DKD min. 15 kA kullanılacaktır.
IT şebekelerde sınıf II DKD kullanılmaz.
Klima santrali, hız kontrolü cihazları ( AC frekans konventörleri) ile tesis edilmiş işletmelerdeki
elektronik kontrol cihazlar vb. ile bilgi işlem sistemlerinin arızasız çalışabilmesi için Sınıf II DKD tesis
edilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
168
Tesisata paralel bağlanacaktır.
Üretici tarafından beyan edilen ön sigortalar kullanılacaktır.
47.4.6- Sınıf I+II (B+C tipi) DKD’lerin özellikleri
Sınıf I ve Sınıf II DKD’lerin arasındaki hat mesafesi 10 m’den küçük ise Sınıf I+II DKD
kullanılacaktır.
Kombine tip olacaktır.
Kombine DKD temin edilemediği takdirde dekuplaj elemanı kullanılacakır. Hat akımı 63 A’den
büyük ise dekuplaj elemanı kullanılamaz.
Tesisata paralel bağlanacaktır.
Üretici tarafından beyan edilen ön sigortalar kullanılacaktır.
47.4.7- Sınıf III (D tipi) sınıfı DKD’lerin (cihaz koruma) özellikleri
YKB 1 ve YKB 2 bölgeleri arasına monte edilecektir
Bir dalga jeneratör bileşiminin çıkış akımı ICWG deneyine tabii tutulmuş olacaktır.
Özellikle korunması gereken cihazların ( elektronik cihazlar, server, telefon santrali, güvenlik
merkezi, otomasyon sistemleri, bilgisayar, modem, ups, anten vb.) hat (besleme ve data ) girişleri
korunacaktır.
Tesisata paralel bağlanacaktır.
Bağlantı yeri
Koruma şekli
ANA TABLO
Yıldırım akımına K.
İKİNCİL TABLO
Aşırı gerilime K.
UÇ CİHAZ
Aşırı gerilime K.
L1
L2
L3
N
D
PE
Kofre
Sayaç
Dağıtım T.
S
B
C
EŞPOTANSİYEL BARA
Şekil 47.7 TT tipi şebekede darbe koruma donanımlarının bağlantı tarzı.
(Diğer şebeke tiplerindeki bağlantı detayları için ilgili standarta bakınız.)
47.4.8- DKD’lerin diğer özellikleri
DKD’lerin bağlantıları yapılırken kullanılacak minimum kablo kesiti değerleri Sınıf I için 6 mm2,
Sınıf II için 4 mm2, Sınıf III için 1,5 mm2 olacak ve Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nde belirtilen
kablo renk kodlarına uyulacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
169
47.5- YKS’nin denetim ve bakımı
47.5.1- YKS’nin denetim ve muayenesi
YKS tesislerinin denetim ve muayenesinin Elektrik Mühendisleri Odası tarafından yetkilendirilen
bir yıldırımdan korunma uzmanı tarafından yapılması esastır.
Denetlemeyi yapan kişide, YKS için gerekli olan tasarım kriterleri, tasarım açıklamaları ve teknik
resimler gibi dokümanları kapsayan bir YKS tasarım raporu olmalıdır. YKS’yi denetleyen kişiye ayrıca,
daha önce yapılmış olan YKS bakımlarına ve denetimlerine ait raporlar temin ve teslim edilmelidir.
Bütün YKS’ler aşağıdaki durumlarda muayene edilmelidir :
- YKS tesisatı sırasında, özellikle tesisata ait elemanların bina yapısının içerisinde kalarak,
sonradan ulaşılamayacak şekilde yerleştirilmeleri durumunda,
- YKS tesisatı tamamlandığında,
- Periyodik olarak Tablo 47.10’a göre.
Tablo 47.10- YKS denetim ve muayene periyotları (yıl olarak)
YKS sınıfı
Gözle muayene
Tam muayene
I ve II
III ve IV
1
2
Normal sistem
2
4
Kritik sistem*
1
1
* Parlayıcı, patlayıcı tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerindeki YKS’ler kritik
sistem olarak adlandırılır.
Not: Kritik sistemlerde 6 ayda bir gözle muayene yapılması tavsiye edilir.
YKS denetim ve muayene periyot aralıkları aşağıdaki etkenlere göre daha kısa aralıklarla
yapılabilir:
Korunan yapının veya bölgenin sınıflandırılmasına göre, özellikle ortaya çıkacak
zararlardan doğacak etkiler göz önüne alınarak
YKS düzeyine göre
Yerel çevre koşullarına göre, örneğin korozif atmosferik çevrede, denetimler daha kısa
zaman aralıkları ile yapılmalıdır.
Her bir YKS elemanının yapılmış olduğu malzemeye göre
YKS bileşenlerinin irtibatlandırıldığı yüzeye göre
Toprağın durumuna ve bununla ilişkili olan korozyon hızına göre
Bir YKS, bunlara ilave olarak, korunan yapıda değişiklik veya tamirat yapıldıktan sonra veya
YKS’ye bilinen her bir yıldırım düşmesinden sonra denetlenmelidir.
Ölçülen direncin, tasarımda varsayılmış olan dirençten büyük farklılıklar göstermesi durumunda ve
özellikle de, direnç denetimler sırasında sürekli yükseliyorsa topraklama tesisatının iyileştirilmesi gerekir.
47.5.1.1- Denetim prosedürü
Denetimin amacı YKS’nin standart ve yönetmeliklere uygunluğunun sağlanmasıdır.
Denetim; teknik dokümanları, gözle muayeneyi, ölçme(test) ve muayene raporunu içermelidir.
47.5.1.2- Teknik dokümanların kontrolü
Teknik dokümanlar;
tamamlanmış olup olmadıkları, mevzuata ve yapılmış olan
tesise
uyumlulukları açısından kontrol edilir.
47.5.1.3- Gözle denetim ve muayene
Elektrik Mühendisleri Odası
170
Gözle denetim ve muayene sırasında aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:
YKS tesisatının IEC 62305 standartlarına uygun olup olmadığı,
YKS’nin iyi durumda bulunup bulunmadığı,
YKS bağlantı ve ek yerlerinde kopukluk veya temassızlığın olup olmadığı,
Özellikle toprak yüzeyi düzeyinde sistemde korozyon sebebiyle zayıflamaların olup
olmadığı,
Gözle görülen kısımların sağlam olup olmadığı,
Görülen bütün iletken ve sistem bileşenlerinin montaj yüzeyine uygun şekilde
sabitleştirilmiş olup olmadığı ve mekanik bağlantıların sağlam olup olmadığı,
Korunan yapıda, ek bir koruma gerektiren
yapılmadığı,
YKS, DKD veya DKD’yi koruyan sigortalarında bir tahribat işaretinin bulunup
bulunmadığı,
Son yapılan muayeneden sonra yapının içerisine eklenen yeni bağlantılar veya ilaveler
varsa doğru bir eşpotansiyel bağlama yapılıp yapılmadığı ve süreklilik testlerinin yapılıp
yapılmadığı,
Yapı içerisindeki bağlantı ve potansiyel dengeleme iletkenlerinin mevcut ve sağlam
olup olamadıkları,
Güvenlik açıklıklarına uyulmuş olup olmadığı,
Potansiyel dengeleme iletkenleri, bağlantı elemanları, ekranlama düzenleri, kablo
güzergahlarının ve DKD’lerin kontrollerinin yapılıp yapılmadığı.
ilave veya değişikliklerin yapılıp
47.5.1.4- Deneyler (ölçmeler ve testler)
YKS’nin gözle muayenesi ve denetimi aşağıdaki eylemlerle tamamlanır:
a-) Süreklilik testi, özellikle YKS’nin yapım ve gözle denetim sırasında ulaşılamayan
kısımlarının sürekliliklerinin tespiti
Bu kapsamda tüm iletken ve bağlantıların gözle muayenesi ve elektriksel sürekliliği
kontrol edilir.
b-) Topraklama direncinin ölçülmesi
Bu kapsamda herbir topraklayıcının topraklama direnci ve uygun olan koşullarda tüm
topraklama sisteminin direnci dikkate alınır.
Topraklama direnci 10Ω’u aşıyorsa gerekli tedbir alınmalıdır.
Eğer topraklama direncinde büyük bir artış varsa bunun sebebi araştırılmalıdır.
Kayalık bölgeler için 10 Ω luk topraklama direnci koşulunun sağlanamaması durumunda Elektrik
Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne uygun tedbirler alınmalıdır.
Topraklama sisteminde bu koşullara uyulmamışsa veya doküman eksikliği nedeniyle denetleme
yapılamıyorsa, ek toprak elektrotları çakılır veya yeni bir topraklama sistemi tesis edilir.
47.5.1.5- Denetim dokümanı
Denetimci, YKS tasarım raporu ve sonrasında yapılmış olan YKS bakım ve denetim raporlarıyla
birlikte saklanması gereken bir YKS muayene raporu düzenlemelidir.
YKS denetim raporu aşağıdaki bilgileri içermelidir:
Yakalama ucu iletkenlerinin ve diğer yakalama ucu bileşenlerinin genel durumu
Genel korozyon düzeyi ve korozyona karşı korumanın durumu
YKS iletkenleri ve bileşenlerinin bağlantı güvenilirliği
Topraklama sisteminin topraklama direncinin ölçülmesi
Elektrik Mühendisleri Odası
171
YKS’de yapılan bütün değişiklik ve ilaveler ile yapıdaki değişikliklerin dokümanları.
İlave olarak YKS’nin uygulama resimleri ve tasarımın yeniden gözden geçirilmesi
Yapılmış muayenenin sonuçları
47.5.2- Bakım
Bakımın gerçekleşmesi ve YKS’nin denetiminin yapılması için denetim ve bakım koordine
edilmelidir.
Denetim ve bakım programları YKS tasarımcısı ve/veya tesisatçısı tarafından yazılı olarak yapı
sahibine teslim edilmelidir.
YKS’nin mekanik ve elektriksel karakteristikleri, YKS’nin tüm ömrü boyunca şartnamelerin
tasarım kriterine uymak zorundadır.
Bina üzerinde veya donanım üzerinde değişiklik yapılırsa veya binanın kulanım amacı
değiştirilirse, YKS’nin de değiştirilmesi gerekli olabilir.
47.5.2.1- Bakım prosedürü
Periyodik bakım prosedürü tüm YKS’ye uygulanmalıdır.
Bakım programı aşağıdaki kontrolleri kapsamalıdır:
YKS iletkenleri ve sistem bileşenleri kontrolü,
YKS sisteminin elektriksel sürekliliğinin kontrolü,
Topraklama direnci ölçümü,
DKD’lerin kontrolü,
İletken ve sistem bileşenlerinin yeniden bağlanması,
İlave veya değişikliklerden sonra yapıda ve tesisatta YKS etkinliğinin azalmadığının
kontrolü
47.5.2.2- Bakım dokümanı
Bütün bakım prosedürlerinin komple kayıtları muhafaza edilmeli, yapılan ve yapılması gerekli
olan bakım işleri kayıt altına alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
172
SEKİZİNCİ BÖLÜM
KESİNTİSİZ GÜÇ KAYNAĞI (UPS)
48-Statik UPS
48.1- Kapsam ve genel esaslar
akümülatörleri
Bu bölüm,
şebeke kesintileri veya
gerilimin/frekansın sınır dışı değerler alması halinde akümülatörlerinden aldığı enerji ile alternatif
gerilim üretip bağlı yüklerini beslemeye devam eden güç kaynaklarını (KGK),(UPS) kapsar.
tarafından doldurulan;
şebeke
Kesintisiz güç kaynakları dört grup içinde incelenmiştir.
- A-1/1 fazlı 0.7-3 kVA
- B-1/1 fazlı 6-15 kVA
- C-3/1 fazlı 6-40 kVA
- D-3/3 fazlı 10-700 kVA
Her bir grubun özel şartları ayrıca verilmiş olup; aşağıda genel şartlar bildirilmiştir.
48.1.1- Normalde; kritik yükler invertör tarafından devamlı beslenecektir. Redresör/akü şarj
sistemi şebekeden güç çekecek ve invertör’e DA güç temin edecektir. Aynı anda da akü’yü şarjda
tutacaktır.
48.1.2- Acil durumda; şebeke gerilimi kesildiğinde kritik yükler invertörden beslenecek, invertör
ise herhangi bir şalter açıp kapaması olmaksızın akülerden beslenecektir. Şebeke gerilimi kesilmesinde
veya yeniden gelmesinde, kritik yüklerin beslenmesinde hiçbir kesinti olmayacaktır.
48.1.3- Şarj durumunda; şebeke gerilimi tekrar geldiğinde redresör/şarj grubu invertörü tekrar
beslemeye ve akü’yü tekrar şarj etmeye başlayacaktır. Bu işlemler tamamen otomatik olacak ve kritik
yüklerin beslenmesinde herhangi bir kesintiye neden olmayacaktır.
48.1.4- Şebeke giriş değerleri
48.1.4.1- Gerilim : 231/400 V AA ± . Girişi bir fazlı cihazlar için tek faz değeri
dikkate alınır.
48.1.4.2- Frekans
: 50 Hz, ± %5
48.1.4.3- Giriş güç faktörü : 0.95
48.1.4.4- Crest faktör değeri :3 olacaktır.
48.1.5- Donanım 0°C ile +40°C ortam sıcaklığında çalışabilmelidir.
48.1.6- Sistem verimi: Sistemin girişi ve çıkışı arasındaki genel verimi statik şalter devre dışı iken,
tam yükte % 85’ten fazla olacaktır.
48.1.7- Havalandırma; KGK’nın normal çevre şartlarında çalışmasını sağlamak üzere gerektiği
hallerde cebri havalandırma olanağı sağlanacaktır. Havalandırma fanları KGK kabinleri içine, kritik
Elektrik Mühendisleri Odası
173
cihazlara hava sirkülasyonunu kolayca sağlayacak şekilde monte edilecektir. Fan motorları kapalı bilyalı
olacaktır. Bütün hava girişleri koruyucu muhafaza kafesli olacaktır.
Çıkış gücü 30 kVA’dan büyük KGK’larda bütün hava girişleri standart filtreli ve metal muhafaza
kafesli olacak ve bu filtreler kolayca değiştirilebilecektir. Fan motorları yedekli ve herhangi bir fan
motoru arızasında diğerleri soğutmaya yeterli olacaktır.
48.1.8- Redresör/şarj grubu; redresör/şarj grubu, akünün gaz çıkartmaksızın şarjı sırasında
nominal invertör çıkış yükünü sağlayacak kapasitede olacaktır.
48.1.9- Redresör/şarj grubu, şebeke gerilim ve frekansı verilen sınırlar içinde kaldığı sürece, akü
grubunu ve invertörü beslemeye devam edecektir:
48.1.10- Aşırı yük koruması, redresör/şarj grubu giriş ve çıkışları röle, sigorta ve otomatik
şalterlerle aşırı gerilim, aşırı akım ve kısa devrelere karşı korunacaktır.
48.1.11- Akü Grubu, bakımsız 5 yıl ömür beklentili olacaktır. Minimum besleme süresi projesinde
/ özel şartnamesinde gösterilen değerde olacaktır.
48.1.12- İnvertör
48.1.12.1- İnvertör, statik olacak ve akü üzerinden (akünün tam doludan ve boşalma durumuna
kadar) istenilen kalitede AA çıkış gücünü verebilecek kapasitede olacaktır.
48.1.12.2-İnvertör çıkış gerilimı ile frekansı toleransları aşağıda belirtilen değerlerde olacaktır:
- Gerilim: 230 V ± %1, D grubu donanımlarda 3x230 V ± %1. İnvertör çıkış gerilimi el ile
nominal değerin ± %5 sınırları içinde el ile ayarlanabilmelidir.
- Frekans: Şebek gerilimi yok iken aküden beslenme halinde: 50 Hz ± %0.1; A grubu donanım
için ± %0,5 değerlerini geçmeyecektir.
48.1.12.3- İnverter çıkış gerilimindeki harmonik distorsiyon 0 lineer yükte %4, lineer
olmayan yükte %5’ten fazla olmayacaktır.
48.1.12.4- İnvertör tam yük akımının 5’ine 15 dk., 0’sine 1 dk. süre ile düzenli bir
gerilim vererek dayanabilecek, bu sınırlar aşıldığında invertör, yükü by-pass’a geçirecektir.
48.1.12.5- A grubu donanımlarda aşırı yük durumunda, invertör tam yük akımının 5’ine 10 s,
% 130’una 300 ms düzenli bir gerilim vererek dayanabilecektir. Bu sınırlar aşıldığında invertör
kapanacaktır. Ayrıca 0’dan yüksek değerlerde kısa devre koruması olacaktır.
48.1.12.6- İnvertör DA girişi, akü grubundan kaynaklanacak düşük veya aşırı gerilime karşı
korunmalı olacaktır. Ayrıca invertör ters polaritenin etkilerine dayanacak kapasitede olacaktır.
48.1.13- EMI koruma; bilgisayar sistemleriyle buna benzer diğer elektronik sistemlerin
etkilenmemesi veya bu sistemlerin KGK’nı etkilememesi bakımından elektromanyetik tesirleri
minimuma indirecek önlemler alınacaktır.
48.1.14- Elektriksel koruma; KGK sistemi, düşük gerilim, aşırı akım ve yüksek gerilim ile gerilim
ve akım darbelerinden korunmak için TS EN50091-1’e göre gerekli önlemlere sahip olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
174
48.1.15- Radio frekansı bastırma; teklif edilen kesintisiz güç kaynağı radio frekanslarını bastırmak
için TS EN50091-2 standartına göre tasarlanmış olacaktır.
48.1.16- Topraklama
48.1.16.1- KGK çıkışı nötr barası, KGK metal aksamından yalıtılmış olacaktır. Metal aksam ve
bina topraklaması birleştirilerek binanın müşterek topraklama noktasına bağlanacaktır.
48.1.16.2- Çıkış nötr barası ise tesisteki güç sisteminin nötrüyle birleştirilecektir.
48.1.17- Güç trafoları, yüksek verimli olarak boyutlandırılacak ve imal edilecektir. Yalıtım tipi,
KGK’nın normal çalışma şartına göre hesap edilen sıcaklığın 30°C üzeri bir nominal sıcaklık değerine
sahip olacaktır.
48.1.18- Kesintisiz güç kaynağının şebekeden çekeceği harmanik akım miktarı, Enerji Piyasası
Denetleme Kurulu tarafından yayınlanan “Elektrik piyasası dağıtım sisteminde sunulan elektrik
enerjisinin tedarik sürekliliği, ticari ve teknik kalitesi hakkında yönetmelik” Madde 12 bent Ç’de
bildirilen IEEE std 519-1992 şartlarına uygun olacaktır.
48.1.19- Teklif edilen sistemin üreticisi ISO 9001 belgesine sahip olacaktır.
48.1.20- Kesintisiz güç kaynağı sisteminin tamamı yeni ve kullanılmamış olacaktır.
48.1.21- Teklif veren istekliler, teknik şartnamenin bütün maddelerine bire bir olumlu ya da
olumsuz cevap verecekler, ayrıca verilen cevapları doğrulayan imalatçı firma kataloglarını tekliflerine
ekleyeceklerdir. İstenen teknik özellikler katalogda yer almıyorsa, bu değerler ayrıca belirtilecektir.
Teknik özelliklere karşılık sadece "uygun" cevabı yeterli sayılmayacaktır.
48.1.22- İstekliler, Türkiye'de teklif edilen marka ile ilgili referans listesini teklifleri ile birlikte
vereceklerdir.
48.1.23- Yüklenici, sistemde kesin kabulden itibaren 1 yıl süreyle imalat ve malzeme hatalarından
meydana gelebilecek bütün arızaları bedelsiz olarak giderecek ve gerektiğinde akü veya cihazı tamamen
değiştirecektir.
48.1.24- Firma en az 10 yıl ücret karşılığında yedek malzeme temin garantisi verecektir.
48.1.25- Üretici/İthalatçı firmanın Türkiye genelinde TSE Hizmet Yeterlik Belgesine sahip, yeterli
sayıda servis merkezi olacaktır.
48.1.26- Kesintisiz güç kaynağını teklif eden istekli üretici firma değilse, Türkiye Yetkili
Temsilcilik Belgesi veya Yetkili Satıcı Belgesi teklifle birlikte verilecektir.
48.1.27- Bilgisayarla haberleşme: İşverence istenilmesi durumunda kesintisiz güç kaynağı
üzerinde, bilgisayar bağlantısı yapmak için RS232 seri haberleşme portu bulunacaktır.
48.1.28- C ve D grubu donanımlarda bilgisayar bağlantısının yanısıra, ön panel özelliklerini haiz
(neler olduğu ayrıntılı olarak belirtilecektir) uzak izleme paneli, işverenin istemesi durumunda sistem ile
birlikte verilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
175
48.1.29- Sistemi kullanacak kurum teknik personelinin eğitimi üretici firma veya yetkili satıcı
firma elemanlarınca montaj aşamasında ücretsiz yapılacaktır.
48.1.30- Aşağıdaki dokümanlar sistemle birlikte verilecektir:
48.1.30.1- Kullanım klavuzu,
48.1.30.2- Sistemin montaj ve işletmeye alma dökümanları,
48.1.30.3- Servis, bakım ve onarım dökümanları,
48.1.30.4- Genel devre ve irtibat şemaları,
48.1.31- Yüklenici tarafından, fabrikada yapılan son testlere ait test raporları geçici kabulden önce
işverene teslim edilecektir.
48.2- A grubu KGK donanımları
48.2.1- Bu bölüm, girişi 1 fazlı, çıkışı 1 fazlı; 0.7,1,2,3 kVA güçlerindeki kesintisiz güç kaynağı
sistemlerinin statik invertör, redresör/şarj grubu, akü grubu ve statik by-pass şalterini kapsar
48.2.2- Gürültü seviyesi; normal çalışma şartlarında KGK tarafından oluşan gürültü, KGK’dan
1m. uzakta 50 dB’i geçmeyecektir.
48.2.3- Enerji giriş ve çıkışı; kablo giriş ve çıkışları kabinin arkasında bulunan fiş ve prizlerle
yapılacaktır.
48.2.4- Kontrol paneli; cihaz, ön panelinde bulunan butonlarla çalıştırılıp devre dışı bırakılacak,
cihazın üzerindeki kontrol panelinde, LED’lerle şebeke durumu, aşırı yük durumu gösterilecektir.
48.3- B grubu KGK donanımları
48.3.1- Bu bölüm, girişi 1 fazlı, çıkışı 1 fazlı; 6,10,15 kVA güçlerindeki kesintisiz güç kaynağı
sistemlerinin statik invertör, redresör/şarj grubu, akü grubu ve statik by-pass şalterini kapsar.
48.3.2- KGK, aşağıdaki ana ekipmanlardan oluşacaktır:
48.3.2.1- 1 adet redresör (şarj cihazı), invertör, statik by-pass ve manuel by-pass şalteri,
48.3.2.2- 1 adet KGK akü grubu,
48.3.2.3- Redresör/şarj grubu girişi bir fazlı olacaktır.
48.3.3- Gürültü seviyesi; normal çalışma şartlarında KGK tarafından üretilen gürültü, KGK’dan
1m. uzakda ve 55 dB’i geçmeyecektir.
48.3.4- Panolar; KGK sistemleri tek panodan ibaret olacaktır. Besleme sürelerini uzatmak için
KGK ile aynı renkte akü kabinleri kullanılmasına elverişli olacaktır.
48.3.5- Kontrol Paneli; cihazın üzerindeki kontrol panelinde LED’lerle şebeke durumu, aşırı yük,
yüksek sıcaklık, statik şalter devrede durumları gösterilmeli ayrıca dijital gösterge ile giriş ve çıkış
gerilim ve akımları okunabilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
176
48.3.6- Statik şalter, KGK’nın bütünleyicisi olacaktır. Statik şalter yüksek bir transfer cihazı olup
kesilemez yüklerin diğer bir güç kaynağı ile bağlantısını sağlamak üzere statik şalter ile aynı zamanda
harekete geçen bir by-pass devre kesici şalterle paralel olarak tesis edilecektir.
48.3.6.1- Statik şalterin çalışma şekli: invertörün mantık devreleri aşırı yük limitlerinin aşıldığını,
KGK’daki bir arızayı veya limit dışı gerilim değişimlerini algıladıktan sonra, 200 mikrosaniye içinde
statik şalter faaliyete geçecektir.
48.3.6.2- Kesintisiz güç kaynağının arıza durumunda veya bakım durumunda yükü manuel olarak
şebekeye aktarmak için KGK ile bütünleşik olarak manuel by-pass şalteri bulunmalıdır.
48.3.7- Teklif edilecek tüm kesintisiz güç kaynakları, bağlı oldukları bilgisayar sistemi ile tam
uyumlu bir şekilde çalışacak ve enerji üretiminin bitmesine yakın bir sürede, bilgisayar donanımı
tarafından aktif kullanıcılara mesaj iletilmesini sağlayıcı her türlü donanım ve yazılım özelliklerine
sahip olacaktır.
48.3.8- Teklif edilecek sistemle birlikte verilecek yazılım sistemine bağlı akünün çalışma durumu
ve süresi hakkında bilgi verilecektir.
48.3.9- Teklif edilecek KGK'lar, network ağları ile haberleşecek, aynı anda birden fazla sunucuyu
kontrol edebilecektir.
48.3.10- KGK ile birlikte verilecek yazılım;
48.3.10.1- Şebeke kesintileri,
48.3.10.2- Şebekenin geri gelmesi,
48.3.10.3- Frekans,
48.3.10.4- Alarmlar,
48.3.10.5- Kapanma
48.3.10.6- Teknik arızaları,
Bu yazılımlar, tarihleri ile birlikte depolama kabiliyetine sahip olacaktır.
48.3.10.7- Giriş gerilimi,
48.3.10.8- Giriş frekansı,
48.3.10.9- Akü gerilimi,
48.3.10.10- Akü şarj durumu,
48.3.10.11-Aşırı sıcaklık durumu gibi geçmiş verileri grafik ara yüzü üzerinden izleyebilecektir.
48.4- C grubu KGK donanımları
48.4.1- Bu bölüm, girişi 3 fazlı, çıkışı 1 fazlı; 6, 10, 15, 20, 30, 40 kVA güçlerindeki kesintisiz güç
kaynağı sistemlerinin statik invertör, redresör/şarj grubu, akü grubu ve statik by-pass şalterini kapsar.
48. 4.2- KGK, aşağıdaki ana ekipmanlardan oluşacaktır:
48. 4.2.1- 1 adet redresör, (şarj cihazı), invertör, statik by-pass ve manuel by-pass şalteri,
48. 4.2.2- 1 adet KGK akü grubu,
48. 4.3- Redresör/şarj grubu girişi üç fazlı olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
177
48.4.4- Gürültü seviyesi, normal çalışma şartlarında KGK tarafından üretilen gürültü, KGK’dan
1m. uzakda 55 dB’i geçmeyecektir.
48.4.5- Panolar, KGK sistemlerinde tek panodan ibaret olacaktır. Besleme sürelerini uzatmak için
KGK ile aynı renkte akü kabinleri kullanılmasına elverişli olacaktır.
48.4.6- Kontrol Paneli; cihazın üzerindeki kontrol panelinde LED’lerle şebeke durumu, aşırı yük,
yüksek sıcaklık, statik şalter devrede durumları gösterilmeli ayrıca dijital gösterge ile giriş ve çıkış gerilim
ve akımları okunabilmelidir.
48.4.7- Gerilim: 3x400/230V AA, %1, 3 faz, 4 iletkenli.
48.4.8- Statik Anahtar
48.4.8.1- Nominal gerilim
:230V± (ayarlanabilir)1 faz +1 N
48.4.8.2- Nominal frekans
:50Hz
48.4.8.3- Aşırı yük
: 5 aşırı yükü 10 dakika
0 aşırı yükü 1 dakika
% 2000-3000 aşırı yükü 10 ms
karşılayacaktır.
48.4.8.4- Geçiş süresi (şebeke ile senkron iken)
- İnvertörden şebekeye :<0.5ms
- Şebekeden invertöre
:<0.5ms olacaktır.
48.4.8.5- Şebeke ile senkron değilken :<20ms olacaktır.
48.4.9- statik şalter kgk’nın bütünleyicisi yüksek bir transfer cihazı olup kesilemez yüklerin diğer
güç kaynağı ile bağlantısını sağlamak üzere aynı zamanda harekete geçen by-pass devre kesici şalterle paralel
olarak tesis edilecektir. 48.4.10- aşağıda belirtilen şartlarda kilitleme devresi, by-pass’a yük
aktarılmasına mani olacaktır: 48.4.10.1- devresinde düşük veya aşırı gerilim olduğu zaman,
48.4.10.2-
senkron dışı 48.4.10.3- geriliminde invertör’e nazaran %10 fark 48.4.11-
şalterin çalışma şekli; invertörün mantık devreleri,
limitlerinin aşıldığını, kgk’daki arızayı limit değişimlerini algıladıktan sonra, 200
mikrosaniye içinde devreye girmiş 48.4.12- kesintisiz arıza durumunda bakım iken yükü manuel
şebekeye aktarmak için kgk birlikte şalteri bulunacaktır. elektrik mühendisleri odası 178
48.4.13- teklif edilecek
tüm kaynakları, bağlı oldukları bilgisayar
sistemi tam uyumlu şekilde çalışacak ve enerji üretiminin bitmesine yakın sürede, donanımı tarafından
aktif kullanıcılara mesaj iletilmesini sağlayıcı her türlü donanım yazılım özelliklerini
sağlayacaktır. 48.4.14- kgk,
sistemle verilecek sistemine akünün durumu süresi hakkında bilgi verecektir. 48.4.15- kgk'lar, network ağları
haberleşecek, anda birden fazla sunucuyu kontrol edebilecektir. 48. 4.16- yazılım; 4.16.1- Şebeke kesintileri,
4.16.2- Şebekenin geri gelmesi, 4.16.3- frekans, 4.16.4- alarmlar, 4.16.5- kapanma 4.16.6- teknik
arızaları,
(bu yazılımlar, tarihleri depolama kabiliyetine sahip olacaktır.) 4.16.7- giriş gerilimi, 4.16.8- frekansı,
4.16.9- akü 4.16.10- şarj
durumu, 4.16.11- sıcaklık gibi geçmiş verileri grafik ara yüzü üzerinden izleyebilecektir. 48.5-
d grubu donanımları
48.5.1- bu bölüm, girişi çıkışı 3 fazlı;
10, 15, 20, 30,
45, 60, 80, 100, 120,
160, 200, 250,
300, 400, 500,
600, 700 kva
güçlerindeki sistemlerinin invertör, redresör
şarjrj grubu, şalterini kapsar. 48.5.2- durumunda; bakımı istendiğinde tamir
kritik yükler kesinti olmaksızın
kaynağa geçiş elle olabilecek
halinde otomatik yükün by-pass’tan
tekrar transferi ise kaynak senkronizasyonu
sırada invertör yükleri alacak kaynakla bağlantı kesilecektir. 48.5.3- yalnız grubunun bırakılması akülerin vasıtasıyla
invertörden ayrılması durumda (akü gerçekleştirmesi
gereken) fonksiyonunu yapacak şartnamede performans kriterlerini 48.5.4- üç fazlı 48.5.5- İnvertör çıkış gerilimi 3x400 230v aa, %1, faz, 4 iletkenli 48.5.6-
anahtar 48.5.6.1- nominal :400v±%10 (ayarlanabilir)3 faz +1 n 179
48.5.6.2- frekans :50hz 48.5.6.3- :%12510
dakika %150aşırı 1 %2000-3000 ms karşılayacaktır. 48.5.6.4- (şebeke
iken) - İnvertörden Şebekeden invertöre :<0.5msn. :<0.5ms 48.5.6.5- değilken :<20ms 48.5.7- gürültü
seviyesi, normal şartlarında üretilen gürültü, kgk’dan 1m. uzakda 65 db’i geçmeyecektir. 48.5.8- panolar,
serbest dikili kanatlı çelik iskeletten oluşan metal saç panolar kablo girişleri, bağlantılar kabin
altından yapılacaktır. 48.5.9- paneli 48.5.9.1- cihazın üzerindeki panelinde neler ayrıntılı açıklanacaktır. 48.5.9.2- cihaz
üzerinde dijital display digital ilgili aşağıdaki değerler okunacaktır: 48.5.9.3- modülü gerilim, toplam da akımı,
akımları,48.5.9.4- nötr arası değeri, 48.5.9.5- başına yüzdesi, İnvertörün besleme süresi, bypass beslenme 180
48.5.10-
kontrollu, tip sabit akım kontrollu olacak, 6 (pulse) darbe prensibine
göre
çalışacaktır. İşverenharmoniklerin etkin yerlerde 12 pulse prensibi
isteyebilir. 48.5.11- limiti, akımının %150’siniverebilecek kapasitede bunun üstündeki değerlerini sınırlayacaktır. kalktığında herhangi
düşüklüğü parça arızası
göstermeden normale dönecektir.
şebeke yedek dizel jeneratör geldiğinde
gerilimin düzgünlüğe kavuşmasını
temin etmek maksadı
saniye
bekledikten sonra yüke
geçecektir. 48.5.12- 48.5.12.1- İnvertör, (akünün doludan boşalma durumuna kadar) istenilen kalitede aa gücünü kesin
igbt
teknolojisiyle donatılmış 48.5.12.2- % 100 dengesiz yüklenmede ± %3, toleransları 48.5.12.3- %100 değişiminde
(dinamik)
transiyent
toleransı %5'i 48.5.12.4- çıkışı, düzgün
durumdaki geriliminin
%2’sine en çok 40 milisaniyede ulaşacaktır. 48.5.13- sistem iletişimi sağlayan software
(işverenin istemesi durumunda) verilecektir. izlenecek
programdan az gözlenebilecektir. ayrıca üreticinin sağladığı imkanlar belirtilecektir. 48.5.14- sistemin kısa davranış biçimi 48.5.15-
48.5.15.1- kgk’in ünitesi, devrelerinin sinyallerini alarm durumlarını
hisseden buna transferini
devrelerini içerecektir. 48.5.15.2- şalter, 48.5.15.3- kısımlarını elektriksel izole edecektir. komut
aldığı kapanacaktır. 48.5.15.4- ünitesi elektronik üniteleri ana blokuna entegre 48.5.16- şekli 181
48.5.16.1-
kumanda alacaktır. 48.5.16.2-
bulunacak seçici anahtarla “otomatik” “el ile” belirlenecektir. ise, hali
üzerine aktarılacaktır.
48.5.16.3- el
konumda panosunda aktarmanın mümkün
belirtiliyorsa, aktarılabilecektir. 48.5.16.4-
48.5.17- kaynağı, redunt sisteme
çalıştırılabilir edilecek, kgk'lar daha sonradan arttırıldığında
adede kadar
bağlanma özelliğine 48.5.18- büyütülebilirliği açıklamalı 182
dokuzuncu
bÖlÜm kapi
gİrİŞ sİstemlerİ 49-kartlı 49.1-
kapsam topluinsan çalışan
binalarda, insanların
çıkışlarının kayıt altına
alınması güvenlik
zonlarının belirlenmesi amacıyla kurulan 49.2-
genel özellikler 49.2.1- kapılar, açılabilir
yangın kilitleri açılacaktır. 49.2.2- kartlı kapalı televizyon çalışabilir
hatalı kart kullanımında,
kamera görüntüsü spot monitörüne gelecektir. 49.2.3- kartların resim kimlik bilgileri girilebilirkartları hazırlama (photoid sistemi) parçası
49.3- 49.3.1- ünitelerden oluşacaktır: 49.3.1.1- merkezi santral, 49.3.1.2- panelleri (kgkp), 49.3.1.3- yedekli panelleri,
49.3.1.4-
proximity okuyucu, 49.3.1.5- kartlar,49.3.1.6- kapı tutucuları, 49.3.1.7- açma sensörleri butonları, 49.3.1.8-
magnetik kontak, 49.4- santral işletim yazılımı 49.4.1-merkezi yazılımı, kullanıcı işverenin belirleyeceğilisanslı
ortamında çalışacak, hertürlü sistemiyle programlar özel yazılmış olacak özelliklere 49.4.2- yazılımın
kullanımıkolay 49.4.3- santralın kullanım genişleme kapasitesi giriş-çıkış noktaları işveren tespit 49.4.4- okuyucusu
sayısı sadece değiştirilmesiyle genişleyebilir okuyucu 49.4.5- alarm’lar onaylanabilir (acknowledge) 183
49.4.6- sahiplerinin izlenmesi,
raporlanması gerekli
kısıtlamaların yapılması sağlanabilecektir. 49.4.7- adet bilgisayardan matrix yazıcıdan (raporlama için) oluşacaktır. 49.4.8-
sınırsız şifre denetimli 49.4.9- tatil zamanı programlanabilir 49.4.10- kapılar terminalden açılabilecektir. 49.4.11-
zaman programına
kilitli kilitsiz duruma getirilebilecektir. 49.4.12 fotograflı basımı 49.4.13- kapıdan kartını okutarak kişilerin resimleri
operatör ekranında
anında görülecektir. (işverence istenmesi halinde).
49.4.14- acil durumlarda,
bina içerisindeki personeli
belirleyen
rapor üretebilir 49.4.15- veri tabanı paylaşılabilir 49.5- santralları 49.5.1- 49.5.1.1- mikro işlemci
kontrollü modüler
yapıda, olay arasında dinamik hafıza denetimi formatını destekleyecektir. 49.5.1.2- bilgisayar, dışında olsa,
paneller kendi başlarına çalışabilecek, girdiğinde, hafızadaki formatlarıyla beraber, merkez bilgisayara gönderilecektir. 49.5.1.3-
kesilmesinde, işverence belirlenen süre (saat), programları bilgilerini
hafızasında tutulacaktır. 49.5.1.4- güncelleştirilmesi çıkarılabilir disk de
(flash ) saklanacaktır. 49.5.1.5- panele uzaktan
(dial-up) bağlanabilecek haberleşmesini yapabilecektir. 49.6- (backup’lı) 49.6.1- okuyucuları tutucularının beslemelerini az; 184
49.6.1.1-
korumalı, 49.6.1.2- 5 ayrı sigortalı bağımsız çıkışa sahip, 49.6.1.3- minimum v da, a,
49.6.1.4- girişi, 49.6.1.5- hatası kontrollü, 49.6.1.6-
akü’lü seviyesi olma özelliklerine 49.7- 49.7.1- okuyucular, teknolojisine uygun ve, 49.7.2- gerilimi: 4.75- 16
49.7.3- okuyucu: sesli görsel ikaz verebilir, 49.7.4- algılama aralığı: 14 cm. 49.8- kartlar 49.8.1- standart
kredi kartı büyüklüğünde iso standartında
49.8.2- kart’ta devresi olmayacak, pasif 49.8.3- kartlara 2 farklı saha kodu verilebilir sahibinin
kendine ait 49.9- manyetik kontak 49.9.1- mıknatıs kontakolmak iki parçadan üzerinde, kasasında,
karşılıklı gelecek monte 49.10- butonu 49.10.1- kapıların içeriden açılabilmesi için, yerine sıva üstü altı
kullanılacaktır. 49.10.2-
butona basıldığında ışıklı gösterge yanacaktır. 185
onuncu saat 50-
50.1 projesinde mahallere
hizmet verebilmek özelliklerde 50.2 tali üniteleri, montaj elemanları tesisatından Üretici firma; ettiği
sistemlerine referans listesini teklifi (tesis sistemlerin marka, model kapasiteleri edildiği yerler50.3 50.3.1 esaslar
tamamen senkronize
quartz hat modüllerinden ünitesinin, uluslararası belli merkezlerden yayınlanan radyo dalgalarını alarak çalışabilmesi sağlanacaktır.
master (i.ana) saatten slave (ii. yedek) saate (gps tercih nedeni sistem, ünitesinden gönderilen
sinyaller çalışabilecek yapıya yaz kış dönemi
ileri-geri ayarlamasını merkezden yapabilecek niteliğe, Ünitesi; hem analog ünitelerine sinyal gönderme modülleri yardımıyla
saatleri durdurma, ilerletme senkronizasyon kontrolü yapılabilecektir. bilgisayarlarına
verilebilecektir. 50.3.2 ünitesinin karakteristikleri a) hassasiyet : 0.1>15 (uzun süreli kesinti )
Kesintisiz olarak otomatik besleme
0,15 s içinde otomatik besleme
0,5 s içinde otomatik besleme
15 s içinde otomatik besleme
15 s'den fazla süre içinde otomatik
besleme
Not : 1 Elektrikli tıbbî donanımlar için (Sınıf 0) kesintisiz güç beslemesinin sağlanması
genelde gerekli değildir. Bununla birlikte bazı mikroişlemci kontrollü donanımlar
bu tip bir beslemeye ihtiyaç duyabilir.
Not : 2 Güvenlik hizmetleri için ayrılmış değişik sınıflandırmalara sahip yerler, besleme
için en yüksek güvenliği sağlayacak sınıflandırmayı karşılamalıdır. Tıbbî yerlerin
güvenlik hizmetlerine ait sınıflandırma kılavuzu için Ek-F 'ye bakınız.
Not : 3 ‘’İçinde ‘’ ifadesi, belirtilen süre de dahil olmak üzere daha az sürede
anlamındadır.
3- Güvenlik güç besleme kaynaklarının tabloları ve ayrı elemanlar arasındaki kablolar için,
Madde 119-e-6’ya bakınız.
Elektrik Mühendisleri Odası
361
Not :Güvenlik hizmetleri besleme güç kaynağı ile ana dağıtım tablosu arasındaki bağlantıları
sağlayan devre, güvenlik devresi olarak dikkate alınmalıdır.
4- Güvenlik besleme güç kaynağından beslenen prizler, diğer prizlerden ayırt edilebilecek
şekilde olmalıdır.
Güvenlik güç besleme hizmetleri ile ilgili ayrıntılı kurallar
5- Transfer süresi 0,5 s’den az veya eşit olan güç besleme kaynakları
Dağıtım tablosundaki bir veya daha fazla hat iletkeninde gerilim kesilmesi olması
durumunda; minimum 3 saatlik bir süre için, ameliyathane masasının aydınlatma
armatürlerini, endoskopiler gibi diğer önemli aydınlatma armatürlerini besleyecek özel
güvenlik besleme güç kaynağı bulundurulacaktır.
Bu kaynak 0,5 s’yi aşmayan bir transfer süresi içinde beslemeyi yeniden gerçekleştirmelidir.
6- Transfer süresi 15 s’den az veya eşit olan güç besleme kaynakları
Güvenlik beslemesi için olan ana dağıtım tablosundaki bir veya daha fazla faz iletkenindeki
gerilim, besleme geriliminin anma değerinin %10’unundan fazla azalırsa ve 3 s’den uzun
sürerse; Madde 119-g-8 ve Madde 119-g-9 ’a göre olan donanım 15 s içinde minimum 24
saatlik süreyle devrede kalacak kapasitede olan bir güvenlik güç besleme kaynağına
bağlanmalıdır.
Not : Eğer tıbbî ihtiyaçlar ve yerin kullanımı sona erdirilebiliyorsa ve eğer binanın tahliyesi
için 24 saatlik süre yeterli ise; 24 saatlik devrede kalma süresi en az 3 saate indirilebilir.
7- Transfer süresi 15 s ’den fazla olan güç besleme kaynakları
Hastane hizmetlerinin devamı için gerekli olan ve Madde 119-g-5 ve Madde 119-g-6’yı
içeren donanımların dışındaki donanım, en az 24 saatlik süre için devrede kalacak
kapasitede olan güvenlik güç besleme kaynağına otomatik olarak ya da elle
bağlanabilmelidir. Bu donanım, örneğin aşağıdakileri kapsayabilir:
-
-
Sterilizasyon donanımı,
Teknik bina tesisatları, özel olarak iklimlendirme, ısıtma ve havalandırma sistemleri,
bina altyapı hizmetleri ve su arıtma sistemleri,
Soğutma donanımı,
Yemek pişirme donanımları,
Akümülatör şarj devreleri.
-
-
-
Güvenlik aydınlatma devreleri
8- Güvenlik aydınlatması
Ana elektrik şebekesinde arıza olması durumunda, gerekli olan en az aydınlatma, aşağıdaki
yerler için güvenlik kaynaklarından sağlanmalıdır. Güvenlik kaynağının transfer süresi 15
s’yi aşmamalıdır:
- Kaçış yolları,
- Çıkış işaretlerinin aydınlatması,
-
Acil durum enerji üretim setlerinin, anahtarlama ve kontrol düzenlerinin bulunduğu
alanlar, güvenlik hizmetleri güç beslemesi ve normal güç beslemesine ait ana elektrik
dağıtım tablolarının bulunduğu yerler beslenmelidir.
Temel hizmetlerin verildiği odalar. Güvenlik güç besleme kaynağından, her odadaki
en az bir aydınlatma armatürü beslenmelidir.
-
Elektrik Mühendisleri Odası
-
-
Grup 1 tıbbî yerlerdeki odalar. Güvenlik güç besleme kaynağından, her odadaki en az
bir aydınlatma armatürü beslenmelidir.
Grup 2 tıbbî yerlerdeki odalar. Güvenlik güç besleme kaynağından, aydınlatma
armatürlerinin minimum %50’si beslenmelidir.
9- Diğer hizmetler
362
Bunlar transfer süresi 15 s’yi aşmayan bir güvenlik beslemesi gerektiren aydınlatma
dışındaki sistemler olup; örneğin aşağıdakileri kapsayabilir:
-
-
-
-
İtfaiyeciler için olan asansör,
Duman tahliyesi için havalandırma sistemleri,
Çağrı sistemleri,
Cerrahi veya hayati önemdeki diğer tedbirlere hizmet veren grup 2 tıbbî yerlerde
kullanılan elektrikli tıbbî donanım. Bu tür donanım sorumlular tarafından tarif
edilmelidir.
Sıkıştırılmış hava, vakum beslemesi ve narkoz (anestezi) egsozları ile ayrıca bunların
izleme donanımlarını içeren tıbbî gaz beslemelerinin elektrik donanımları,
- Yangın dedektörleri, yangın alarm donanımları ve yangın söndürme sistemleri.
-
119h - Denetleme ve deneyler
Her denetleme tarihi ve sonuçlar kayıt edilmelidir.
İlk denetleme ve deneyler
Bölüm 13’ün kurallarına ek olarak aşağıdaki (i)’den (v)’ye kadar olan denetleme ve
deneyler, hem devreye almadan önce ve hem de değişiklikler veya onarım yapıldıktan sonra
tekrar devreye almadan önce yapılmalıdır.
(i) Tıbbî IT sistemlerin yalıtım izleme donanımlarının ve sesli/görsel alarm sistemlerinin
fonksiyon deneyi,
(ii) Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamanın (potansiyel dengeleme) Madde 119-c-7 ile
uyum içinde olduğunu doğrulayan ölçmeler,
(iii) Eşpotansiyel kuşaklama (potansiyel dengeleme) için Madde 119-c-7 ile gerekli olan
tesisin sağlamlığının doğrulanması,
(iv) Güvenlik hizmetleri için Madde 119-g’nin gerektirdiği kuralların doğrulanması,
(v) Çıkış devresinin ve tıbbî IT sistem transformatörlerinin mahfazasının (gövdesinin)
yüksüz durumda kaçak akımının ölçülmesi.
2- Periyodik denetleme ve deneyler
Madde 119-h-1’deki (i)’den (v)’ye kadar olan periyodik denetleme ve deneylerinin
aşağıdaki zaman aralıklarında yapılması tavsiye edilir:
(i) Transfer donanımlarının fonksiyon deneyi: 12 ay,
(ii) Yalıtım izleme donanımlarının fonksiyon deneyi : 12 ay,
(iii) Koruma donanımların ayarlarının gözle muayene ile kontrolü: 12 ay,
(iv) Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamanın (potansiyel dengeleme)
doğrulama ölçümü: 12 ay,
(v) Eşpotansiyel kuşaklama (potansiyel dengeleme) için gerekli olan tesisin sağlamlığının
doğrulanması:
12 ay.
(vi) Aylık fonksiyonel deneyler ve deney sırasındaki çalıştırma süreleri:
- Akümülatörü bulunan güvenlik hizmetleri:
İçten yanmalı motorları bulunan güvenlik hizmetleri:
-
15 dakika;
Elektrik Mühendisleri Odası
(Beyan çalışma sıcaklığı sağlanana kadar)
Ayrıca “Çalışma dayanıklılığı deneyi”,
12 ayda bir
363
- Akümülatörü bulunan güvenlik hizmetleri: Kapasite deneyi,
-
İçten yanmalı motorları bulunan güvenlik hizmetleri:
60 dakika.
Bütün durumlarda beyan gücünün en az %50 değerinden
%100 değerine kadar olan değerleri dikkate alınmalıdır.
(vii) IT transformatörün kaçak akımlarının ölçülmesi:
(viii) Artık akım anahtarlarının In’de açma kontrolü:
12 ay,
12 aydan az
olmamalıdır.
Madde 120- Dış aydınlatma
120a - Genel
Bu maddenin şartları
-
-
Yol, park, kamuya açık yerler, spor alanları ile abidelerin aydınlatma tesisatı için,
Telefon köşkleri, otobüs durakları,
aydınlatılmasında,
tanıtım panoları,
şehir haritaları vb.
uygulanır.
-
-
-
için uygulanmaz.
Genel şebekeden beslenen ve İşletme tarafından yönetilen genel aydınlatma tesisatı,
Trafik sinyal sistemi,
Binaların dışına konmuş ve bina iç tesisatından beslenen aydınlatma armatürleri,
120b - Dış etkiler
Dış etkiler yerel iklim koşullarına bağlıdır. Genel olarak aşağıdaki sınıflar tavsiye edilir.
-
-
-
-
Ortam sıcaklığı AA2 ve AA4 (-400 C ila +400 C)
Rutubet AB2 ve AB4 (bağıl nem %5 ila %100)
Su en az AD3 (püskürme)
Yabancı cisimler en az AE2 (küçük parçalar)
Diğer dış etkilerin sınıfları yerel koşullara tabidir.
Not : Diğer dış etkiler; korozif malzemeler, mekanik darbeler, güneş ışınları yerine göre
dikkate alınmalıdır.
1- Elektrikli donanımın bütün gerilim altındaki kısımları yalıtım, veya engeller, ya da
mahfazalarla doğrudan dokunmaya karşı korunmuş olacaktır.
Sadece yetkili kişi yahut talimat verilmiş kişilerin erişebileceği yerler dışına konan
dolapların kapıları kilitli olacaktır.
2,5 m den daha alçak yerlerdeki kapılar kilitli olacaktır. İlave olarak ayrıca kapı açıldığı zaman
doğrudan dokunmaya karşı IP2X yada IPXXB koruma düzeyinde bir koruma sağlayan
donanım yahut düzenleme, veya yalıtım ya da engel koruması veya mahfaza sağlanacaktır.
2,8 m den daha alçak seviyede konmuş aydınlatma armatürlerinde aydınlatma kaynağına
ancak bir alet yardımı ile açılan bir engel veya mahfazanın kaldırılmasından sonra
erişilebilecektir.
2- Yalıtılmış mahalle ve topraklamasız eşpotansiyel bağlama ile yapılan koruma yöntemleri
kullanılamaz.
3- Dış aydınlatma tesisatının bir parçası olmayan ancak yakınında bulunan parmaklıklar, çitler
gibi metal yapıların topraklama ucuna bağlanması gerekmez.
Elektrik Mühendisleri Odası
364
Tesisatın besleme noktasında tek bir artık akım anahtarı kullanılması, herhangi bir armatürde
oluşacak hatada bütün tesisatı keseceğinden, kullanıcılar için emniyet riski doğurur. Yeteri
kadar küçük toprak dirençleri elde edilmesi çok zor olduğundan aydınlatma armatürleri
gruplar halinde artık akım anahtarlarına bağlanmalıdır.
Telefon köşkleri, otobüs durakları, tanıtım panoları, şehir haritaları vb. aydınlatılmasında
kullanılan aygıtlar insanların emniyeti açısından daha önemli olduğundan bunlar çalışma
akımı 30 mA’i aşmayan artık akım anahtarları ile korunmalıdır. Böylece doğrudan
dokunmaya karşı da tamamlayıcı koruma sağlanmış olur.
4- Sınıf II donanım veya eşdeğeri kullanılması halinde koruma hattına ve aydınlatma
kolonunun iletken kısımlarının koruma için topraklanmasına gerek yoktur.
Not : Eğer hat sistemi ve metal kısımları, aydınlatma kolonunun iletken kısımlarından
yalıtım malzemesi kullanılarak ayrılmışsa sınıf II donanım şartlarının sağlandığı kabul edilir.
120c - Donanım seçimi
1- Elektrikli aygıtlar yapısal olarak veya tesis şekli itibariyle en az IP33 koruma sınıfından
olacaktır.
Not : Bazı durumlarda, işletme veya temizleme şartları daha yüksek dereceden koruma
isteyebilir.
Şehir bölgelerinde 2,5 m den daha yüksek seviyede monte edilen armatürlerde, kirlenme
ihmal edilebilirse IP23 düzeyinde koruma yeterli olur.
2- Kanallara konan dış aydınlatma kablolarını diğer kablolardan ayırt etmek için, kullanılacak
işaret bantları veya tuğlaları uygun renk kodunda olacaktır.
3- Gerilim düşümü hesapları, lambaların yol alma akımları dikkate alınarak yapılacaktır.
Madde 121- Fuar, gösteri ve sergi mahalleri, sirkler, lunaparklar
121a - Genel
Bu maddenin kuralları fuar, sirk, lunapark ve diğer gösteri ve sergi mahallerindeki geçici
elektrik tesisatına uygulanır.
Aksi belirtilmedikçe bu madde, ilgili ayrı standartları bulunan sergiler için kullanılmaz.
121b - Besleme
1- Nominal besleme gerilimi 230/400 V a.a.‘ı geçmeyecektir.
2- Geçici elektrik tesisatının yapıldığı yerlerde dış etkiler mekanik zorlamalar ve su dur.
121c - Güvenlik için koruma
1- Topraklama sisteminin TN olduğu yerlerde tesisat TN-S şeklinde olacaktır.
2- Dolaylı dokunmaya karşı beslemenin kesilmesi yönteminin uygulandığı ve hayvanların
muhafaza edildiği yerlerde en büyük dokunma gerilimi UL= 25 V a.a. veya 60 V d.a. ve
devrenin en büyük kesilme süresi Tablo 20’de belirtildiği gibi olacaktır.
Bu şartlar hayvanların muhafaza edildiği yerlere bağlı yabancı iletken bölümler içinde
geçerlidir.
3- Hayvanlar için kullanılan alanlarda tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklama, aynı zamanda
erişilebilen bütün iletken bölümleri ve yabancı iletken bölümleri ve tesisatın koruyucu
iletkenini birleştirecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
365
Eğer döşemede metal ağ varsa bu da tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamaya bağlanacaktır.
4- Karavanların, vagonların, araçların ve konteynerlerin yabancı iletken bölümleri, tesisatın
koruma hattına bağlanacak; eğer metal yapının durumu, sürekliliği garanti etmiyor ise,
bağlantı birden çok yerde yapılacaktır. Bu bağlantılarda kullanılan iletkenlerin kesiti 4
mm2’den az olamaz.
Eğer Karavanlar, vagonlar, araçlar ve konteynerler sağlam yalıtkan malzemeden yapılmış ise
hata halinde gerilim altında kalma ihtimali olmayan metal kısımlara bu şart uygulanmaz.
5- Elektrik çarpmasına karşı koruma maksadı ile,
-
-
Engellerle koruma ve erişim uzaklığı dışında koruma önlemleri kullanılmayacaktır.
İletken olmayan mahaller ve
uygulanmayacaktır.
topraklamasız eşpotansiyel koruma önlemleri
121d - Isı etkisine karşı koruma
Not : Bu mahallerde artan yangın ve duman tehlikesine dikkat çekilirken Madde 45 ve
Madde 46 şartlarının sağlanması gereklidir.
1- SELV yahut PELV kullanılması halinde iletkenlerin yalıtımı 1 dakikalık 500 V a.a gerilime
dayanmalı veya engeller ya da mahfazalar en az IP4X veya IPXXD koruma seviyesinde
olmalıdır.
121e - Yalıtım
Her geçici yapı, araç, sergi mahalli, eğlence aracı ve dağıtım devresi beslendiği dış
tesisattan ayrılabilmesi için kolayca erişilebilen ve uygun şekilde işaretlenmiş kendine ait
ayırma aracına sahip olacaktır. Ayırma aracı Madde 81-b’ye göre seçilecek ve monte
edilecektir. Anahtarlar, otomatik anahtarlar, artık akım anahtarları vb. ayırma için uygundur.
121f - Dış etkilere bağlı olarak koruma önlemlerinin seçimi
1- Geçici yapıları besleyen kablolar, geçici tesisat, besleme noktasında çalışma akımı 300 mA’i
aşmayan artık akım anahtarları ile donatılacaktır. Bu anahtarlar ya S tipi olacak veya son
devreleri koruyan artık akım anahtarları ile seçici çalışabilmesi için bir zaman gecikme
devresine sahip olacaktır.
Not : İlave koruma tavsiyeleri geçici tesislerde kabloların hasara uğraması ile ilgilidir.
Beslemenin kesilmesinin tehlike doğurduğu yerlerde birden fazla devreden yararlanmak
zorunlu olabilir.
2- Güvenlik aydınlatması hariç aydınlatma son devreleri ve 32 A’e kadar olan priz son
devreleri ilave olarak, çalışma akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım anahtarları ile
korunacaktır.
3- Otomatik olarak çalışan veya uzaktan kontrol edilen, sürekli gözetim altında tutulmayan
motorlar aşırı ısınmaya karşı, elle tekrar devreye alınabilen koruma cihazları ile
donatılacaktır.
4- Akkor telli lambalar, spotlar ve küçük projektörler ve yüksek yüzey sıcaklığına sahip diğer
gereçler ve aygıtlar uygun şekilde koruma altına alınacak, monte edilecek ve kendi
standartlarına göre yerleştirilecektir. Bütün bu gereçler yanıcı malzeme ile temas etmemesi
için yeteri kadar uzağa yerleştirilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
366
Vitrinler ve tabelalar mekanik dayanımı yüksek, yeteri kadar ısıya dayanıklı malzemeden
yapılacak, elektrik yalıtımı ve havalandırması bulunacak ve sergilenen malzemenin ısı
üretiminden yanabilirliği dikkate alınacak şekilde boyutlandırılacaktır.
lambalardan
Yoğun şekildeki elektrikli aygıtlardan, aydınlatma armatürleri yahut
kaynaklanan aşırı sıcaklık etkisinde bulunan sergi mahalleri
(sergilikler) yeterli
havalandırma şartları sağlanmadan tesis edilmeyecektir. İyi havalandırılmış tavanlar yanmaz
malzemeden yapılmalıdır.
121g - Elektrik gereçlerinin seçimi ve montajı için genel kurallar
Kontrol ve koruma düzenleri, sıradan kişilerin (BA1) kullanımı için düşünülenler hariç,
anahtar veya aletle açılabilen kapalı dolaplara konacaktır.
aşağıdaki
ve
transformatörleri
çeviricileri
taşıyacak
bilgileri
şekilde
1- ELV
etiketlendirilecektir.
-
-
Sekonder devredeki elle kurmalı koruma cihazları hakkında detaylı bilgi
Çıkış gücü
2- Hatlar
Mekanik hasar beklenen yerlerde zırhlı kablolar yahut mekanik hasara karşı korunmuş
kablolar kullanılacaktır.
İletkenler en az 1,5 mm2 kesitte bakır olacaktır.
Yerde dolaşan (uzatma kablosu) bükülgen yalıtılmış iletkenler 2 m’den uzun olmayacaktır.
125 A’den az akım taşıyan geçici dağıtım kabloları çok damarlı olacaktır.
3- Hat tipleri
Yangın alarm sistemi bulunmayan bina; fuar ve benzeri maksatlarla kullanılıyorsa hatlar,
-
-
Alev iletmeyen ve duman yoğunluğu az olan tip olmalı, ya da
Yangın güvenliği sağlayan ve en az IP4X koruma seviyesinde metal veya metal
olmayan boru veya kanal içine yerleştirilmelidir.
4- Kablolarda gerekmedikçe ek yapılmayacaktır. Gerektiğinde ek için kablo birleştiricisi
kullanılacak ya da ek, IP4X veya IPXXD koruma sınıfından mahfazalar içinde yapılacaktır.
Uç noktalara gerilme kuvvetleri gelmesi halinde bağlantıların mekanik tespit noktaları
olmalıdır.
5- Ayırma için kullanılan anahtarlar bütün fazları ve nötr hattını kesecektir.
6- Her sergilik, geçici yapı, eğlence mahalli kendisine ait ve kolayca erişilebilen ayırma ve aşırı
akım koruma cihazına sahip olacaktır.
7- Armatürler
Armatürler bulundukları yere sıkıca bağlanacaktır.
Armatürler, kendi besleme hatlarına asılmayacaktır.
Döşeme seviyesinden 2,5 m yüksekliğe kadar monte edilmiş armatürler veya rastgele
dokunulabilecek armatürler malzemenin tutuşması yahut insanların yaralanması tehlikesini
önlemek için sıkıca tespit edilecek ve korunacaktır.
Sabit ışık kaynağına erişim bir engel veya mahfazanın bir alet ile kaldırılmasından sonra
mümkün olabilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
367
8- Duylar
Kablo ve duyun birbirine uygun olması ve duy kabloya bağlandıktan sonra sökülemez
olması durumu hariç, yalıtım delen duylar kullanılmayacaktır.
9- Elektrik deşarj lambalarının tesisi
Sergi mahallerinde 230/400 V’dan daha yüksek gerilim kullanan lamba ve ışıklı tüplü tabela
tesisatları aşağıdaki kurallara uyacaktır.
-
-
-
Lamba ve tabela el erişme uzaklığı dışına monte edilecek veya insanların yaralanma
tehlikesine karşı korunmuş olacaktır.
Lamba veya tabelanın arkasındaki kaplama malzemesi ateş almaz olacaktır.
230/400 V a.a’dan yüksek gerilimde çalışan kumanda elemanları ateş almaz malzeme
üzerine monte edilebilir.
10- Güvenlik anahtarlama gereçleri
230/400 V’dan daha yüksek gerilim kullanan lamba ve ışıklı tüplü tabela tesisatları yahut
sergiler ayrı emniyet anahtarı ile kontrol edilen ayrı devrelerden beslenecektir.
Anahtarlar kolayca görülecek ve erişilecek şekilde yerleştirilecek ayrıca işaretlenecektir.
11- Elektrik motorları
Elektrik motorundan tehlike doğuyor ise motor kontrol düzeni ile uyumlu bir ayırma
düzenine sahip olmalıdır.
12- ELV transformatörleri ve elektronik çeviriciler
Çok bağlantı yapılan çok küçük gerilim (ELV) transformatörleri IEC 61558-2-6 ‘ya uygun
olmalı veya eşdeğer emniyet sağlamalıdır.
Her transformatörün sekonder devresi elle kurulan koruyucu gereç ile korunacaktır.
ELV transformatörlerin montajında, bunların el erişim uzaklığı dışına monte edilmesine ve
yeterli havalandırmaya sahip olduklarına özel dikkat sarf edilmelidir. Eğitimli kişilerin
bakım ve deneme için erişmesi sağlanacaktır.
Elektronik çeviriciler IEC 61046 ile uyumlu olacaktır.
13- Fiş ve prizler
Döşeme prizleri monte edildiğinde ani su sızmalarına karşı yeterli önlem alınacaktır.
Bir fişe bir bükülgen kablo veya kordondan fazla bağlantı yapılmayacaktır.
Çoklu fiş priz kullanılmayacaktır.
Çoklu priz kutuları aşağıdaki şartlarla kullanılabilir.
-
Her sabit prizde bir kutu bulunacak ve
-
Kutuya ait kablo uzunluğu 2 m’yi geçmeyecektir.
-
Açık alanlarda kullanılmayacaktır.
14- Alçak gerilim generatörleri
TN, TT, IT sistemleri beslemek üzere bir generatör tesis edildiğinde topraklamanın Madde
83-a’ya ve topraklayıcıların Madde 83-b‘ye uygun olması gereklidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
368
TN sistemde bütün iletken bölümler Madde 84’e uygun olarak, koruyucu iletken vasıtası ile
generatöre bağlanır.
Nötr iletkeni yahut generatörün yıldız noktası generatörün gövdesine bağlanır.
Not : Bu şart IT sistemde uygulanamaz.
15- Atış galerilerindeki aydınlatma aygıtları ani hasarlara karşı uygun şekilde korunmuş
olacaktır.
16- Taşınabilir projektörler, armatürüne erişilemez şekilde monte edilecektir. Besleme hatları
bükülgen kablolar olacak ve mekanik zararlara karşı korunacaktır.
17- Aydınlatma armatürleri ve projektörler, herhangi bir malzemede ısı yoğunlaşması veya
odaklanması sebebi ile tutuşmaya yol açmayacak şekilde tespit edilecek ve korunma altına
alınacaktır.
121h - Denetleme
Bu madde kapsamına giren mahallerdeki elektrik tesisatı bölüm 13’e göre mahallin her
kuruluşundan sonra yerinde denetlenir.
Madde 122- Mobilyalar
122a - Genel
Bu maddenin kuralları üzerine elektrik tesisatı uygulanmış mobilyalara uygulanır.
Üzerlerine aydınlatma armatürleri, prizler, anahtarlar konmuş yataklar, dolaplar, masalar ve
dükkanların camlı tezgahları bu bölümde ele alınan mobilyaya örneklerdir.
Bu maddenin kuralları binanın tesisatına sürekli bağlı olan ve fabrikada imal edilip fiş priz
sistemi ile sabit tesisata bağlanan mobilyaları da kapsar.
Mobilyanın elektrikli donanımı tek faz ≤ 230 V ile beslenecek ve toplam çektiği akım 16 A’i
aşmayacaktır.
Özel olarak mobilyaya monte edilmek üzere imal edilmiş ve kendi satndartlarına uygun
cihazlar, örneğin radyolar, televizyon alıcıları, soğutucular ve laboratuvar tabloları bu
maddenin şartları dışındadır.
122b - Donanım seçimi
Mobilyada kullanılacak elektrik donanımı ve parçaları çevre şartları, özel mekanik
zorlanmalar ve yangın tehlikesi dikkate alınarak seçilir ve tesis edilir.
1- Binanın sabit tesisatı ile mobilya tesisatının birleştirilmesi sabit bağlantı ile veya fiş priz ile
yapılabilir.
2- Hatların seçimi
Mobilyaları elektrik tesisatına bağlayan hatlar:
-
-
-
olacaktır.
Eğer sabit bağlantı yapılıyor ise bükülmez kablo,
Kauçuk yalıtımlı bükülgen kablo veya kordon yahut
Eğer fiş priz sistemi ile bağlanıyor ise PVC yalıtımlı bükülgen kablo veya kordon
Mobilya içinde hareket etkisine maruz kalan her hangi bir hat bükülgen kablo ya da kordon
olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
369
3- İletken kesitleri
İletkenler en az 1,5 mm2 bakır iletken olacaktır.
Boyu 10 m’yi geçmemek ve priz beslememek kaydı ile iletken kesiti 0,75 mm2 olabilir.
4- Hatların döşenmesi
Kablo ve kordonlar hasara karşı uygun şekilde korunmuş olmalıdır. Hatlar mobilyaya
sağlam şekilde bağlanacak yahut kablo kanalına, boruya, ya da mobilyanın imali sırasında
hazırlanmış bir kanala yerleştirilecektir.
5- Aksesuarlar IEC 670’e uyan buat (duvar kutuları) şartlarına uyacaktır.
Yüksek mekanik dayanım,
Aksesuarlarda mobilyaya tespit edilebilme,
IEC 695-2-1/1 e göre termik direnç,
Katı yabancı cisimlere karşı IP3X koruma sınıfı,
-
-
-
-
özellikleri aranacaktır.
6- Aydınlatma armatürleri ve diğer cihazlar Madde 122-b-7’ye göre seçilip monte edilecektir.
7- Armatür kılıfında veya diğer cihazlarda sıcaklık
Normal şartlarda 900 C ve
Hata halinde 1150 C’ı aşmamalıdır.
-
-
Bundan başka imalatçının armatürün tespit konumu ve kolay tutuşan kısımlara olan emniyet
mesafesi hakkında verdiği talimatlara uyulacaktır.
8- Armatürün yapılışı, daha yüksek güçlü bir lambanın takılışını önlemiyorsa, izin verilen en
büyük lamba gücü mobilyadaki aydınlatma armatürünün üstüne veya altına işaretlenmelidir.
9- Kapalı bir alanda elektrikli cihazlar ısı üretimine yol açıyor ise, alan kapısına konan bir
anahtarla kapı kapalı iken cihazların devre dışı olması sağlanacaktır.
Madde 123- Hareket edebilen araç tipi birimler veya taşınabilir birimler
123a - Genel
Bu maddenin şartları, hareket edebilen araç tipi birimlere veya taşınabilen birimlere
uygulanır.
Burada birim terimi içinde elektrik tesisatı bulunan araç ve/veya araçla çekilir yahut
taşınabilir yapılar için kullanılmıştır. Birimler aynı zamanda bir şase üzerine konmuş
konteyner ya da kabinleri de kapsar. Örnek olarak sağlık servisleri, yayın, tanıtım, itfaiye
araçları, atölyeler gösterilebilir.
Elektrik üretim birimlerine,
Bu maddenin şartları
-
- Marinalar ve yatlara,
-
Hareketli makinalara,
-
Karavanlara,
-
Elektrikli araçların tahrik donanımlarına,
uygulanmaz.
123b - Besleme
1- Her hangi bir birim içinde TN-C sistem uygulanmayacaktır.
2- Besleme için aşağıdaki yöntemler kullanılabilir.
(i) Küçük gerilim generatörü ile (Şekil 10 ve 11)
Elektrik Mühendisleri Odası
370
(ii) Koruma önlemlerinin alındığı sabit bir tesisata bağlanmak suretiyle (Şekil 12 ve 13)
(iii) Sabit tesisattan basit ayırma sağlayarak (Şekil 14, 15 ve 16)
(iv) Sabit tesisattan ayırma sağlayarak (Şekil 17)
Not 1: (i),(ii),(iii) hallerinde toprak elektrodu kullanılabilir.
Not 2: Şekil 14’de koruma maksadı için toprak elektrodu gerekli olabilir.
Birim, (I),(ii),(iii),(iv) de verilen şekillerde veya (i) şeklinin diğerleri ile bir araya getirilmesi
suretiyle beslenebilir.
Birim yukarıdaki dört yönteme göre yahut (i) yönteminin diğerleri ile birleştirilmesi
şeklinde beslenebilir.
3- Erişme uzaklığı dışına yerleştirme yöntemi kabul edilmez.
4- SELV, PELV, ayırma koruması uygulanan cihazlara ait prizler hariç, birim dışındaki
cihazları besleyen prizler çalışma akımı 30 mA’i aşmayan artık akım anahtarları ile ilave
olarak korunacaklardır.
5- Beslemenin otomatik kesilmesi ile koruma
(i) Madde 122-b-2 (i)’ ye göre yapılan beslemede yalnız TN ve IT sistemlerine izin verilir
ve dolaylı dokunmaya karşı beslemenin otomatik kesilmesi yöntemi ve
- TN sistemde Madde 122-c-5
-
IT sistemde Madde 122-c-6
uygulanır.
(ii) Madde 122-b-2 (ii) ye göre yapılan besleme halinde yalnızca TN ve TT sistemlere izin
verilir. Beslemenin otomatik kesilmesi beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
anahtarları ile sağlanır. Bu yöntem iletken olmayan bir kaporta içinde (Şekil 13)
toprak bağlantısı olmayan eşpotansiyel kuşaklama bulunan birimlerde uygulanmaz.
(iii) Madde 122-b-2 (i) den (iv)’e kadar bütün hallerde besleme kaynağı ile beslemenin
otomatik kesilmesini sağlayan cihazlar arasında kalan donanım sınıf II donanım olacak
veya eşdeğer yalıtıma sahip olacaktır.
6- Ana eşpotansiyel kuşaklama
Birimin erişilebilen iletken kısımları, şase, kaporta vb. ana eşpotansiyel kuşaklamaya ve
birim içindeki TT, IT yahut TN sistemin koruma hattına bağlanacaktır.
Ana eşpotansiyel kuşaklama iletkeni ince çok telli iletken olacaktır.
7- Madde 122-b-2 (i) veya (iii) göre beslenmiş, iletken kaportalı birimde TN sistem
uygulandığında kaporta nötr noktasına bağlanacaktır. Nötr yoksa bir faz hattına
bağlanacaktır.(Şekil 10, 11 ve 16’ya bakınız.)
TN sistem uygulandığında, iletken kaporta yoksa birim içindeki iletken kısımlar koruma
iletkeni ile nötr noktasına, eğer nötr noktası yoksa bir faz iletkenine bağlanacaktır.
8-
IT sistemde iletken kısımların iletken kaportaya bağlanması zorunludur.
İletken kaporta yoksa bu gibi parçalar bir koruma hattı ile birbirine bağlanır.
IT sistem aşağıdaki şekilde beslenir:
(i) Yalıtım kontrol cihazı ile birlikte yalıtım transformatörü veya küçük gerilim
generatörü ile.
(ii) Aşağıdaki şartları sağlayan basit bir ayırma transformatörü ile;
Elektrik Mühendisleri Odası
371
-
-
Toprak elektrodu olsun veya olmasın, kaporta ile faz iletkenleri arasında
oluşabilecek ilk hata halinde devreyi kesen bir yalıtım kontrol cihazı varsa (Şekil
15’bakınız),
Ayırma transformatöründe oluşacak bir hataya karşı toprak elektrodu ve artık
akım anahtarı tesis edilmiş ise (Şekil 14’e bakınız).Birim dışında kullanılan her
donanım, faaliyet akımı 30 mA’i aşmayan ayrı bir artık akım anahtaı ile
korunacaktır.
9- Madde 122-b-2 (i) veya (iii) ye göre besleme yapılan hallerde bir gerilimli hattın gövdeye
bağlanması halinde bu hattın üzerinde aşırı akım koruma cihazları bulunmayacaktır.
123c - Donanım seçimi
1- Birimdeki besleme sisteminin tipini açık bir ifade ile gösteren bir levha kullanıcıların
görebileceği bir yere asılacaktır.
2- Birimi kaynağa bağlayan hat en az 2,5 mm2 kesitte bakır iletken olacaktır.
Bağlantı hattı, bükülgen çok telli, ağır şart kablosu tipinden iletkenlerle yapılacak ve kablo
kılıfı birim gövdesine sıkıca tespit edilecektir. Kablo birime yalıtkan rakorlarla girecektir.
3- Birim içi bağlantılarda
-
-
PVC yalıtımlı tek damarlı iletken veya boru içinde yalıtılmış iletkenler kullanılır.
Eğer keskin kenarlar yada sürtünme gibi mekanik hasara karşı koruyucu önlemler
alınmış ise PVC yalıtkan kılıflı iletkenler kullanılır.
Bu madde şartları haberleşme tekniği cihazlarına uygulanmaz.
4- Fiş ve prizler TS’ye uygun olacaktır.
Birimi besleme tesisatına bağlayan bağlantı elemanları IEC 60309-2 şartlarını sağlayacak ve
-
-
Fişin yalıtkan malzemeden mahfazası olacaktır.
Dışarıda tesis edilmiş fiş ve prizler IP44’den düşük olmayan koruma sınıfından
olacaktır.
Aygıtların girişleri ve mahfazaları en az IP55 koruma sınıfından olacaktır.
Fiş kısmı birim üzerinde olacaktır.
-
-
5- Birim dışında bulunan prizler en az IP54 koruma sınıfından olacaktır.
Madde 124- Marinalar ve küçük özel gezi tekneleri
124a - Kapsam
1- Bu maddenin kuralları
- Marinalarda küçük özel gezi teknelerine bağlantı sağlanan elektrik tesisatına,
- Kıyı enerji sistemlerinden beslenen küçük özel gezi teknelerindeki tesisata uygulanır.
Not : Bu gibi tesisat korozyon tehlikesi, yapının hareket etmesi, mekanik hasarlar ve
toprakla vücut arasındaki dokunma direncinin azalması ile artan elektrik çarpması
tehlikesi ile belirginleşir.
Burada yalnızca küçük özel gezi teknelerinde elektrik çarpması tehlikesi ile ilgili gerekler
bildirilmiş olup tesisatın diğer yapısı hakkında ilgili standartlara bakılmalıdır.
2- Küçük özel gezi tekneleri bu yönetmelikte, spor ve eğlence için kullanılan, boyu 20 m’yi ve
deplasman hacmı 15 m3 ü geçmeyen tekneleri tarif etmektedir. Aşağıdaki böümlerde küçük
özel gezi tekneleri yalnızca gezi teknesi olarak anılmıştır.
3- Marina birden çok gezi teknesinin bağladığı veya demirlediği rıhtım, mendirek, iskele yahut
yüzer dubalardır.
Elektrik Mühendisleri Odası
372
124b - Genel
Gezi teknelerindeki tesisat ve bununla ilgili olarak marinalardaki tesisat ve donanımlar
elektrik çarpması, yangın ve patlama tehlikesini azaltacak şekilde seçilecek ve monte
edilecektir.
1-Gerilim
Gezi teknelerinde kullanılacak besleme gerilimi tek faz, 230 V ‘u aşmayacaktır.
2-Dış etkiler
Gezi teknelerindeki donanım, IP55 koruma sınıfından olacak; veya başka yollardan eşdeğer
koruma sağlanacaktır.
124c - Doğrudan dokunmaya karşı, erişim uzaklığı dışına koymak veya engellerle koruma
yöntemleri uygulanmayacaktır.
1- Dolaylı dokunmaya karşı marinalarda TN sistem kullanımı
TN sistem uygulandığında yalnızca TN-S sistem kullanılacaktır. Kıyıda yalıtım
transformatörü bulunmaması halinde artık akım anahtarı tesis edilecektir.
2- Gezi teknelerinde tamamlayıcı kuşaklama
Gezi teknesinin erişilebilen metal kısımları tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklama iletkeni ile
birleştirilecek ve koruma iletkenine bağlanacaktır.
Kuşaklama iletkeni en az 4 mm2 kesitte bükülgen bakır iletken olacaktır.
Bu şart doğrudan dokunmaya karşı temel yalıtımı olan metal kısımlara uygulanmaz.
3- Dolaylı dokunmaya karşı, iletken olmayan alanlarla koruma yöntemi uygulanmaz.
4-
Elektriksel ayırma yönteminin uygulanması için IEC 742’ye uygun yalıtım transformatörleri
kullanılır.
Not : Teknede bulunan ayırma transformatörü ile artık akım anahtarlarının bağlantılı
kullanımı için Şekil 20 ve 21’e bakınız.
5- Yalıtım transformatörleri
(i) Kıyıya bağlantıda sahil yalıtım transformatörü kullanılması.(Şekil 19)
transformatörünün sekonder
Yalıtım
teknesi
bağlanacaktır. Gezi teknesine ait eşpotansiyel kuşaklama sahildeki koruma hattına
bağlanmayacaktır.
tarafına yalnızca bir adet gezi
Yalıtım transformatörüne bağlı olan aşağıdaki kısımlar etkili bir şekilde kuşaklama
iletkenine bağlanacaktır
-
-
-
Prizlerin koruma kontakları,
Donanımın metal bölümleri,
Teknenin su ile temasda olan metal parçaları. Eğer yapı sürekliliği sağlamıyor
ise birden fazla noktada bağlantı yapılacaktır.
Not : Yukarıdaki şart yalıtkan malzeme üzerindeki metal kısımlara veya diğer metal
kısımlardan yalıtılmış metal parçalara uygulanmaz.
(ii) Gezi teknesinedeki yalıtım transformatörü ile sahildeki besleme sistemine bağlantı ve
kuşaklama. (Şekil 20)
Gezi teknesindeki kuşaklama ile sahildeki besleme sistemi koruma hattı ile bağlantı
yapılmayacaktır. Yalıtım transformatörüne bağlı olan aşağıdaki kısımlar etkili bir
şekilde kuşaklama iletkenine bağlanacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
373
-
-
-
Prizlerin koruma kontakları,
Donanımın metal bölümleri,
Teknenin su ile temasda olan metal parçaları.
(iii) Gezi teknesinedeki kuşaklamasız yalıtım transformatörü ile sahildeki besleme
sistemine bağlantı. (Şekil 21)
Gezi teknesindeki yalıtım transformatörü teknenin metal kısımları ile bağlantılı değilse
transformatörün her bir sekonder sargısına yalnızca bir adet priz veya cihaz
bağlanabilir.
Not : Transformatörler birden çok sekonder sargılı olabilir.
124d –
Marinalar için aşağıdaki hat sistemleri uygundur.
(i)
- Metal olmayan bükülgen borular yahut
-Ağır şartlar için galvanize borular içinde termoplastik yahut elastomerik yalıtımlı
bakır iletkenler.
(ii) PVC koruma kılıflı mineral yalıtımlı kablolar.
(iii) Zırhlı termoplastik kablolar.
(iv) Özellikleri yukarıda sıralananlardan daha az olmayan diğer kablolar.
1- Yüzen tesisatlarda yahut mendirek tesislerinde
- Hava hatları,
- Gerilebilen kablolar,
- Aluminyum iletkenli kablolar,
kullanılamaz.
2- Boru tesisatlarında, rutubetin akıtılması için uygun açıklılar yahut delikler olmalıdır.
124e - Marina dağıtım tabloları ve prizler
1- Dağıtım tabloları bağlama yerlerine olabildiğince yakın tesis edilecektir.
2- Bina dışına yerleştirilen dağıtım tabloları IP24 koruma sınıfından olacak ve kılıf korozyona
dayanıklı, mekanik hasara karşı koruma sağlayan tipten olacaktır.
Dağıtım tabloları ve prizler, yüzen yapılara veya mendireklere tesis edildiklerinde, yürüme
yolunun en az 1 m üstünde olmalıdırlar. Bu mesafe su sıçramasına karşı ilave önlemler
alınması halinde 30 cm’e kadar azaltılabilir.
3- Dağıtım tabloları her bağlama yeri için bir adet priz sağlamalıdır. Prizler IEC 309-2
şartlarını sağlamalı ve koruma iletlenine bağlı olmalı ve aşağıdaki karakteristiklere sahip
olmalıdır.
-
-
-
-
Gerilim 250 V
Akım 16 A
Kutup sayısı 2+ koruma hattı kontağı
Yapı IPX4
4- Bir kılıf içinde en fazla altı adet priz gruplanabilir.
Aynı yürüyüş yolu ya da mendirekte bulunan prizler veya priz grupları, bir yalıtım
transformatöründen beslenmedikçe, aynı fazdan beslenecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
374
5- Her priz grubu faaliyet akımı 30 mA’den büyük olmayan artık akım anahtarı ile (Şekil 18)
yahut her priz bir yalıtım transformatörü ile (Şekil 19) yahut yalıtım transformatörü ve artık
akım anahtarından oluşan bir düzenleme ile korunacaktır. (Şekiller 20 ve 21)
6- Her priz, nominal akımı en çok 16 A olan aşırı akım koruma donanımı ile ayrı ayrı
donatılacaktır. Besleme karakteristiklerine bağlı olarak çift kutuplu kesme düzeni istenebilir.
124f - Gezi teknesine bağlantılar
1- Bağlantı düzeni,
Koruma iletkenine bağlı bir kontağı bulunan fiş veIEC 65 de verilen şartlara uygun üç
damarlı bir kablodan. (Gezi teknesine sürekli bağlı olabilir veya bir konnektör ile
bağlanır.)meydana gelir.
2- Bağlantı kablosu boyu 25 m’yi aşmayacak ve üzerinde ekler bulunmayacaktır.
3-
Tekneye bağlantı bir cihaz veya konnektör ile yapıldığında, bunlar Madde 124-e-3’e uygun
olmalı ve kolayca erişilebilecek bir yere konmalıdır. Bağlantı kablosunun teknede
bağlanacağı yer; kablonun, teknenin hareketi ile hasarlanmayacak, tellere, zincirlere ve diğer
hareketli parçalara sürtünerek aşınmayacak şekilde seçilmelidir.
Sahildeki besleme sisteminden tekne sistemine veya tersine geçişlerde, sistemlerin paralel
bağlanma imkanı olmayacaktır.
Madde 125 – İletişim tesisleri ve diğer tesisler
125a –
İletişim tesislerine ait hatların çekimi ve döşenmesi bu yönetmelik hükümlerine göre yapılır.
Diğer hususlar için aşağıdaki maddelerde bildirilen yönetmelik, standart ve şartnamelere
uyulur.
125b –
Bina içi telefon tesisleri Türk Telekom A.Ş. tarafından hazırlanan ve onaylanan “Bina İçi
Telefon Tesisatı (Ankastre ) Şartnamesi” ne uygun olacaktır.
125c –
Yangın ihbar ve alarm tesisleri “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik”
şartlarına uygun olacatır.
125d –
Diğer tesisler TS, EN, IEC standartlarının ilgili hükümlerine uygun olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
375
BÖLÜM 17
Son Hükümler
Madde 126 - Yürürlüğe ilişkin hükümler
04.11.1984 ve 18565 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmış olan “Elektrik İç Tesisleri
Yönetmeliği ile aşağıdaki listede tarih ve sayıları verilen Resmi Gazetelerde yayınlanmış
olan Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğinin Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair
Yönetmelikler yürürlükten kaldırılmıştır.
04.04.1986 tarih ve 19068 sayı
30.11.1995 tarih ve 22479 sayı
25.10.1996 tarih ve 27987 sayı
12.07.1998 tarih ve 23400 sayı
08.12.2000 tarih ve 24254 sayı
16.06.2004 tarih ve 25494 sayı
Madde 127 –Yürürlük
Bu Yönetmelik Resmi Gazete’de yayınlandığı tarihte yürürlüğe girer.
Madde 128 – Yürütme
Bu Yönetmelik hükümlerini Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı yürütür.
Ekler: Ek-A’dan Ek-G’ye kadardır.
Elektrik Mühendisleri Odası
376
EK A
AKIM TAŞIMA KAPASİTELERİ
A.1 Giriş
Amaç, iletkene ve yalıtkana, normal çalışma şartları esnasındaki belli periyotlarda çekilen
akımın ısı etkileri göz önünde bulundurularak tatminkâr bir çalışma ömrü sağlanmasıdır.
İlave olarak kablo kesitlerinin seçimini etkileyen, elektrik çarpmasına karşı önlemler ısı
etkisine karşı korunma, aşırı akıma karşı koruma, gerilim düşümü ve cihazların kablo
bağlantı klemenslerindeki ısı sınırlandırılmaları gibi, diğer faktörler de bulunmaktadır.
Bu ek nominal gerilimi 1 kV a.a. veya 1,5 kV d.a. aşmayan yalıtılmış iletkenler ve zırhsız
kablolar için kullanılacaktır. Bu ek tek fazlı zırhlı kablolar için uygulanmaz.
Not 1: Zırhlı tek fazlı kabloların kullanılması halinde kabul edilebilir bir zayıflatma
faktörüne ihtiyaç vardır. Kablo firmasına danışılmalıdır. Zırhsız tek fazlı kabloların metal
kanallarda döşenmesi halinde aynı yöntem uygulanmalıdır.
Not 2: A.2 den A.13’ e kadar olan tablolar, IEC 60228 deki direnç değerleri ile IEC 60502
deki boyutlar kullanılarak IEC 60287 de verilen metotlara göre üretilen zırhsız kablolara
uygundur. Kablo yapısındaki olası değişimler(örneğin iletkenin şekli) ve üretim toleransları,
her iletken tipi için akım taşıma kapasitelerinde ve boyutlarda küçük sapmalar doğurur.
Verilen akım taşıma kapasiteleri, bu olası sapmaları dikkate alacak şekilde seçilmiş olup
değerlerin iletken kesitleri üzerine taşınması ile kırıksız, yumuşak gidişli bir eğri elde edilir.
Not 3: 25 mm2 veya daha büyük kesitli çok damarlı kablolarda daire veya sektör kesitli
iletkene izin verilir. Listelenen değerler sektör kesitli iletkenlerin boyutlarından alınmıştır.
A.2 Çevre sıcaklığı
a- Bu ekte verilen akım taşıma kapasiteleri aşağıdaki çevre sıcaklıklarına göre düzenlenmiştir.
-
-
Havada, döşeme şekline bakılmaksızın yalıtılmış iletkenler ve kablolar: 300 C;
Toprağa direkt gömülmüş veya toprakta kanal içindeki kablolar: 200 C.
b- Yalıtılmış iletkenin veya kablonun döşendiği yerdeki çevre sıcaklığı, referans çevre
sıcaklığından fark ederse A.14 ve A.15 de verilen düzeltme faktörleri A.2 den A.13’ e kadar
olan tablolarda verilen akım değerlerine uygulanır. Toprak sıcaklığının yılda birkaç hafta 250
C ‘ı
aştığı yerlerde, toprağa direkt gömülmüş kablolar için zayıflatma faktörü
kullanılmasına ihtiyaç yoktur.
c- Tablo A.14 ve A.15 de verilen faktörler, güneş ışını veya diğer kızılötesi ışınlar sebebi ile
meydana gelecek artımları dikkate almaz. Bu çeşit ışınların etkisindeki yalıtılmış iletkenler
ve kablolar için akım taşıma kapasiteleri IEC 60287’de belirlenen metotlarla bulunur.
A.3 Toprağın termik direnci
Bu ekte topraktaki kablolar için listelenen akım taşıma kapasiteleri, 2,5 K.m/W toprak
termik direnci için verilmiştir. Bu değer, bütün dünyayı kapsayacak şekilde, coğrafi yerin ve
toprak direncinin belirli olmadığı hallerde, önlem almak için zorunlu kabul edilmiştir.
Etkili toprak direncinin 2,5 K.m/W değerinden yüksek olduğu yerlerde, akım taşıma
kapasitesinde uygun bir azaltma yapılmalıdır ya da kablo etrafındaki toprak daha uygun bir
malzeme ile değiştirilmelidir. Bu durumlarla genellikle çok kuru toprak şartlarında
Elektrik Mühendisleri Odası
377
karşılaşılır. Toprak termik dirençlerinin 2,5 K.m/W değerinden farklı değerleri için düzeltme
faktörleri Tablo A.15 de verilmiştir.
Not: Bu ekte topraktaki kablolar için verilen akım taşıma kapasiteleri, yalnızca bina içinde
veya çevresindeki kablolar içindir. Diğer tesisler için IEC 60287 de verilen metotlar
kullanılmalı ya da bu değerler kablo imalatçısından alınmalıdır.
A.4 Yalıtılmış iletken veya kablo grupları
a- Tablo A.1 de bildirilen A-D tipi tesis şekilleri.
A.2 den A.7 ye kadar olan tablolarda verilen akım taşıma kapasiteleri, aşağıdaki sayıda
iletkenden meydana gelen tek devreler için geçerlidir.
-
-
İki yalıtılmış iletken veya iki tek damarlı kablo yahut bir adet iki damarlı kablo;
Üç yalıtılmış iletken veya üç tek damarlı kablo yahut bir adet üç damarlı kablo.
Aynı grupta daha fazla yalıtılmış iletken veya kablo tesis edilmesi halinde tablolar A.17,
A.18,A.19 da bildirilen zayıflatma faktörleri uygulanacaktır.
Not: Grup zayıflatma faktörü, bütün gerilim taşıyan iletkenlerin % 100 yükle uzun süre
çalışacağı esasına göre hesaplanmıştır. Tesisin işletme şartlarına göre yükün % 100’ den az
olduğu hallerde, grup zayıflatma katsayısı daha büyük olabilir.
b- Tablo A. 1 de bildirilen E ve F tipi tesis şekilleri.
A.8 den A.13’e kadar olan tablolarda referans tesisat yöntemleri ile ilgili akım taşıma
kapasiteleri verilmiştir.
Kablo rafları ve benzer düzenekler üzerindeki tek devre ve grup tesisatlar için A.8 den
A.13’e kadar olan tablolarda açık hava şartları için bildirilen kapasiteler, A.20 ve A.21 de
bulunan tesis ve grup faktörleri ile çarpılarak kullanılır.
A.4-a ve A.4-b için notlar:
Not 1: Grup zayıflatma faktörleri iletken büyüklükleri, kablo tipleri ve tesisat şartları
dikkate alınarak ortalama bir değer olarak hesaplanmıştır. Her tablonun altındaki notlara
dikkat edilmelidir. Bazı durumlarda daha hassas hesaplar istenebilir.
Not 2: Grup zayıflatma faktörleri, grubun benzer, eş yüklü yalıtılmış iletkenler veya
kablolardan oluştuğu esasına göre hesaplanmıştır. Grubun çeşitli büyüklükte kablo veya
yalıtılmış iletkenden oluşması halinde küçük olanların yüküne dikkat edilmelidir.
A. 5 Farklı kesitleri olan gruplar
Listelenen grup zayıflatma faktörleri, grubun benzer, eş yüklü yalıtılmış iletkenler veya
kablolardan oluşması haline uygulanabilir. Farklı kesitte eş yüklü yalıtılmış iletkenden yahut
kablodan oluşan gruplar için zayıflatma faktörünün hesaplanması, gruptaki toplam adede ve
listelenemezler; fakat her grup için
kesitlerin karışımına dayanır. Böyle faktörler
hesaplanmalıdır. Bu tip faktörlerin hesaplanması bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır.
Not: Bir gruptaki iletkenlerin kesitleri, birbirini takip eden üç kesitten daha fazla kesite
yayılıyor ise, farklı kesitlerden oluşan grup olarak kabul edilir. Gruptaki iletkenlerin kesitleri
birbirini takip eden üç kesitten daha fazla kesit taşımıyor ve bütün kabloların akım taşıma
kapasiteleri aynı en büyük izin verilen iletken sıcaklığına göre belirlenmişse, eş kablolar
grubu olarak işlem görür.
Elektrik Mühendisleri Odası
378
a- Boru içindeki, kablo kanallarındaki gruplar
Kablo kanalı yahut boru içinde farklı kesitli kablo grupları için grup zayıflatma faktörü,
emniyetli tarafta olmak üzere F=1/n dir.
Burada
F: grup zayıflatma faktörü
n: gruptaki kabloların veya yalıtılmış iletkenlerin sayısıdır.
Bu eşitlikle elde edilen zayıflatma faktörü, küçük kesitlerin aşırı yüklenmesi tehlikesini
azaltır; fakat büyük kesitlerden yararlanmayı da azaltabilir. Bu sakıncadan kaçınmak için
büyük ve küçük kesitli kablolar yahut yalıtılmış iletkenler aynı grupta karıştırılmamalıdır.
Borular içinde farklı kesitli yalıtılmış iletkenler veya kablolarla oluşturulan grupların
zayıflatma faktörleri için daha hassas hesaplama metotları kullanılabilir.
b- Kablo raflarındaki gruplar
Farklı kesitli kablolar ya da yalıtılmış iletkenlerden oluşan gruplarda, küçük kesitlerin
yüklenme durumuna dikkat edilmelidir. Farklı kesitli iletkenler için özel hesap metodu
kullanılmalıdır.
A.5-a da verilen hesap metodu ile elde edilen zayıflatma faktörü emniyetli tarafta bir değer
verecektir.
A. 6 Tesisat yöntemleri
a- Referans yöntemler
Referans yöntem, akım taşıma kapasitesinin deney veya hesap yolu ile belirlendiği tesisat
yöntemleridir.
Referans yöntem A1: Tablo 10 sıra 1 (termik yalıtımlı duvarda, boru içinde yalıtılmış
iletken) ve A2 Tablo 10 sıra 2 (termik yalıtımlı duvarda, boru içinde çok damarlı kablo)
Duvar, hava şartlarına dayanıklı bir dış kaplama, termik yalıtım ve iç tarafta termik
iletkenliği 10 W/m2.K olan ağaç veya ağaç benzeri malzemeden oluşmaktadır. Boru iç
taraftaki kaplamaya olduğunca yakın tespit edilmiştir; fakat iç kaplamaya teması zorunlu
değildir. İletkenlerden gelen ısı yalnızca iç kaplama yolu ile dağılmaktadır. Boru metal veya
plastik olabilir.
Referans yöntem B1: Tablo 10 sıra 4 (ahşap duvar üzerinde, boru içinde yalıtılmış
iletkenler) ve B2 Tablo 10 sıra 5 (ahşap duvar üzerinde, boru içinde çok damarlı kablo)
Boru, boru çapının 0,3 ‘ünden daha az bir ara mesafe ile ahşap duvara tespit edilmiştir. Boru
metal veya plastik olabilir. Borunun taş duvara tespit edilmiş olması halinde kablonun veya
yalıtılmış iletkenin akım taşıma kapasitesi daha büyük olabilir.
Referans yöntem C: Tablo 10 sıra 20 ( ahşap duvar üzerinde tek veya çok damarlı kablo)
Kablo, kablo çapının 0,3‘ünden daha az bir ara mesafe ile ahşap duvara tespit edilmiştir.
Kablonun taş duvara tespit edilmiş olması veya duvara gömülmesi halinde, kablonun akım
taşıma kapasitesi daha büyük olabilir.
Not : “Taş duvar” terimi tuğla, betonarme, alçı ve benzerleri gibi, termik yalıtım
malzemeleri dışındakileri kapsamaktadır.
Referans yöntem D: Tablo 10 sıra 70 (Toprak içindeki kanalda çok damarlı kablolar)
Elektrik Mühendisleri Odası
379
Kablo, termik direnci 2,5 K.m/W olan toprakla direkt temas halinde olan ve 0,7 m derinliğe
gömülmüş plastik, toprak malzeme veya metal kanallara çekilmiştir.
Referans yöntem E, F ve G: Tablo 10 sıra 32 ve 33 (serbest havada tek veya çok damarlı
kablo)
Kablo, toplam ısı yayınımı engellenmeyecek şekilde tespit edilmiştir. Güneş ışınlarından
veya diğer kaynaklardan doğan ısınma dikkate alınacaktır. Tabii hava sirkülasyonunun
engellenmediğine dikkat edilecektir. Pratik olarak kablo ile ilgili yüzey arasında, çok
damarlı kablolar için kablo dış çapının 0,3‘ü kadar yahut tek damarlı kabloların dış çapı
kadar bir aralık bulunması, serbest hava şartları için geçerli olan akım taşıma kapasitelerinin
kullanımına izin verir.
b- Diğer yöntemler
Döşeme üzerindeki veya tavan altındaki kablolar: Bu durum referans yöntem C ‘ye
benzer. Ancak tavandaki kablo için, tabii konveksiyondaki azalma sebebi ile kapasite duvar
veya döşeme değerlerinden biraz daha az olacaktır.
Kablo tavası: Kablo tespitini kolaylaştırmak için muntazam delikler açılmış kablo tavası.
Delikli kablo tavasındaki kabloların kapasiteleri, tava tabanının %30’unu kaplayan delikleri
olan tavalarda elde edilen deney sonuçlarından bulunmuştur. Delikler tava tabanının
%30’dan azını kaplarsa, kablo tavası deliksiz kabul edilir. Bu referans yöntem C’ nin
benzeridir.
Kablo merdiveni: Bu yapı, kablolar etrafında hava akışına minimum direnç gösterir. Yani
kabloların altındaki metal iskelet, kenarlar arasında kalan alanının %10’undan az yer kaplar.
Destekler ve askılar: Kabloyu boyunca aralıklarla tutan ve kablo etrafında tamamıyla
serbest hava akışına müsaade eden kablo tespit düzenleridir.
Not 1: Listelenen akım taşıma kapasiteleri ve tesisat metotları genel olarak sabit elektrik
tesisatında kullanılır. Listelenmiş kapasiteler % 100 yük faktörlü, sürekli çalışma, doğru
akım yahut 50-60 Hz frekanslı alternatif akım içindir.
Not 2: Tablo A.1 tesisat referans yöntemlerine göre, listelenmiş akım taşıma kapasitelerinin
referans verildiği ayrıntılı tablodur.
Not 3: Bilgisayar destekli tesisat düzenleme yöntemlerin kullanılmasına uyum sağlamak
için A.2 den A.13’e kadar olan tablolardaki akım taşıma kapasiteleri, basit bir formül ile
iletken kesiti ile ilişkilendirilebilir. Bu formül ve ilgili katsayılar IEC 60364-5-52 Ek C de
verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo A.1 Tesisat döşeme yöntemlerine göre kullanılacak akım taşıma kapasiteleri listesi
380
Tesisatın döşenme şekli
Tek devre için akım taşıma kapasiteleri
PVC yalıtım
XLPE/EPR
yalıtım
Mineral
yalıtım
Ortam
sıcaklık
faktörü
Grup
zayıflama
faktörü
Damar sayısı
2
3
3
4
2
5
3
6
A. 2
Kol. 2
A. 4
Kol. 2
A. 3
Kol. 2
A. 5
Kol. 2
A. 2
Kol. 3
A. 4
Kol. 3
A. 3
Kol. 3
A. 5
Kol. 3
A. 2
Kol. 4
A. 4
Kol. 4
A. 3
Kol. 4
A. 5
Kol. 4
1,2 ve 3
7
-
-
-
8
A. 14
9
A. 17
A. 14
A. 1 7
A. 14
A. 17
A. 2
Kol. 5
A. 4
Kol. 5
A. 3
Kol. 5
A. 5
Kol. 5
-
A. 14
A. 17
A. 2
Kol. 6
A. 4
Kol. 6
A. 3
Kol. 6
A.5
Kol. 6
A. 14
A. 17
700 C kılıf
A. 6
1050 C kılıf
A.7
A. 2
Kol. 7
A. 4
Kol. 7
A. 3
Kol. 7
A. 5
Kol. 7
A.15
A.19
Bakır
A.10
Aluminyum
A.11
Bakır
A. 12
Aluminyum
A. 13
70° C Kılıf
A. 8
1050 C kılıf
A.9
A.14
A.17
2
A1
A2
B1
B2
C
D
E
1
Isıl yalıtımlı duvarda
boru içinde yalıtılmış
iletkenler
Isıl yalıtımlı duvarda
boru içinde çok damarlı
kablo
Ahşap duvar üzerinde
boru içinde yalıtılmış
iletkenler
Ahşap duvar üzerinde
boru içinde çok damarlı
kablo
Ahşap duvar üzerinde
tek damarlı veya çok
damarlı kablo
Toprakta kanal içinde
çok damarlı kablo
Serbest havada
çok damarlı kablo
Duvara uzaklık
kablo çapının
0,3’ün az değil
Elektrik Mühendisleri Odası
381
Tek damar, havada
Kablolar temas halinde
F
Bakır
A. 10
Bakır
A. 12
700 C kılıf
A. 8
A. 14
A. 17
Duvara olan mesafe bir kablo
çapından az değil
Aluminyum
A. 11
Aluminyum A.
13
1050 C
Kılıf
A. 9
Tek damar kablo
Havada aralıklı
G
Bakır A.
10
Bakır A.
12
700 C Kılıf
A. 8
A. 14
-
En az bir kablo çapı kadar
aralık
Aluminyum
A. 11
Aluminyum A.
13
1050 C
Kılıf
A. 9
Elektrik Mühendisleri Odası
382
Tablo A.2 Tablo A.1deki tesisat şekillerine göre akım taşıma kapasiteleri
PVC yalıtımlı iki adet yüklü iletken Bakır veya Aluminyum
İletken sıcaklığı: 70 °C/Ortam sıcaklığı: 30 °C havada, 20 °C toprakta
İletkenin kesiti
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
mm2
A1
A2
B1
B2
C
D
1
Bakır
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
2
14,5
19,5
26
34
46
61
80
99
119
151
182
210
240
273
321
367
15
20
26
36
48
63
77
93
118
142
164
189
215
252
289
3
14
18,5
25
32
43
57
75
92
110
139
167
192
219
248
291
334
14,5
19,5
25
33
44
58
71
86
108
130
150
172
195
229
263
4
17,5
24
32
41
57
76
101
125
151
192
232
269
-
-
-
-
5
16,5
23
30
38
52
69
90
111
133
168
201
232
-
-
-
-
18,5
17,5
25
32
44
60
79
97
118
150
181
210
-
-
-
-
24
30
41
54
71
86
104
131
157
181
-
-
-
-
6
19,5
27
36
46
63
85
112
138
168
213
258
299
344
392
461
530
21
28
36
49
66
83
103
125
160
195
226
261
298
352
406
7
22
29
38
47
63
81
104
125
148
183
216
246
278
312
361
408
22
29
36
48
62
80
96
113
140
166
189
213
240
277
313
NOT: 3, 5, 6 ve 7 kolonlarda 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler
bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
383
Tablo A.3 Tablo A.1deki tesisat şekillerine göre akım taşıma kapasiteleri
XLPE yada EPR yalıtımlı iki adet yüklü iletken Bakır veya Aluminyum
İletken sıcaklığı: 90 °C/Ortam sıcaklığı: 30 °C havada, 20 °C toprakta
İletkenin kesiti
mm2
A1
A2
B1
B2
C
D
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
1
Bakır
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
1S5
240
300
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
2
19
26
35
45
61
81
106
131
158
200
241
278
318
362
424
486
20
27
35
48
64
84
103
125
158
191
220
253
288
338
387
3
18,5
25
33
42
57
76
99
121
145
183
220
253
290
329
386
442
19,5
26
33
45
60
78
96
115
145
175
201
230
262
307
352
4
23
31
42
54
75
100
133
164
198
253
306
354
-
-
-
-
25
33
43
59
79
105
130
157
200
242
281
-
-
-
-
5
22
30
40
51
69
91
119
146
175
221
265
305
-
-
-
-
23
31
40
54
72
94
115
138
175
210
242
-
-
-
-
6
24
33
45
58
80
107
136
171
209
269
328
382
441
506
599
693
26
35
45
62
84
101
126
154
198
241
280
324
371
439
508
7
26
34
44
56
73
95
121
146
173
213
252
287
324
363
419
474
26
34
42
56
73
93
112
132
163
193
220
249
279
322
364
NOT: 3, 5, 6 ve 7 kolonlarda 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler
bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo A.4 Tablo A.1deki tesisat şekillerine göre akım taşıma kapasiteleri
PVC yalıtımlı üç adet yüklü iletken Bakır veya Aluminyum
İletken sıcaklığı: 70 °C/Ortam sıcaklığı: 30 °C havada, 20 °C toprakta
İletkenin kesiti
mm2
A1
A2
B1
B2
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
1
Bakır
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
2
13,5
18
24
31
42
56
73
89
108
136
164
188
216
245
286
328
14
16,5
24
32
43
57
70
84
107
129
149
170
194
227
261
3
13
17,5
23
29
39
52
68
83
99
125
150
172
196
223
261
298
13,5
17,5
23
31
41
53
65
78
98
118
135
155
176
207
237
4
15,5
21
28
36
50
68
89
110
134
171
207
239
-
-
-
-
16,5
22
28
39
53
70
86
104
133
161
186
-
_
-
-
5
15
20
27
34
46
62
80
99
118
149
179
206
-
-
-
-
15,5
21
27
36
48
62
77
92
116
139
160
-
-
-
-
C
6
17,5
24
32
41
57
76
96
119
144
184
223
259
299
341
403
464
18,5
25
32
44
59
73
90
110
140
170
197
227
259
305
351
384
D
7
18
24
31
39
52
67
86
103
122
151
179
203
230
258
297
336
16,5
24
30
40
52
66
80
94
117
138
157
178
200
230
260
NOT: 3, 5, 6 ve 7 kolonlarda 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler
bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
385
Tablo A.5 Tablo A.1deki tesisat şekillerine göre akım taşıma kapasiteleri
XLPE yada EPR yalıtımlı üç adet yüklü iletken Bakır veya Aluminyum
İletken sıcaklığı: 90 °C/Ortam sıcaklığı: 30 °C havada, 20 °C toprakta
A1
A2
B1
B2
C
D
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
İletkenin kesiti
m m 2
1
Bakır
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
2
17
23
31
40
54
73
95
117
141
179
216
249
285
324
380
435
19
25
32
44
58
76
94
113
142
171
197
226
256
300
344
3
16.5
22
30
38
51
68
89
109
130
164
197
227
259
295
346
396
16
24
31
41
55
71
87
104
131
157
180
206
233
273
313
4
20
28
37
48
66
88
117
144
175
222
269
312
-
-
-
-
22
29
38
52
71
93
116
140
179
217
251
-
-
-
-
5
19,5
26
35
44
60
80
105
128
154
194
233
268
-
-
-
-
21
28
35
48
64
84
103
124
156
188
216
-
-
-
-
6
22
30
40
52
71
96
119
147
179
229
278
322
371
424
500
576
24
32
41
57
76
90
112
136
174
211
245
283
323
382
440
7
22
29
37
46
61
79
101
122
144
178
211
240
271
304
351
396
22
29
36
47
61
78
94
112
138
164
186
210
236
272
308
NOT: 3, 5, 6 ve 7 kolonlarda 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler
bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
386
Tablo A.6 Tablo A.1 deki C tesisat yöntemine göre akım taşıma kapasiteleri
Mineral yalıtım / Bakır iletken ve kılıf
Dokunmaya karşı PVC kılıflı ya da çıplak (Bak. not 2)
Metal kılıf sıcaklığı: 70 °C/ Ortam sıcaklığı: 30 °C
İletkenin kesiti
mm2
Tablo A.1 yöntem C ‘ye göre iletkenlerin adedi ve düzeni
İki adet tek veya bir çift
yüklü iletken
Üç adet yüklü iletken
Çok damarlı ya da üçgen
konumda tek damarlı
Tek damarlı düzlem
konumda
1
500 V
1,5
2,5
4
750 V
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
165
240
2
23
31
40
25
34
45
57
77
102
133
163
202
247
296
340
388
440
514
3
19
26
35
21
28
37
48
65
86
112
137
169
207
249
286
327
371
434
4
21
29
38
23
31
41
52
70
92
120
147
181
221
264
303
346
392
457
NOT 1: Tek damarlı kabloların kılıfları her iki uçta birleştirilmiştir.
NOT 2: Dokunmaya açık çıplak kablolarda değerler 0,9 ile çarpılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
387
Tablo A.7 Tablo A.1 deki C tesisat yöntemine göre akım taşıma kapasiteleri
Mineral yalıtım/Bakır iletken ve kılıf Çıplak kablo dokunmaya uygun konumda değil ve
yanıcı malzeme ile temasta değil
Metal kılıf sıcaklığı: 105 °C/ Ortam sıcaklığı: 30 0C
İletkenin kesiti
mm2
Tablo A.1 yöntem C ‘ye göre iletkenlerin adedi ve düzeni
İki adet tek veya bir çift
yüklü iletken
Üç adet yüklü iletken
Çok damarlı ya da üçgen
konumda tek damarlı
Tek damarlı düzlem
konumda
1
500 V
1,5
2,5
4
750 V
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
2
28
38
51
31
42
55
70
96
127
166
203
251
307
369
424
485
550
643
3
24
33
44
26
35
47
59
81
107
140
171
212
260
312
359
410
465
544
4
27
36
47
30
.41
53
67
91
119
154
187
230
280
334
383
435
492
572
NOT 1: Tek damarlı kabloların kılıfları her iki uçta birleştirilmiştir.
NOT 2: Gruplar için düzeltme uygulanmamıştır.
NOT 3: Bu tablodaki C yöntemi kagir duvarlar içindir. Ahşap duvarda yüksek kılıf sıcaklıkları kabul edilmez.
Elektrik Mühendisleri Odası
388
Tablo A.8 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
Mineral yalıtım/Bakır iletken ve kılıf / Dokunmaya karşı PVC kılıflı ya da çıplak (Bak. not 2)
Metal kılıf sıcaklığı: 70 °C/ Ortam sıcaklığı: 30 0C
Tablo A.1 deki’ E, F ve G yöntemlerine göre iletkenlerin adedi ve düzeni
İki adet tek veya bir
çift yüklü iletken
Üç adet yüklü iletken
İletkenin kesiti
Çok damarlı ya da
üçgen konumda tek
damarlı
Tek damar
birbirine
dokunuyor
Tek damar düşey
düzlemde aralıklı
Tek damar yatay
üzlemde aralıklı
mm2
Yöntem E yahut F
Yöntem E yahut F
Yöntem F
Yöntem G
Yöntem G
1
500 V
1,6'
2,5
4
750 V
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
2
25
33
44
26
36
47
60
82
109
142
174
215
264
317
364
416
472
552
3
21
28
37
22
30
40
51
69
92
120
147
182
223
267
308
352
399
466
4
23
31
41
26
34
45
57
77
102
132
161
198
241
289
331
377
426
496
NOT 1: Tek damarlı kabloların kılıfları her iki uçta birleştirilmiştir.
NOT 2: Dokunmaya açık çıplak kablolarda değerler 0,9 ile çarpılmalıdır.
NOT 3: De Kablonun dış çapıdır.
5
26
34
45
28
37
49
62
84
110
142
173
213
259
309
353
400
446
497
6
29
39
51
32
43
56
71
95
125
162
197
242
294
351
402
454
507
565
Elektrik Mühendisleri Odası
389
Tablo A.9 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
Mineral yalıtım/Bakır iletken ve kılıf /Dokunmaya karşı çıplak (Bak. not 2)
Metal kılıf sıcaklığı: 105 °C/ Ortam sıcaklığı: 30 0C
Tablo A.1 deki’ E, F ve G yöntemlerine göre iletkenlerin adedi ve düzeni
İki adet tek veya
bir çift yüklü
iletken
Üç adet yüklü iletken
İletkenin kesiti
Çok damarlı ya da
üçgen konumda tek
damarlı
Tek damar
birbirine
dokunuyor
Tek damar düşey
düzlemde aralıklı
Tek damar
yatay üzlemde
aralıklı
mm2
Yöntem E yahut F
Yöntem E yahut F
Yöntem F
Yöntem G
Yöntem G
1
500 V
1,5
2,5
4
750 V
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
165
240
2
31
41
54
33
45
60
76
104
137
179
220
272
333
400
460
526
596
6S7
3
26
35
46
28
38
50
64
87
115
150
184
228
279
335
385
441
500
584
4
29
39
51
32
43
56
71
96
127
164
200
247
300
359
411
469
530
617
5
33
43
56
35
47
61
78
105
137
178
216
266
323
385
441
498
557
624
6
37
49
64
40
54
70
89
120
157
204
248
304
370
441
505
565
629
704
NOT 1: Tek damarlı kabloların kılıfları her iki uçta birleştirilmiştir.
NOT 2: Dokunmaya açık çıplak kablolarda değerler 0,9 ile çarpılmalıdır.
NOT 3: De Kablonun dış çapıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
390
Tablo A.10 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
PVC yalıtım Bakır iletken
İletken sıcaklığı: 70 °C /Ortam sıcaklığı: 30 °C
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
Çok damarlı kablolar
İki, yüklü
iletken
Üç, yüklü
iletken
İki, yüklü
iletken
birbirine
dokunuyor
Üç, yüklü
iletken üçgen
konumda
Tek damarlı kablolar
Üç adet yüklü iletken aynı düzlemde
İletkenin kesiti
mm2
Birbirine
dokunuyor
Aralıklı
Yatay
Düşey
1
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
400
500
630
Yöntem E
2
22
30
40
51
70
94
119
148
180
232
282
328
379
434
514
593
-
-
-
Yöntem E
3
18,5
25
34
43
60
80
101
126
153
196
238
276
319
364
430
497
-
-
-
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem F
4
-
-
-
-
-
-
131
162
196
251
304
352
406
463
546
629
754
868
1 005
5
-
-
-
-
-
-
110
137
167
216
264
308
356
409
485
561
656
749
855
6
-
-
-
-
-
-
114
143
174
225
275
321
372
427
507
587
689
789
905
Yöntem G
7
-
-
.
-
-
-
146
181
219
281
341
396
456
521
615
709
852
982
1 138
Yöntem G
8
-
-
-
-
-
-
130
162
197
254
311
362
419
480
569
659
795
920
1 070
NOT: 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
391
Tablo A.11 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
PVC yalıtım Aluminyum iletken
İletken sıcaklığı: 70 °C /Ortam sıcaklığı: 30 °C
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
Çok damarlı kablolar
İki, yüklü
iletken
Üç, yüklü
iletken
İki, yüklü
iletken birbirine
dokunuyor
Üç, yüklü
iletken üçgen
konumda
Tek damarlı kablolar
Üç adet yüklü iletken aynı düzlemde
İletkenin kesiti
mm2
Birbirine
dokunuyor
Aralıklı
Yatay
Düşey
Yöntem E
Yöntem E
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem G
Yöntem G
1
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
400
500
630
2
23
31
39
54
73
89
111
135
173
210
244
282
322
380
439
-
-
-
3
19,5
26
33
46
61
78
96
117
150
183
212
245
280
330
381
-
-
-
4
-
-
_
-
-
98
122
149
192
235
273
316
363
430
497
600
694
808
5
-
-
-
-
-
84
105
128
166
203
237
274
315
375
434
526
610
711
6
-
-
-
-
-
87
109
133
173
212
247
287
330
392
455
552
640
746
7
-
-
-
-
-
112
139
169
217
265
308
356
407
482
557
671
775
900
8
-
-
-
-
-
99
124
152
196
241
282
327
376
447
519
629
730
852
NOT: 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler bunlar için de
kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
392
Tablo A.12 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
XLPE yahut EPR yalıtım Bakır iletken
İletken sıcaklığı: 90 °C /Ortam sıcaklığı: 30 °C
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
Çok damarlı kablolar
İki, yüklü
iletken
Üç, yüklü
iletken
İki, yüklü iletken
birbirine
dokunuyor
Üç, yüklü
iletken üçgen
konumda
Tek damarlı kablolar
Üç adet yüklü iletken aynı düzlemde
İletkenin kesiti
mm2
Birbirine
dokunuyor
Aralıklı
Yatay
Düşey
1
1,5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
400
500
630
Yöntem E
2
26
36
49
63
86
115
149
185
225
289
352
410
473
542
641
741
_
_
_
Yöntem E
3
23
32
42
54
75
100
127
158
192
246
298
346
399
456
538
621
_
_
_
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem F
4
-
-
-
-
-
-
161
200
242
310
377
437
504
575
679
783
940
1083
1 254
5
-
-
-
-
-
-
135
169
207
268
328
383
444
510
607
703
823
946
6
-
-
-
-
-
-
141
176
216
279
342
400
464
533
634
736
868
998
1 088
1 151
Yöntem G
7
-
-
-
-
-
182
226
275
353
430
500
577
661
781
902
1085
1253
1 454
Yöntem G
8
-
-
-
-
-
161
201
246
318
389
454
527
605
719
833
1008
1169
1 362
NOT: 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
393
Tablo A.13 Tablo A.1 deki E, F ve G tesisat yöntemlerine göre akım taşıma kapasiteleri
XLPE yahut EPR yalıtım Aluminyum iletken
İletken sıcaklığı: 90 °C /Ortam sıcaklığı: 30 °C
Çok damarlı kablolar
Tek damarlı kablolar
Tablo A.1 ‘e göre tesisat yöntemi
İki, yüklü iletken
Üç, yüklü
iletken
İki, yüklü
iletken birbirine
dokunuyor
Üç, yüklü
iletken üçgen
konumda
Üç adet yüklü iletken aynı düzlemde
İletkenin kesiti
mm2
Birbirine
dokunuyor
Aralıklı
Yatay
Düşey
1
2.5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
400
500
630
Yöntem E
2
28
38
49
67
91
108
135
164
211
257
300
346
397
470
543
_
_
_
Yöntem E
3
24
32
42
58
77
97
120
146
187
227
263
304
347
403
471
_
_
_
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem F
Yöntem G
Yöntem G
4
_
_
_
_
_
121
150
184
237
289
337
389
447
530
613
740
856
996
5
_
_
_
_
_
103
129
159
206
253
296
343
395
471
547
663
770
899
6
_
_
_
_
_
107
135
165
215
264
308
358
413
492
571
694
806
942
7
_
_
_
_
_
138
172
210
271
332
387
448
515
611
708
856
991
1154
8
_
_
_
_
_
122
153
188
244
300
351
408
470
561
652
792
921
1077
NOT: 16mm2 dahil kesitler daireseldir. Daha büyük kesitler sektör formlu olabilir ve verilen değerler bunlar için de kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo A. 14 300C sıcaklıktan farklı hava sıcaklıklarında döşenmiş kablolar için
düzeltme faktörleri
Ortam sıcaklığı a
PVC
XLPE ve EPR
Mineral a
Yalıtım
394
0C
10
15
20
25
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
1,22
1.17
1,12
1,06
0.94
0,87
0,79
0,71
0,61
0,50
_
_
_
_
_
_
_
1,15
1,12
1,08
1,04
0,96
0,91
0,87
0,82
0,76
0,71
0,65
0,58
0,50
0,41
_
_
_
PVC kılıflı yahut çıplak
ve dokunma etkisine
açık 70° C
Çıplak dokunma
etkisine açık değil 105°
C
1,26
1,20
1,14
1,07
0,93
0,85
0,87
0,67
0,57
0,45
_
_
_
_
_
_
_
1,14
1,11
1,07
1,04
0,96
0,92
0,88
0,84
0,80
0,75
0,70
0,65
0,60
0,54
0,47
0,40
0,32
a Daha yüksek sıcaklıklar için imalatçıya danışınız.
Elektrik Mühendisleri Odası
395
Tablo A. 15 20 0C’dan farklı toprakta kanal içindeki kabloların
akım taşıma kapasitelerine uygulanacak düzeltme faktörleri
Toprak sıcaklığı
°C
Yalıtım
PVC
XLPE ve EPR
10
15
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
60
1,10
1,05
0,95
0,69
0,84
0,77
0,71
0,63
0,55
0,45
-
-
-
-
1,07
1,04
0,96
0,93
0,89
0,85
0,80
0,76
0,71
0,65
0,60
0,53
0,46
0,38
Tablo A.16 Toprağın termik direncinin 2,5 K-m/W ‘den farklı olduğu yerlerde gömülü
kanal içindeki kablolarda D yöntemi için akım taşıma kapasitelerine uygulanacak düzeltme
faktörleri.
Termik direnç, K-m/W
Düzeltme faktörü
1
1,5
2
2,5
3
1,18
1,1
1,05
1
0,96
NOT 1: Verilen düzeltme faktörleri tablolar A.2 - A.5 ‘daki tesisat şekilleri, kablo tipi ve büyüklüklerinin ortalamasıdır. Düzeltme
faktörlerinde doğruluk ±5 %’in içindedir.
NOT 2: Verilen düzeltme faktörleri gömülü kanallara çekilen kablolar içindir. Toprağa direkt gömülmüş kablolar için termik
direnç, 2,5 K-m/W 2den az dirençler için, daha büyük olacaktır. Daha hassas değerler istenirse bunlar IEC 60287 de
verilen hesap metodları ile hesaplanabilir.
NOT 3: Verilen düzeltme faktörleri 0,8 m derinliğe kadar gömülmüş kanallara uygulanabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
396
Tablo A.17 Birden fazla devre ya da birden fazla çok damarlı kablo grupları için Tablolar
A. 2 - A.13 ‘de verilen akım taşıma kapasiteleri ile kullanılacak zayıflatma faktörleri.
Sıra
Düzen
(Kablolar birbirine
dokunuyor)
1 Havada asılı, Yüzey
üzerinde, gömülü yahut
mahfazalı
2 Duvar, döşeme yahut
deliksiz rafta tek tabaka
3 Ahşap tavan altında tespit
edilmiş tek tabaka
4 Delikli, düşey yahut yatay
kablo rafında tek tabaka
5 Kablo merdiveninde tespit
edilmiş tek tabaka
Devre ya da çok damarlı kablo sayısı
1
1,00
2
3
0,80 0,70
4
5
6
7
8
9
0,65
0.60
0,57
0,54
0,52
0,50
12
0,45
16
20
0,41 0,38
1,00
0,85 0,79
0,75
0,73
0,72
0,72
0,71
0,70
0,95
0,81 0,72
0,68
0,66
0,64
0,63
0,62
0,61
1,00
0,88 0,82
0,77
0,75
0,73
0,73
0,72
0,72
9 devre ya da çok
damarlı kablodan
sonrası için
zayıflatma yoktur.
1, 00
0,87 0,82
0,80
0,80
0,79
0,79
0,78
0,78
Birlikte
kullanılacağı
akım taşıma
kapasitesi
göstergesi
A. 2 - A.13
yöntem
A - F
A.2 - A.7
Yöntem C
A.8 - A.13
Yöntem
E ve F
NOT 1: Bu faktörler eş yüklü üniform kablo gruplarına uygulanır.
NOT 2: Kablo aralıklarında yatay uzaklıklar kablo çapının iki katında fazla olması halinde zayıflatma faktörü uygulanmaz.
NOT 3: Aynı faktörler:
- İki veya üç adet tek damarlı kablo gruplarına,
- Çok damarlı kablolara
Uygulanabilir.
NOT 4: Eğer bir sistem iki ve üç damarlı kablolara sahipse, kablo sayısı devre sayısı olarak alınır, bulunan faktör iki damarlı ve üç damarlı kablo
kapasitelerine ayrı ayrı uygulanır.
NOT 5: Eğer birgrup n adet tek damarlı kablodan oluşuyor ise ya iki damar yüklü n/2 devre ya da üç damar yüklü n/3 devre olarak kabul edilir.
NOT 6: Değerler, tablolar A.2 - A.13 deki tesisatlar, iletken tip ve büyüklüklerinin ortalaması olup; doğruluk 5 % ‘in içindedir..
NOT 7: Yukarıdaki tabloda bulunmayan bazı tesisat yöntemleri ve diğer yöntemler için, özel haller için hesaplanmış faktörler kullanılabilir. Bakınız,
tablolar A.20 - A.21.
Elektrik Mühendisleri Odası
397
Tablo A.18 Doğrudan toprakta gömülü bir devreden fazla kablolar için zayıflatma
faktörleri
Tablolar A.2 - A.5 de D tesisat yöntemi için tek damarlı yahut çok damarlı kabloların
akım taşıma kapasiteleri ile kullanılacaktır.
Devre sayısı
Kablolar arası açıklık (a)a
Kablolar birbirine
dokunuyor
Bir kablo çapı
0,125 m
0,25 m
0,5 m
0,80
0,70
0,60
0,55
0,55
0,85
0,75
0,70
0,65
0,60
0,90
0,80
0,75
0,70
0,70
0,90
0,85
0,80
0,80
0,80
2
3
4
5
6
0,75
0,65
0,60
0,55
0,50
aÇok damarlı kablolar
a
Tek damarlı kablolar
NOT: Verilen değerler 0,7 m derinlik ve 2,5 K-m/W toprak termik direnci içindir. Bu değerler Tablolar A.2
- A.5’deki kablo tip ve büyüklükleri için ortalama değerlerdir. Yuvarlatmalarla birlikte, ortalama
alınması bazı hallerde ±10%’a kadar hatalara yol açar. (Daha hassas değerler istenirse IEC 60287-
2-1 de verilen metodlar kullanılabilir).
Elektrik Mühendisleri Odası
398
Tablo A.19 Toprağa gömülü kanal içinde bir devreden fazla kablolar için zayıflatma
faktörleri
Tablolar A.2 - A.5 de D tesisat yöntemi için
A) Tek gözlü kanalda çok damarlı kablolar
Kablo sayısı
Gözler arası açıklık (a)1
Gözler
bitişik
0,85
0,75
0,70
0,65
0,60
0,25 m
0,5 m
1,0 m
0,90
0,85
0,80
0,80
0,80
0.95
0,90
0,85
0,85
0,80
0,95
0,95
0,90
0,90
0,90
2
3
4
5
6
1 Çok damarlı kablolar
NOT: Verilen değerler 0,7 m derinlik ve 2,5 K-m/W toprak termik direnci içindir.
Bu değerler Tablolar A.2 - A.5 deki kablo tip ve büyüklükleri için ortalama değerlerdir. Yuvarlatmalarla
birlikte, ortalama alınması bazı hallerde ±10%’a kadar hatalara yol açar. (Daha hassas değerler istenirse IEC
60287-2-1 de verilen metotlar kullanılabilir).
B) Tek gözlü kanalda tek damarlı kablolar
Tek damar iletkenle
yapılmış iki yahut üç
damarlı kablo sayısı
2
3
4
5
6
1 Tek damarlı kablolar
Gözler
bitişik
0,80
0,70
0,65
0,60
0,60
Gözler arası açıklık (a)1
0,25 m
0,5 m
0,90
0,80
0,75
0,70
0,70
0,90
0,85
0,80
0,80
0,80
1,0 m
0,95
0,90
0,90
0,90
0,90
NOT: Verilen değerler 0,7 m derinlik ve 2,5 K-m/W toprak termik direnci içindir.
Bu değerler Tablolar A.2 - A.5 deki kablo tip ve büyüklükleri için ortalama değerlerdir. Yuvarlatmalarla
birlikte, ortalama alınması bazı hallerde ±10%’a kadar hatalara yol açar. (Daha hassas değerler istenirse IEC
60287-2-1 de verilen metotlar kullanılabilir).
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo A.20 Grup olarak, havada döşenmiş çok damarlı kablolara uygulanacak
zayıflatma faktörleri.
Tablolar A.8 - A.13’deki tesisat yöntemi E için
399
Tesisat yöntemi
Raf
adedi
Delikli raflar
31
Not 3
Düşey,delikli raflar
Not 4
31
Merdiven, konsol, v.b.
Not 3
32
33
34
1
2
3
1
2
3
1
2
1
2
1
2
3
1
2
3
1
2
1,00
1,00
1,00
0,88
0,87
0,86
1,00
1,00
1,00
1,00
0,99
0,98
Kablo adedi
3
0,82
0,80
0,79
0,98
0,96
0,95
4
0,79
0,77
0,76
0,95
0,92
0,91
6
0,76
0,73
0,71
0,91
0,87
0,85
9
0,73
0,68
0,66
-
-
-
1,00
1,00
0,88
0,88
0,82
0,81
0,78
0,76
0,73
0,71
0,72
0,70
1,00
1,00
0,91
0,91
0,89
0,88
0,88
0,87
0,87
0,85
-
-
1,00
1,00
1,00
0,87
0,86
0,85
1,00
1,00
1,00
1,00
0,99
0,98
0,82
0,80
0,79
1,00
0,98
0,97
0,80
0,78
0,76
1,00
0,97
0,96
0,79
0,76
0,73
1.00
0,96
0,93
0,78
0,73
0,70
-
-
-
NOT 1: Verilen değerler Tablo A.8 - A.13 deki kablo tip ve büyüklükleri için ortalama değerlerdir. Değerlerdeki dağılma
genellikle 5 %’ den azdır.
NOT 2: Tek tabaka kablo grupları için verilen değerler çok tabakalı birbirine temas eden kablolara uygulanmaz. Bu çeşit
tesisatlardaki faktörler daha küçük olup; uygun bir metodla hesaplanmalıdır.
NOT 3: Verilen değerler 300 mm düşey raf aralığı ve duvarla raf arasında en az 20 mm boşluk bırakılmış konum içindir.
Daha küçük aralıklarda faktörler küçültülmelidir.
NOT 4: Verilen değerler sırt sırta konmuş raflar arası yatay 225 mm açıklık ve duvarla raf arasında 20 mm boşluk
bırakılmış konum içindir. Daha küçük açıklıklarda faktörler küçültülmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo A. 21 Tek damarlı kabloların grup halinde döşenmesinde uygulanacak zayıflatma
faktörleri.
(Not 2:) Havada döşenmiş tek damarlı kabloların kapasitelerine
Tablolar A.8 – A.13 deki F yöntemi uygulanacaktır.
400
Delikli raflar
Not 3
Düşey delikli
raflar
Not 4
Nerdiven,
konsol, destek,
V.b. Not 3
Delikli raflar
Not 3
Düşey delikli
raflar
Not 4
Nerdiven,
konsol,
destek, V.b.
Not 3
31
31
33
33
34
31
31
33
33
34
Uygulanacak
çarpan
Üç kablo yatay
konumda
Üç kablo düşey
konumda
Üç kablo yatay
konumda
Üç kablo üçgen
konumda
Raf adedi
Üç fazlı devrelerin adedi
(not 5)
1
2
3
1
2
1
2
3
1
2
3
1
2
1
2
3
1
0,98
0,96
0,95
0,96
0,95
1,00
0,98
0,97
1,00
0,97
0,96
1,00
1,00
1,00
0,97
0,96
2
0,91
0,87
0,85
0,86
0,84
0,97
0,93
0,9
0,98
0.93
0,92
0,91
0,90
1,00
0,95
0,94
3
0,87
0,81
0,78
0,96
0,89
0,86
0,96
0,89
0,86
0,89
0,86
1,00
0,93
0,90
NOT 1: Verilen değerler Tablo A.8 - A.13 deki kablo tip ve büyüklükleri için ortalama değerlerdir. Değerlerdeki
dağılma genellikle 5 %’ den azdır.
NOT 2: Tek tabaka kablolar veya üçgen konumdaki gruplar için verilen değerler çok tabakalı birbirine temas eden
kablolara uygulanmaz. Bu çeşit tesisatlardaki faktörler daha küçük olup; uygun bir metotla hesaplanmalıdır.
NOT 3: Verilen değerler 300 mm raf aralığı içindir. Daha küçük aralıklarda faktörler küçültülmelidir.
NOT 4: Verilen değerler sırt sırta konmuş raflar arası yatay 225 mm açıklık ve duvarla raf arasında 20 mm boşluk
bırakılmış konum içindir. Daha küçük açıklıklarda faktörler küçültülmelidir.
NOT 5: Bu tabloda, faz başına birden fazla kablonun paralel bağlandığı durumlarda her üç fazlık takım bir devre
olarak kabul edilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo B.1 Akım taşıma kapasiteleri
(Birimler amperdir.)
Yüklü iletken sayısı ve yalıtım tipi
401
Üç
PVC
İki
PVC
Üç
PVC
İki
PVC
Üç
PVC
Üç
XLPE
Üç
PVC
İki
PVC
Üç
XLPE
İki
XLPE
İki
PVC
Üç
PVC
İki
XLPE
Üç
XLPE
Üç PVC
Üç
XLPE
İki
XLPE
İki
PVC
Üç PVC
Üç
XLPE
İki
PVC
İki
XLPE
Üç
XLPE
İki
PVC
İki
XLPE
Üç
XLPE
İki
XLPE
İki
XLPE
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
13
17,5
23
29
30
52
68
-
-
-
-
-
_
-
-
13,5
17,5
23
31
41
53
_
-
-
-
-
-
_
-
13,5
18
24
31
42
56
73
-
-
-
-
-
-
-
-
14
16,5
24
32
43
57
-
-
-
-
-
-
-
-
14,5
19,5
26
34
46
61
80
-
-
-
-
-
-
-
-
15
20
26
36
48
63
-
-
-
-
-
-
-
-
18,5
19,5
15,5
21
28
36
50
68
89
110
134
171
207
239
-
_
-
17
23
31
40
54
73
95
117
141
179
216
249
285
324
380
25
34
43
60
80
101
126
153
196
238
276
318
362
424
16,5
18,5
19,5
22
28
39
53
70
86
104
133
161
186
-
-
-
25
32
44
58
73
90
110
140
170
197
226
256
300
26
33
46
61
78
96
117
150
183
212
245
2SO
330
27
36
46
63
85
110
137
167
213
258
299
344
392
461
21
28
36
49
66
83
103
125
160
195
22$
261
298
352
22
30
40
51
70
94
119
147
179
229
278
322
371
424
500
23
31
39
54
73
90
112
136
174
211
245
283
323
382
23
31
42
54
75
100
127
158
192
246
298
346
395
450
538
24
32
42
58
77
97
120
146
187
227
263
304
347
409
24
33
45
58
80
107
135
169
207
268
328
382
441
506
599
26
35
45
62
84
101
126
154
198
241
280
3S4
371
439
26
36
49
63
86
115
149
185
225
289
352
410
473
542
641
28
38
49
67
91
108
135
164
211
257
300
346
397
470
-
-
-
-
-
-
161
200
242
310
377
437
504
575
679
-
-
-
-
-
121
150
184
237
289
337
389
447
530
Tablo A.1‘e
göre
yöntemler
A1
A2
81
B2
C
E
F
1
Kesit (mm2)
Bakır
1.5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
NOT : Her tesisat yöntemi için yukarıdaki değerlerin uygulanabilirliği için tablolar B.2 – B.3 ‘e başvurulmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
402
Tablo B. 2 Akım taşıma kapasiteleri.
(Birimler amperdir.)
Yüklü iletken sayısı ve yalıtım tipi
İki PVC
Üç PVC
İki XLPE
Üç XLPE
22
29
38
47
63
81
104
125
148
183
216
246
278
312
361
408
22
29
36
48
62
80
96
113
140
166
189
213
240
277
313
18
24
31
39
52
67
86
103
122
151
179
203
230
258
297
336
18,5
24
30
40
52
66
80
94
117
138
157
178
200
230
260
26
34
44
56
73
95
121
146
173
213
252
287
324
363
419
474
26
34
42
56
73
93
112
132
163
193
220
249
279
322
364
22
29
37
46
61
79
101
122
144
178
211
240
271
304
351
396
22
29
36
47
61
78
94
112
138
164
186
210
236
272
308
Tesisat yöntemi
D
D
Kesit
mm2
Bakır
1.5
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
Aluminyum
2,5
4
6
10
16
25
35
50
70
95
120
150
185
240
300
Elektrik Mühendisleri Odası
403
Tablo B. 3 Grup devreler ya da grup çok damarlı kablolar için zayıflatma faktörleri.
(Tablo B. 1‘deki akım taşıma kapasiteleri ile kullanılacaktır.)
Sıra
Düzen
Devre veya çok damarlı kablo sayısı
1
2
3
4
5
Duvarlarda tek tabaka
gömülü, üstü örtülü
Döşemede, deliksiz rafda
Tavan altına tespit edilmiş tek
tabaka
Delikli yatay rafda tek
tabaka veya düşey raflar
Kablo merdiveninde,
Konsol v.b. tek tabaka
1
2
3
4
6
9
12
16
20
1,00
0,80
0,70
0,70
0,55
0,50
0,45
0,40
0,40
1,00
0,85
0,80
0,75
0,70
0.70
0,95
0,80
0,70
0,70
0,65
0,60
1,00
0,90
0,80
0,75
0,75
0,70
1,00
0,85
0,80
0,60
0,80
0,80
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Elektrik Mühendisleri Odası
EK B
404
EŞZAMANLILIK KATSAYILARI VE EN BÜYÜK GÜCÜN BELİRLENMESİ
B.1 Tarifler :
a- Dağıtım noktası: Elektrik enerjisinin bir hattan gelip kollara ayrıldığı nokta bu ekte
dağıtım noktası olarak anılmıştır. Ana tablolar, dağıtım tabloları, yapı bağlantı kutuları,
konutların tabloları ve son devreler üzerindeki buatlar dağıtım noktalarıdır.
b- Gelen hat: Dağıtım noktasının besleme tarafındaki hattır.
c- Çıkış hatları: Dağıtım noktasından çıkan kollardır.
d- Eşzamanlılık katsayısı: Gelen hattan çekilen gücün, çıkış hatlarından çekilen en büyük
güçlerin toplamına oranıdır.
e- Çıkış hattı en büyük gücü: Dağıtım noktasından çıkan kolların toplam gücüdür.
f- Gelen hat en büyük gücü: Dağıtım noktasının besleme tarafındaki eşzamanlı güçtür.
B.2 Eşzamanlılık katsayısı
Bir binada bulunan bütün elektrikle çalışan aletlerin ve tüketicilerin aynı zamanda devreye
girme olasılığı binanın karakterine göre değişir. Eşzamanlılık katsayısı bu bir arada olma
olasılığını gösterir. Benzer karakterdeki yükler için benzer eşzamanlılık katsayıları elde
edilir. Anglosakson
terimi
kullanılmaktadır.
literatüründe eşzamanlılık katsayısı yerine diversite
g : Eşzamanlılık katsayısı,
Pg : Gelen hat en büyük gücü,
Pi : Çıkış hattı en büyük gücü,
n : Çıkış hattı sayısı,
olmak üzere eşzamanlılık katsayısı
g
P
g
n
1
P
i
şeklinde bulunur. Diversite ise 1/g olarak tarif edilmektedir.
Bir şebekede hatlardan çekebilecek en büyük gücü belirlemek için, aşağıdaki Şekil B1’de
gösterildiği üzere iç tesisatın çeşitli noktalarındaki eşzamanlılık katsayılarının belirlenmesi
gereklidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
405
Pti güçleri tablodan çıkan hatların bireysel en büyük güçlerinin toplamını göstermektedir.
Pii güçleri gelen hatlardan çekilen en büyük gücü göstermektedir.
gi Eşzamanlılık katsayısıdır.
P3
Pt3
T3
g3
P3=g3.P3
P2
P2
P23
Pt1
T1
g1
P11
P1
P13
Pk
1
Pk
2
Pt2
T2
g2
Pt2=P11+P12+P1
3
P21=g2.Pt2
Pt1=Pk1+Pk2+P
K3
P11=g1.Pt1
Şekil B1
Şekil B1’in bir binanın tesislerine ve beslenmesine uygulanması halinde T1, daire tablosunu
T2, binanın sayaç tablosunu ve T3 de bu bölgeyi besleyen transformatörün ana tablosunu
temsil ettiği söylenebilir. Her bir tablo için kabul edilebilir eşzamanlılık katsayıları aşağıda
verilmiştir.
B.3
B.4
B.5
İletken kesitinin belirlenmesi için yapılan hesaplarda eşzamanlı yük esas alınmalıdır.
Eşzamanlı yükün belirlenmesi:
Eşzamanlı yük, (aynı zamanda çekilen güç) çıkış hatlarının en büyük güçleri toplamı ile
eşzamanlılık katsayısı çarpılarak bulunur. Konutlarda kurulu güç genel olarak aydınlatma
gücü, priz gücü ve biliniyorsa elektrikli ev aletlerinin gücünden oluşur.
Bir transformatörden beslenen konutların eşzamanlılık katsayısı tablo B1’den alınır.
Binaların asansör ve diğer tesislerinin eşzamanlılık katsayısı konut yükü karakterinde
olmadığından kendi aralarında hesaplanmalıdır.
Konutlarda bir dairenin eşzamanlı yükünün belirlenmesinde %30 eşzamanlılık katsayısı esas
alınır. Ancak bir dairenin eşzamanlı gücü 6000 W’dan küçük olamaz; güç katsayısı 0,95
alınır.
Bir dairenin eşzamanlı gücü 6000 W’ı aşıyorsa güç katsayısı hesapla bulunacaktır.
Konut binalarının eşzamanlı yükünün belirlenmesi için aşağıdaki eşzamanlılık katsayıları
esas alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
406
Daire sayısı Eşzamanlılık Katsayısı
%
3- 5 45
43
5-10
41
11-15
39
16-20
36
21-25
34
26-30
31
31-35
29
36-40
28
41-45
26
46-50
25
51-55
24
56-61
23
62 ve daha fazla
Köy kasaba ve imar planı bulunmayan alanlarda yapılan tek evlerde ve yazlıklarda bu
esaslara uyulmayabilir. Bu gibi konutlarda ve merdiven otomatiği, küçük dükkan gibi
yerlerde eşzamanlı yük 3000 W 'dan az olamaz. (güç katsayısı:0,95)
B.6
B.7
İşyerleri, idare binaları, sosyal binalar, sağlık binaları ve benzeri yerlerde eşzamanlı yükün
belirlenmesi için kurulu yük, aydınlatma yükü, priz yükü, yedekler hariç mekanik tesisat kış
ve yaz yükünden büyük olanı, asansör yükü ve mutfak yükünden elde edilir.
Mekanik tesisat kış-yaz yükünden büyük olanının eşzamanlılık katsayısı %100, mutfak yükü
için ise eşzamanlılık katsayısı %70 alınmalıdır. Aydınlatma, priz ve asansör yükü için
aşağıda belirtilen eşzamanlılık katsayıları kullanılmalıdır.
Konut dışındaki binalarda Aydınlatma yükleri için eşzamanlılık katsayıları
Binanın cinsi Yük Miktarı Eşzamanlılık
(kVA) katsayısı (%)
Hastahaneler 50 kVA’ya kadar
Otel, motel ve
tatil köyleri
geri kalan yük
20 kVA’ya kadar
sonraki 100 kVA’ya kadar
geri kalan yük
40
20
50
40
30
Depolar
Diğer binalar
12,5 kVA’ya kadar
geri kalan yük
Tüm yük
100
50
100
Elektrik Mühendisleri Odası
407
Konut dışındaki binalarda prizler için eşzamanlılık katsayısı
Binanın cinsi Yük Miktarı Eşzamanlılık
(kVA) katsayısı (%)
Tüm yapılarda 10 kVA’ya kadar
geri kalan yük
100
50
Asansörler için eşzamanlılık katsayısı
Binanın cinsi Yük Miktarı Eşzamanlılık
(kVA) katsayısı (%)
Tüm yük
Büro binaları, oteller
Okullar, Hastahaneler Tüm yük
Apartman ve diğer binalar Tüm yük
100
85
55
Eşzamanlı yükün belirlenmesi için örnekler
Örnek 6 katlı ve bir katında 3 daire (konut) bulunan bir apartmanın asansörü 4,5 kW ve
hidroforu 2,5 kW güçdedir. Beher konutta (daire) bulunan yükler aşağıda verilmiştir.
Ad. Toplam güç (W)
Aydınlatma sortileri
Prizler
Çamaşır makinası
Bulaşık makinası
Elektrikli su ısıtıcısı
12
1090
11 3300
1
1
1
2500
2500
2000
Toplam
11390 W
Dağıtım noktası: Daire tablosu
Çıkan hat en büyük gücü: 11390 W
Eşzamanlılık katsayısı: g = 0,30
Bir dairenin eşzamanlı gücü = 11390x0,30 = 3417 W < 6000W olduğundan eşzamanlı gücü
6000W olarak alınır.
Eşzamanlı güç : 6000 W
Elektrik Mühendisleri Odası
408
Apartmanın eşzamanlı gücü hesabı:
Konutlar 6000 x 18 x 0,39
= 42120 W
Asansör 4500 x 0,55 = 2475 W
Hidrofor 2500 x 1,0
= 2500 W
Toplam
47095 W bulunur.
Dağıtım noktası: Bina kofresi
Çıkan hat en büyük gücü: 6000 x 18 x 0,39 + 2475 + 2500 = 47095 W
Eşzamanlılık katsayısı: g = 1
Eşzamanlı güç : 47095 W
Transformatörden yukarıdaki güçte 3 adet apartmanın beslenmesi halinde transformatörden
çekilecek eşzamanlı güç;
Konutlar 6000 x 3x18 x 0,25 = 81000 W
Asansör 4500 x 3 x 0,55 = 7425 W
Hidrofor 2500 x 3 x 1 = 7500 W
Toplam
95925 W bulunur.
Dağıtım noktası: Transformatör.
Çıkan hat en büyük gücü: 3 x 47095 = 141285
Eşzamanlılık katsayısı: g = 95925 / 141285 = 0,679
Eşzamanlı güç : 95925 W
Elektrik Mühendisleri Odası
409
EK C
GERİLİM DÜŞÜMÜ HESABI
Gerilim düşümü hesaplarında iletkenlerin çalışma sıcaklıklarındaki ohmik dirençleri ve
iletkenlerin düzenlenme şekline göre oluşan endüktif reaktansları kullanılacaktır.
16 mm2 kesite kadar iletkenler için reaktans değeri dikkate alınmaz.16 mm2 ve daha büyük
kesitler için kablo üreticilerinin bildirdiği değerler kullanılır.
Hesaplarda Tablo C1-C3 ’de iletkenler için verilen ohmik direnç ve reaktans değerleri de
kullanılabilir.
Hesaplarda basitlik sağlanması açısından 1+(Xh/Rh).tan şeklinde belirlenmiş bir k
katsayısı kullanılarak ve yükün akımı yerine gücü alınarak yapılan hesaplarda bağıl gerilim
düşümü
Bir fazlı yüklerde e = 2. P.L.k/.S.Un2
Üç fazlı yüklerde e = P.L.k/.S.Un2
şeklinde hesaplanır. Burada k katsayısı 16 mm2 kesite kadar 1 alınacak, 16 mm2 ve daha
büyük kesitler için yukarıdaki şekilde hesaplanacaktır. Kullanıcılara kolaylık sağlamak
bakımından Tablo C.1-C.3 ’de yükün güç katsayısı, kesit ve faz iletkenlerinin düzenlenme
şekline göre hesaplanmış k değerleri verilmiştir.
Dengesiz yük durumunda nötr hattındaki gerilim düşümü de dikkate alınacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
410
TABLO C.1 K Katsayıları tablosu
Aynı dış kılf içinde BAKIR iletken 3+1 damarlı kablolar
12.10 7.41
4.61 3.08 1.83 1.15 0.727 0.524 0.387
0.268 0.193 0.153 0.124 0.0991 0.0754
14.5 8.87
5.52 3.69 2.19 1.38 0.870 0.627 0.463
0.321 0.231 0.183 0.148 0.1190 0.9020
14.5 8.87
5.52 3.69 2.19 1.38 0.870 0.627 0.463
0.321 0.232 0.184 0.150 0.1200 0.0926
0.366 0.34 0.339 0.321 0.301 0.285 0.274 0.261 0.263
0.090 0.086 0.082 0.083
10
1.5
2.5
4
6
25
35
16
50
0.25 0.247 0.248 0.245
0.254 0.253
0.080 0.079 0.079 0.078 0.078 0.077
70
95
120
150
185
240
1.000 1.000 1.000 1.000
1.021 1.033 1.043 1.059
1.031 1.048 1.063 1.086
1.040 1.061 1.081 1.111
1.049 1.074 1.098 1.134
1.057 1.087 1.115 1.157
1.066 1.101 1.133 1.182
1.076 1.116 1.153 1.209
1.087 1.132 1.174 1.238
1.099 1.150 1.199 1.271
1.112 1.171 1.227 1.309
1.129 1.196 1.260 1.354
1.149 1.227 1.300 1.409
1.174 1.265 1.350 1.478
1.206 1.315 1.416 1.567
1.251 1.383 1.506 1.691
1.318 1.485 1.641 1.874
1.428 1.652 1.862 2.176
1.646 1.984 2.301 2.776
2.296 2.976 3.612 4.565
1.000 1.000 1.000 1.000 1.000 1.000
1.082 1.113 1.140 1.170 1.213 1.273
1.120 1.166 1.207 1.251 1.314 1.403
1.154 1.212 1.265 1.321 1.402 1.515
1.186 1.257 1.320 1.388 1.487 1.623
1.219 1.302 1.376 1.456 1.573 1.733
1.254 1.350 1.435 1.528 1.662 1.848
1.291 1.401 1.499 1.605 1.759 1.972
1.331 1.457 1.569 1.690 1.866 2.108
1.377 1.520 1.648 1.786 1.986 2.262
1.431 1.593 1.739 1.896 2.125 2.440
1.493 1.680 1.847 2.027 2.288 2.650
1.570 1.785 1.978 2.185 2.488 2.905
1.665 1.917 2.142 2.385 2.738 3.225
1.790 2.089 2.357 2.645 3.065 3.643
1.963 2.327 2.653 3.004 3.515 4.219
2.218 2.678 3.091 3.534 4.181 5.072
2.638 3.258 3.813 4.410 5.279 6.479
3.473 4.409 5.247 6.147 7.460 9.270
5.966 7.843 9.526 11.333 13.969 17.603
R (/km) 200C
D.A.
R ( /km) 700C
D.A.
R ( /km) 700C
A.A.
L (mH/km)
X ( /km)
S mm2
Güç katsayısı
(Cos )
1.00
0.95
0.90
0.85
0.80
0.75
0.70
0.65
0.60
0.55
0.50
0.45
0.40
0.35
0.30
0.25
0.20
0.15
0.10
0.05
Reaktanslar 50 Hz için hesaplanmıştır.
Elektrik Mühendisleri Odası
411
Tek damarlı BAKIR iletken kablolar 3 adedi yan yana yatay düzlemde döşenmiş
TABLO C.2 K Katsayıları tablosu
R ( /km) 200C D.A.
R ( /km) 700C D.A.
R ( /km) 700C A.A.
L (mH/km)
X ( /km)
S mm2
Güç katsayısı (Cos )
1.00
0.95
0.90
0.85
0.80
0.75
0.70
0.65
0.60
0.55
0.50
0.45
0.40
0.35
0.30
0.25
0.20
0.15
0.10
0.05
1.150
1.380
1.380
0.535
0.168
16
1.000
1.040
1.059
1.075
1.091
1.107
1.124
1.142
1.162
1.185
1.211
1.242
1.279
1.326
1.387
1.472
1.597
1.803
2.212
3.433
0.727
0.870
0.870
0.514
0.161
25
1.000
1.061
1.090
1.115
1.139
1.164
1.189
1.217
1.247
1.282
1.321
1.368
1.425
1.497
1.590
1.719
1.909
2.223
2.847
4.707
0.524
0.627
0.627
0.497
0.156
35
1.000
1.082
1.121
1.154
1.187
1.220
1.254
1.291
1.332
1.378
1.431
1.494
1.571
1.666
1.792
1.964
2.220
2.641
3.478
5.974
0.387
0.463
0.463
0.489
0.154
50
1.000
1.109
1.161
1.206
1.249
1.293
1.339
1.388
1.442
1.504
1.575
1.658
1.760
1.888
2.055
2.285
2.625
3.187
4.301
7.628
0.268
0.321
0.321
0.473
0.149
70
1.000
1.152
1.224
1.287
1.347
1.408
1.472
1.541
1.617
1.703
1.802
1.919
2.061
2.239
2.472
2.793
3.268
4.051
5.606
10.247
0.193
0.231
0.232
0.466
0.146
95
1.000
1.207
1.306
1.391
1.473
1.557
1.644
1.738
1.841
1.958
2.093
2.252
2.446
2.689
3.007
3.444
4.091
5.159
7.279
13.605
0.153
0.183
0.184
0.458
0.144
120
1.000
1.257
1.379
1.485
1.586
1.690
1.798
1.914
2.043
2.187
2.354
2.552
2.792
3.093
3.487
4.029
4.831
6.154
8.781
16.620
0.124
0.148
0.150
0.454
0.143
150
1.000
1.313
1.461
1.589
1.713
1.839
1.970
2.112
2.268
2.444
2.647
2.887
3.179
3.545
4.024
4.683
5.658
7.267
10.461
19.993
0.0991
0.1190
0.1200
0.0754
0.9020
0.0926
0.451
0.142
185
0.445
0.140
240
1.000
1.388
1.572
1.732
1.886
2.041
2.205
2.380
2.574
2.793
3.045
3.343
3.705
4.160
4.754
5.573
6.784
8.782
12.748
24.585
1.000
1.496
1.731
1.936
2.132
2.331
2.540
2.765
3.013
3.292
3.615
3.996
4.459
5.041
5.801
6.847
8.396
10.951
16.022
31.157
NOT : 16 mm2'ye kadar kesitlerin ohmik dirençleri Tablo C.1'den alınabilir.
Reaktanslar 50 Hz için hesaplanmıştır.
Elektrik Mühendisleri Odası
412
Tek damarlı BAKIR iletkenli kablolar 3 adedi üçgen formda döşenmiş
TABLO C.3 K Katsayıları tablosu
R ( /km) 200C D.A.
R ( /km) 700C D.A.
R ( /km) 700C A.A.
L (mH/km)
X ( /km)
S mm2
Güç katsayısı (Cos )
1.00
0.95
0.90
0.85
0.80
0.75
0.70
0.65
0.60
0.55
0.50
0.45
0.40
0.35
0.30
0.25
0.20
0.15
0.10
0.05
1.150
1.380
1.380
0.371
0.117
16
1.000
1.028
1.041
1.052
1.063
1.074
1.086
1.099
1.113
1.128
1.146
1.168
1.194
1.226
1.269
1.327
1.414
1.557
1.840
2.687
0.727
0.870
0.870
0.35
0.110
25
1.000
1.042
1.061
1.078
1.095
1.111
1.129
1.148
1.169
1.192
1.219
1.251
1.290
1.338
1.402
1.489
1.619
1.833
2.258
3.525
0.524
0.627
0.627
0.333
0.105
35
1.000
1.055
1.081
1.103
1.125
1.147
1.170
1.195
1.222
1.253
1.289
1.331
1.382
1.447
1.531
1.646
1.817
2.100
2.660
4.333
0.387
0.463
0.463
0.325
0.102
50
1.000
1.072
1.107
1.137
1.165
1.194
1.225
1.258
1.294
1.335
1.382
1.438
1.505
1.590
1.701
1.854
2.080
2.454
3.194
5.405
0.268
0.321
0.321
0.309
0.097
70
1.000
1.099
1.146
1.187
1.227
1.267
1.309
1.354
1.403
1.459
1.524
1.600
1.693
1.809
1.962
2.171
2.482
2.993
4.009
7.041
0.193
0.231
0.232
0.302
0.095
95
1.000
1.134
1.198
1.253
1.307
1.361
1.417
1.478
1.545
1.621
1.708
1.812
1.937
2.095
2.300
2.584
3.003
3.695
5.069
9.169
0.153
0.183
0.184
0.294
0.092
120
1.000
1.165
1.243
1.311
1.376
1.443
1.512
1.587
1.669
1.762
1.869
1.996
2.150
2.343
2.596
2.944
3.459
4.309
5.995
11.027
0.124
0.148
0.150
0.29
0.091
150
1.000
1.200
1.294
1.376
1.456
1.536
1.620
1.710
1.810
1.922
2.052
2.205
2.392
2.626
2.931
3.352
3.976
5.003
7.043
13.132
0.0991
0.1190
0.1210
0.0754
0.9020
0.0930
0.287
0.090
185
0.281
0.088
240
1.000
1.245
1.361
1.462
1.559
1.657
1.760
1.871
1.994
2.132
2.291
2.479
2.707
2.994
3.369
3.886
4.650
5.911
8.414
15.884
1.000
1.312
1.460
1.588
1.712
1.837
1.968
2.110
2.266
2.441
2.644
2.884
3.175
3.541
4.018
4.676
5.650
7.257
10.445
19.961
NOT : 16 mm2'ye kadar kesitlerin ohmik dirençleri Tablo C.1'den alınabilir.
Reaktanslar 50 Hz için hesaplanmıştır.
Elektrik Mühendisleri Odası
EK D
413
ÜÇ FAZLI SİSTEMLERDE HARMONİK AKIMLARIN ETKİSİ
Dört ve beş damarlı kablolarda dört damardan da akım geçmesi halinde harmonik akımlar için
zayıflatma faktörleri.
Burada dengeli üç fazlı sistemlerde nötrden akım geçmesi hali ele alınmıştır. Bu çeşit akımlar nötr
hattındaki toplamları sıfır olmayan harmonikler taşıyan faz akımlarından kaynaklanır. Nötrde
sıfırlanmayan en önemli harmonik her zaman üçüncü harmoniktir. Nötr hattından geçen üçüncü
harmonik akımının miktarı, temel frekanslı faz akımını aşabilir. Böyle durumlarda nötr akımının
kablonun akım taşıma kapasitesi üzerinde kayda değer etkisi vardır.
Tablo D.1 de verilen değerler dört ve beş iletkenli kablolarda nötr iletkeninin faz iletkeni ile aynı
kesit ve malzemeden olması hali için düzenlenmiştir. Zayıflatma faktörleri üçüncü harmonik esas
alınarak hazırlanmıştır. Eğer belirli şekilde, örneğin % 10 dan daha fazla 9.,15. v.b. harmonikler
varsa düşük zayıflatma faktörleri alınmalıdır. Fazlar arasında % 50 den fazla dengesizlik olması
halinde de daha düşük zayıflatma faktörleri uygulanabilir.
Nötr hattı akımının faz akımlarından büyük olduğu durumlarda kablo kesiti nötr akımına göre
seçilir.
Kablo kesitinin nötr akımına göre belirlendiği ve nötr akımının faz akımlarından çok fazla büyük
olmadığı hallerde, faz akımları için listelerdeki akım taşıma kapasitelerinin azaltılması zorunludur.
Kablo kesitinin nötr akımına göre belirlendiği ve nötr akımının, faz akımlarından % 135‘den daha
fazla olduğu hallerde, faz iletkenleri tam olarak yüklenemeyeceklerdir.
Bu durumda nötr ve faz hatlarında üretilen ısı birbirini dengeleyeceğinden faz iletkenlerine
zayıflatma faktörü uygulanmasına gerek yoktur.
TABLO D.1
Dört ve beş damarlı kablolarda harmonik akımlar için zayıflatma faktörleri
Üçüncü harmonik
miktarı
%
0-15
15-33
33-45
>45
Zayıflama faktörü
Faz akımına
göre seçim
1.0
0.86
-
-
Nötr akımına
göre seçim
-
-
0.86
1.0
Örnek:
Tesis şekli, C metoduna göre duvar üzerine tutturulmuş, üç fazlı, PVC yalıtımlı, dört damarlı bir
kablonun 39 A taşıdığı farzedilsin.
Eğer devrede harmonik yoksa Tablo A.4‘e göre akım taşıma kapasitesi 41 A olan 6 mm2’lik kablo
yeterlidir.
Eğer % 20 üçüncü harmonik varsa 0,86 zayıflatma faktörü uygulaması ile yük akımı 39 / 0,86 =
45 A’e yükseltilir. Bu yük için 10 mm2’lik kablo gerekir.
Elektrik Mühendisleri Odası
414
Eğer % 40 üçüncü harmonik varsa kablo seçimi nötr akımına göre yapılacaktır. Nötr akımı 39 x
0,4 x 3 = 46,8 A ve 0,86 zayıflatma faktörü ile 46,8 / 0,86 = 54,4 A bulunur. Bu yük için 10 mm2
kesit uygundur.
Eğer % 50 üçüncü harmonik varsa, seçim yine nötr akımına göre yapılacaktır.
39 x 0,5 x 3 = 58,5 A Bu durumda faktör 1 ve kesit 16 mm2 olacaktır.
Bütün bu kablo seçim yöntemleri akım taşıma kapasitesine göre verilmiştir. Gerilim düşümü ve
diğer hususlar dikkate alınmamıştır.
Elektrik Mühendisleri Odası
415
EK E
BELGELEME VE RAPORLAMA İÇİN ÖRNEK FORMLAR VE AÇIKLAMALARI
Giriş
(i) Bölüm 15’in gerektirdiği Elektrik Tesisat Belgesi (Form 1), işin tasarımı, yapısı,
denetimi ve denenmesi açısından, ayrı ayrı olmak üzere, ilgisine göre tasarımcı,
tesisatçı ve denetim kuruluşu tarafından hazırlanacak ve imzalanacaktır.
(ii) Bir tesisat için Bölüm 15’in gerektirdiği Elektrik Tesisatı Küçük İşler Belgesi (Form
2) için gerekli kontrollar, işi gerçekleştiren tesisatçı tarafından yapılacak ve
imzalanacak ya da doğrulanacaktır.
(iii) Bölüm 15’in gerektirdiği Periyodik Denetleme Raporu (Form 3), bir tesisatın denetimi
tarafından düzenlenecek ve
ve denenmesi açısından bir denetim kuruluşu
imzalanacaktır.
(iv) Tesisatçılar, yukarıda (i), (ii) ve (iii) ile belirtilen görevleri gereğince, üstlenilen işin
yapısına ve Türk yönetmelik ve standartlarında belirlenen teknik standartlara ilişkin
yetkin bir bilgi ve tecrübeye sahip olacaklar ve bu yönetmelik dahilindeki test ve
denetim prosedürlerini ve uygun test ekipmanını kullanma konusunda tam olarak
yetkili olacaklardır.
(v) Elektrik Tesisat Belgeleri, tasarım, yapı, denetleme ve deneme konusunda yeni tesisata
ya da mevcut tesisat üzerinde yapılacak ilave işlere, ilişkin olarak yükümlülükleri
belirleyeceklerdir.
(vi) Elektrik Tesisatı Küçük İşler Belgesi, belgenin 1. Bölümünde tanımlanan işin tasarım,
yapı, denetim ve denenmesine ilişkin yükümlülüğü belirtmektedir.
(vii) Periyodik Denetleme Raporu, raporda belirtilen süre ve sınırlamalar dahilinde bir
tesisatın denetlenmesi ve denenmesine ilişkin yükümlülüğü belirtilir.
(viii) Bölüm 15’de belirtildiği üzere bir Denetleme Listesi ve bir Deney Sonuçları Listesi,
ilgili Elektrik Tesisat Belgesi ya da Periyodik Denetleme Raporu ile beraber
sunulmalıdır.
(ix) Şirket ya da başka bir kurum adına bir form hazırlarken ya da imzalarken bireyler
kimin adına hareket ettiklerini belirtmelidirler.
(x) Büyük ve karmaşık tesisatların genişletilmesinde ya da teknik olmayan kimseler
tarafından istenmesi halinde, açıklayıcı olma yönünden ilave formlar talep edilebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
416
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ
Form 1/1 Sayfa no: / (Not 5)
ABONE BİLGİLERİ (Not 1)
TESİSAT ADRESİ
TESİSATIN TANIMI VE BOYUTU Kutuyu işaretleyiniz Yeni Tesisat
Tesisatın Tanımı Mevcut Tesisata ek
Bu belge dahilindeki tesisatın kapsamı Mevcut Tesisatta değişiklik
(Gerekirse devam kağıdını kullanın)
devam kağıdı no:...’a bakınız.
TASARIM
Özellikleri yukarıda tanımlanmış olan elektrik tesisatının tasarım işlerinin sorumlusu olarak tasarım aşamasında gerekli özen ve
emeği harcadığımı, sorumluluğum altında bulunan sözü geçen işin yürürlükteki Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğine uygun olarak,
bilgim dahilinde projelendirildiğini KABUL EDERİM.
İmza yükümlülüğünün boyutu bu belgenin konusuna ilişkin olarak yukarıda belirtilen iş ile sınırlandırılmıştır.
Tesisatın TASARIMI için: (Not 3)
İmza:
Tarih:
Ad, Soyad :
YAPIM
Özellikleri yukarıda tanımlanmış olan elektrik tesisatının yapım işlerinin sorumlusu olarak yapım aşamasında gerekli özen ve
emeği harcadığımı, sorumluluğum altında bulunan sözü geçen işin, bilgim dahilinde gerçekleştirildiğini TEYİD EDERİM.
İmza yükümlülüğünün boyutu bu belgenin konusuna ilişkin olarak yukarıda belirtilen iş ile sınırlandırılmıştır.
Tesisatın YAPIMI için: (Not 3)
İmza:
Tarih:
Ad, Soyad :
Yüklenici :
DENETLEME VE DENEME
Özellikleri yukarıda tanımlanmış olan elektrik tesisatın denetleme ve deneme işlerinden sorumlu olan ben, denetleme ve deneyler
aşamasında gerekli özen ve emeği harcadığımı, sorumluluğum altında bulunan sözü geçen işin yürürlükteki Elektrik İç Tesisleri
Yönetmeliğine uygun olarak, bilgim dahilinde gerçekleştirildiğini KABUL EDERİM.
İmza yükümlülüğünün boyutu bu belgenin konusuna ilişkin olarak yukarıda belirtilen iş ile sınırlandırılmıştır.
Tesisatın denetleme ve denenmesi için: (Not 3)
İmza:
Tarih:
Ad, Soyad :
Denetçi :
Sonraki DENETLEME
Bu tesisatın ....... yıl/aydan daha kısa bir zaman önce denetlenmesi ve denenmesi önerilir. (Not 4 ve 7)
Elektrik Mühendisleri Odası
417
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ İMZA BÖLÜMÜ
Form 1/2
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİNİ İMZALAYANLAR
Tasarımcı
Yapımcı
İsim:
Adres:
Firma/Kuruluş:
Posta kodu:
Tel No:
İsim:
Adres: Posta kodu:
Firma/Kuruluş:
Tel No:
Denetleyici
İsim:
Adres:
Firma/Kuruluş:
Posta kodu:
Tel No:
BESLEME KARAKTERİSTİKLERİ VE TOPRAKLAMA DÜZENLEMELERİ (kutuları işaretleyin ve detayları girin)
Topraklama Sistemi Faz İletkenlerin sayısı ve tipi Besleme kaynağı karakteristikleri Ana Koruma cihazı
AC DC Nominal gerilim , U/Uo(1)
V Karakteristikleri
TN-C 1 Faz, 2 tel 2 kutup Nominal frekans, f (1) Hz Tip:
TN-S 1 faz, 3 tel 3 kutup Olası Hata akımı , Ipt (1) kA Nominal akım A
TN-C-S 2 faz, 3 tel Diğer Dış çevrim empedansı
TT 3 faz, 3 tel
IT 3 faz, 4 tel
(Not: 1 araştırma ya da ölçüm ile)
BELGEYE İLİŞKİN TESİSATIN ÖZELLİKLERİ
Eşzamanlı güç
Faz başına A dir. Temel topraklama elektrodu yayılma direnci : dur.
Toplam kW İlave topraklayıcı (varsa) Tip (1) Yer:
Topraklama toplam direnci : dur.
Sistem Topraklama iletkeni: malzeme
Ana Koruyucu İletkenler
mm2
bağlantı onaylandı
Ana eşpotansiyel iletkeni: malzeme
bağlantı onaylandı
Gelen su ve/veya gaz borularına bağlandı Diğer elemanlara bağlandı.
mm2
Ana Devre Kesici
Tip ve kutup sayısı
:
Akımı: A.
Gerilimi: V.
Yeri:
………Sigorta akımı/ayar değeri:
A.
Artık akım anahtarı beyan akımı In=……….. mA, ve açma süresi ...... ms (In de) (eğer varsa ana devre kesicisi
olarak kullanılamaz.)
MEVCUT TESİSATA İLİŞKİN YORUMLAR:
LİSTELER :İlişikteki listeler bu belgenin bir parçasıdır ve bu belge sadece ilişikteki listelere birlikte geçerlidir.
...........ad. Denetleme listeleri ve ............ad. Deneme sonuçları listeleri ektedir. (Eklenen listelerin adedini giriniz)
(1) Çubuk(lar), şerit vb.
Elektrik Mühendisleri Odası
418
Notlar:
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ
1. Elektrik Tesisat Belgesi yeni bir tesisat için sadece yeni tesisatların başlangıç belgesi olarak ya
da mevcut bir tesisata yeni devrelerin eklenmesi ya da ilaveler yapılmasına ilişkin değişiklikler
için kullanılabilir.
Periyodik Denetleme Raporu gerektiren hallerde, periyodik denetlemeler için kullanılamaz.
Yeni devrelerin girişini kapsamayan bir değişiklik ya da ilave için, Elektrik Tesisatı Küçük
İşler Belgesi kullanılabilir.
Belgenin aslı işverene, bir kopyası İşletmeye verilecek ve bir kopyasıda işi yapan kişide
kalacaktır.
2. Bu belge sadece Denetleme listesi ve Deney Sonuçları Listesi ile geçerli olacaktır.
3. Kullanılan imzalar, tasarım, yapı ve denetleme ve deneme görevlerini yerine getiren şirketler
tarafından yetkilendirilmiş kimselere aittir. Birden fazla işlem cinsini gerçekleştirmeye yetkili
bir kişi, gerekli yerlerin her birini ayrı ayrı imzalayacaktır. Ancak tesisatı yapan ve denetleyen
kişi aynı kişi olamaz.
Tasarım işini yapan kişi ilgili belgeyi düzenleyip, projesi ile birlikte işverene teslim eder.
4. İlk periyodik denetlemeden önce tavsiye edilen zaman aralığı ilave edilmelidir.
5. Deney Sonuçları Listelerinin her birinin sayfaları, tüm sayfalarla beraber
numaralandırılmalıdır.
6. Kaydedilen maksimum olası hata akımı, ya kısa devre akımından ya da topraklı hata akım-
ından daha büyük olmalıdır.
7. Bir sonraki denetleme için teklif edilen tarih, tesisatın ömrü boyunca makul olarak beklenen
sıklık ve kalitedeki bakımı da göz önünde bulundururak belirlenmelidir.
ELEKTRİK TESİSATLARI PERİYODİK DENETLEME RAPORU
Notlar :
1.
Periyodik Denetleme Raporu yalnızca mevcut bir tesisatın durumunu belirlemek için
kullanılacaktır.
Rapor, Denetleme Listesi ve Deney Sonuçları Listesi ile birlikte geçerlik kazanır.
Tesisat kısımları ile ilgili gözlemler varsa bunlar 1-4 kodu ile işaretlenecektir.
2.
3.
4. Denetleyen kişi tesisatın, Yönetmelik Madde 104’de verilen en büyük periyodik denetleme
aralıklarından daha kısa sürede denetlenmesini öngörürse “Gelecek denetleme” bölümünü
işaretleyecektir.
Elektrik iç tesis işlerinin periyodik denetlenmesinde yapının veya birden fazla bloktan
oluşması halinde yapı grubunun tümüne ilişkin periyodik denetleme raporu esas olup;
yapı/yapı grubu, bloklara veya dairelere veya başka bölümlere ayrılarak periyodik denetleme
raporu hazırlanamaz, ayrı tesisatçılar tarafından periyodik denetleme raporu verilemez.
5.
Elektrik Mühendisleri Odası
419
KÜÇÜK ELEKTRİK TESİSAT İŞLERİ BELGESİ
1. Küçük Elektrik İşleri sertifikası, yeni bir tesisat karakteri taşımayan bir tesisatta yapılan
ilave ve değişiklikler için düzenlenir. Örnek olarak, mevcut bir tesisata bir priz eklenmesi
veya bir armatür ilavesi, bir aydınlatma anahtarının yerinin değiştirilmesi, gösterilebilir. Bu
belge armatür değişikliklerinde kullanılır ama dağıtım tablosu değişimi ve benzerleri için
uygun değildir.
2. Dolaylı dokunmaya karşı koruma metotları açıkça belirtilecektir. Örneğin topraklı
eşpotansiyel bağlantı ve sigorta/otomatik anahtar/artık akım anahtarı kullanılarak devrenin
otomatik olarak kesilmesi gibi.
Eğer tesisatta, etkili topraklama şartları yahut yeterli ana eşpotansiyel kuşaklama iletkeni
eksiklikleri varsa bunlar açıkça belirtilmelidir.
3.
4. Malsahibi, olumsuzluklar konusunda yazılı olarak uyarılmalıdır.
5. Küçük işlere de Yönetmeliğin öngördüğü denemeler uygulanır. Örnek olarak bir priz
ilavesinde:
a-
b-
c-
d-
e- Artık akım anahtarlarının çalışır halde olduğunun kontrolu.
Priz topraklama ucunun ana topraklama ucu ile bağlantısının kontrolu,
İlave devrenin yalıtım direncinin kontrolu,
Toprak hatası halinde izin verilen açma sürelerinin aşılmadığının kontrolu,
Priz kontaklarının doğru bağlandığının kontrolu,
ELEKTRİK TESİSAT BELGESİ
İŞVERENLER İÇİN AÇIKLAMA (Belgeye eklenecek)
Bu belge, elektrik
gerçekleştirildiğini teyid etmek içindir.
tesisat
iç
işinin Elektrik
İç Tesisat Yönetmeliği doğrultusunda
Belgenin aslı işverende kalacaktır. İşletmeye bir nusha sunulacak ve yüklenicide ikinci bir belge
kopyası kalacaktır. Eğer işveren malsahibi değilse, bu belgenin ekleri ile bir kopyası, malsahibine
de verilecektir.
Belgenin aslı güvenli bir yerde muhafaza edilmeli ve gelecekte elektrik tesisatını denetleyecek ya
da sorumluluğunu üstlenecek tüm kimselere gösterilmelidir. Daha sonra mülk sahip değiştirirse,
bu belge mülkün yeni sahibine, elektrik tesisatının Elektrik İç Tesisat Yönetmeliğine uygun olarak
gerçekleştirildiğini belgeleyecektir.
Elektriksel güvenlik nedenleriyle, elektrik tesisatı bir tesisatçı tarafından belirli aralıklarla
denetlenmelidir. Sonraki denetimden önce tavsiye edilen maksimum zaman aralığı “Sonraki
Denetleme” başlığı altında 1. sayfada belirtilmiştir.
Bu belge sadece yeni bir elektrik tesisatı ya da mevcut bir tesisata yapılan yenilik ya da değişiklik
ile ilgili yeni bir çalışma için çıkartılır. Mevcut bir elektrik tesisatının denetlenmesi için
çıkarılmamalıdır. Periyodik denetleme için “Periyodik Denetleme Raporu” düzenlenmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
420
KÜÇÜK ELEKTRİK TESİSAT İŞLERİ BELGESİ
Form 2 (Sadece yeni bir devre karakteri taşımayan küçük elektrik işleri içindir.)
BÖLÜM 1: Küçük işlerin tanımı
1- Küçük işlerin tanımı
2. Yer/Adres
3. Küçük işlerin tamamlanma tarihi
4. Yeni çıkış hatları varsa detayı
BÖLÜM 2: Tesisat detayları
1. Topraklama sistemi TN-C-S TN-S TT
2. Dolaylı dokunmaya karşı koruma yöntemleri
3. Değiştirilen devre için koruyucu cihaz
Tipi:
Akımı:
A
Topraklama ve eşpotansiyel kuşaklama düzenlerinin yeterliliği dahil, mevcut tesisat
hakkında yorumlar
BÖLÜM 3: Temel kontrollar
Topraklama sürekliliği yeterlidir.
Faz sırası ve kutuplar doğru bağlanmıştır.
Artık akım anahtarı çalışır durumdadır.(varsa).
Nominal artık beyan akımı In. mA ve işletim süresi ............ms (In)
BÖLÜM 4: Beyan
Ben, bu tesisatı yapan tesisatçı olarak, sözü geçen işlerin, mevcut tesisatın güvenliğini
bozmadığını, sözü geçen işlerin yürürlükteki Elektrik İç Tesisat Yönetmeliğine uygun
şekilde
tesis ve kontrol edildiğinin bilgim dahilinde olduğunu
kontrollarım esnasında gördüğümü TEYİD ederim.
tasarlandığının,
Tesisatçı (yapımcı):
İsim :
Oda sicil no:
Adres:
İmza :
Ünvanı:
Tarih:
Elektrik Mühendisleri Odası
421
ELEKTRİK TESİSATLARI İÇİN PERİYODİK DENETLEME RAPORU
Form 3/1
Adı:……………………………………………………………………………..……..
Adresi:…………………………………………………………………………..…….
Abone bilgileri:
Raporun istenme gerekçesi:
Tesisata ait bilgiler:
Kullanıcı: …………………………………………………………………………..…
Tesisat: ………………………………………………………………………….……
Adres:…………………………………………………………………………………
Yapıya ait açıklamalar: Ev Ticari Endüstri Diğer
Elektrik tesisatının takribi yaşı :…………yıl.
Değişiklik ya da ilave yapıldığı görülüyor mu? Evet Hayır Belli değil
Değişiklik görülüyorsa yaklaşık yaşı……………yıl
Son denetleme tarihi:……………………………. Kontrola ait kayıtlar var mı? Evet Hayır
Denetlemenin sınırları ve kapsamı:
Kapsam:……………………………………………………………………………
Sınırlamalar:………………………………………………………………………..
Bu denetleme Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğine göre yapılmıştır.
Kanal ve borular içindeki kablolar, döşeme, tavan boşluklarındaki, bina bünyesindeki, toprak altındaki kablo ve
borular gözlenememiştir.
Gelecek denetleme:
Bu tesisatın bundan sonraki denetlenmesinin ………….ay/yıl ‘dan önce yapılmasını tavsiye ederim.
Gözlemler gecikmeksizin düzeltmeler yapılmasını şart koşmaktadır. (Gereksiz ise bu satırı çiziniz.)
Beyan:
Deneyen ve Denetleyen:
İsim :…………………………………………… İmza :…………………………………………
Oda sicil no : :………………………… …….. Ünvanı :……………………………………
Adres :………………………………………….. Tarih :…………………………………………
.
Elektrik Mühendisleri Odası
422
Form 3/2
BESLEME KARAKTERİSTİKLERİ VE TOPRAKLAMA DÜZENLEMELERİ (kutuları işaretleyin ve detayları girin)
Topraklama Sistemi Faz İletkenlerin sayısı ve tipi Besleme kaynağı karakteristikleri Ana kesici
TN-C AC: DC: Nominal gerilim , U/Uo(1) V Karakteristikleri
TN-S 1 faz, 2 tel 2 kutup
Nominal frekans, f (1) Hz Tip:
TN-C-S 1 faz, 3 tel 3 kutup Hata Akımı Olasılığı, IF
(1) A Nominal akım : A
TT 2 faz, 3 tel Diğer Dış çevrim empedansı ZE
IT 3 faz, 3 tel
3 faz, 4 tel
(Not: 1 araştırma ya da ölçüm ile)
BELGEYE İLİŞKİN TESİSAT ÖZELLİKLERİ
Temel Topraklama Direnci İlave Topraklama Elektrodu Detayları (varsa)
Tip (örn. Çubuk(lar), şerit vs) Yer:
Topraklama direnci
dur. …………………………….. …………… ………….. …
Ana Koruyucu İletkenler
Sistem Topraklama iletkeni:
Malzeme
Ana eşpotansiyel iletkeni: Malzeme
mm2
mm2
Gelen su borularına Gaz borularına
Çelik yapıya Yıldırımlık korumasına Dışarıdan gelen diğer tesisatlara
bağlandı.
Yakıt borularına
Ana Devre Kesici
Tip ve kutup sayısı
:
Akımı: A
Gerilimi: V
Yeri:
………Sigorta akımı / ayar değeri:
………….. A
Artık akım anahtarı beyan akımı In= mA, ve açma süresi ...... ms (In de)
(eğer varsa ana devre kesicisi olarak kullanılamaz.)
MEVCUT TESİSATA İLİŞKİN GÖZLEMLER VE TAVSİYELER
Ekli denetleme listeleri ve deney sonuçlarına, denetlemenin kapsam ve sınırlarına bağlı olarak
Düzeltilecek bir işe ihtiyaç görülmemiştir. Aşağıdaki hususlar gözlenmiştir.
…………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………….……………
…………………………………………………………………………………………………………………………………
Aşağıdaki her bir sayı, yapılmış olan her bir gözlem için sorumlu kişilere, tesisatta yapılması tavsiye edilen işlemi
işaret etmektedir.
1 Acilen dikkat gerektirir. 2 Düzeltme gerektirir. 3 İlave inceleme gerektirir.
4 Yönetmeliğe uygun değildir. Ancak incelenen tesisatın güvensiz olduğunu göstermez.
DENETLEMENİN ÖZETİ
Denetleme tarihi: ……………………………….
Tesisatın genel durumu:……………………………………………………………………………………………………….
Genel değerlendirme: YETERLİ / YETERSİZ
LİSTELER
Ekli listeler bu dökümanın parçasıdır.ve bu rapor listeler eklendiğinde geçerlidir.
....... adet Denetleme Listesi ve .......... adet Deney Sonuç Listesi eklenmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
423
DENETLEME LİSTESİ
Elektrik Çarpmasına Karşı Koruma
Yöntemleri
(a) Doğrudan ve dolaylı dokunmaya karşı birlikte
koruma:
(i) SELV (not 1)
(ii) Enerji boşalmasının sınırlandırılması
(b) Doğrudan dokunmaya karşı koruma: (not 2)
(i) Gerilim altındaki bölümlerin yalıtılması
(ii) Korkuluk veya mahfazalar ile koruma
(iii) Engeller ile koruma (not 3)
(iv) Erişme uzaklığı dışına yerleştirme (not 4)
(v) PELV
(vi) Artık akım cihazları ile yapılan ilave koruma
(c) Dolaylı dokunmaya karşı koruma
(i) Topraklanmış potansiyel dengeleme ve
beslemenin otomatik kesilmesi kapsamında:
Topraklama iletkeninin kontrolü
Koruma iletkeni devresinin kontrolü
Ana potansiyel dengeleme iletkeninin kontrolü
Ek potansiyel dengeleme iletkeninin kontrolü
Birleşik koruma ve işlevsel maksatlı
topraklama düzenlemesinin kontrolü
Diğer besleme kaynakları için uygulanabilir
düzenlemelerin yeterliliği
Artık akım cihazlarının kontrolü
(ii) Sınıf II donanım veya eşdeğer yalıtkan
kullanımı ile koruma (not 5)
(iii) İletken olmayan bölgeler ile koruma: (not 6)
Koruma iletkeninin bulunmamasının kontrolü
(iv) Toprak bağlantısı olmayan potansiyel
dengeleme ile koruma: (not 7)
Toprak bağlantısı olmayan potansiyel
dengeleme iletkeninin kontrolü
(v) Elektriksel ayırma ile koruma (not 8)
Karşılıklı Zararlı Etkilerin Önlenmesi
(a) Elektriksel olmayan tesisatlara yaklaşma
ve diğer etkilerin kontrolü
(b) Bant I ve bant II devrelerinin ayrılması
veya bant II yalıtımı kullanılması
(c) Güvenlik devrelerinin ayrılması
Tanımlama
(a) Şemalar, talimatlar, devre çizimleri ve kısa
bilgiler
(b) Tehlike işaretleri ve diğer uyarı işaretleri
(c) Koruma cihazlarının, anahtarlarının ve
terminallerinin etiketlenmesi
Kablo ve iletkenler
(a) Kablo yollarının uygunluğu ve mekanik
koruma
(b) İletkenlerin bağlanması
(c) Tesisat yöntemleri
(d) İletkenlerin, akım taşıma kapasitesi ve
gerilim düşümüne göre seçimi
(e) Yangın korkuluğu, uygun kilitleme ve
sıcaklık etkisine karşı koruma
Genel
(a) Ayırma ve anahtarlama için kullanılan
cihazların doğru yerleştirilmesinin kontrolü
(b) Pano ve diğer donanımlara girişin
uygunluğu
(c) Özel tesisatların ve yerleştirmelerin
belirli güvenlik mesafesinin kontrolü
(d) Tek kutuplu koruma ve anahtarlama
cihazlarının yalnızca faz iletkenine
bağlanmasının kontrolü
(e) Aksesuar ve donanımların doğru
bağlanması
(f ) Düşük gerilim koruma cihazları kontrolü
(g) Dolaylı dokunmaya karşı koruma
ve/veya aşırı akım koruma ve izleme
cihazlarının seçimi ve ayarının kontrolü
(h) Dış etkilere uygun donanımın ve güvenlik
mesafesinin seçilmesi
(ı ) Uygun işlevsel anahtarlama cihazlarının
seçilmesi
Denetimi Yapan:………………………………….
Tarih:………………………………………….
Notlar:
: Denetleme uygulanmıştır ve sonuç tatmin edicidir.
X : Denetleme uygulanmıştır ve sonuç tatmin edici değildir.
1- SELV bir çok düşük gerilim sistemi olup topraklamadan ve
ve
diğer
düzenlemeler kontrol edilmelidir. (Madde 42-b)
ayrılmıştır. Özel
sistemlerden
yönetmelik
2- Doğrudan dokunmaya karşı koruma yöntemi uygulanıyorsa
uygun mesafelerin ölçülmesi gereklidir.
3- Engeller ile koruma özel durumlarda kabul edilir.(Madde 43-d)
4- Erişme uzaklığı dışına yerleştirme ile koruma özel
durumlarda kabul edilir. (Madde 43-e)
5- Sınıf II donanım kullanımı yalnızca tesisatın etkin bir
denetim altında olduğu kanıtlandığında nadiren kabul
edilir. (Madde 44-c)
İletken olmayan bölgeler ile koruma konut binaları için
uygun olmayıp özel önlemler gerektirir. (Madde 44-d)
6-
7- Toprak bağlantısı olmayan potansiyel dengeleme
ile
koruma konut binalarında uygun olmayıp yalnızca özel
durumlarda kullanılır. (Madde 44-e)
Elektriksel ayırma. ( Madde 44-f )
8-
Elektrik Mühendisleri Odası
424
Yüklenici:…………………………….. Dağıtım kutusunun yeri/Adresi: ……………………………………………………… Deneyde kullanılan aletler: (Marka/No)(Not 4)
Çevrim empedansı:…………………………..
Deney tarihi:…………………………. Topraklama sistemi:TN-S / TN-C-S / TT
Besleme kaynağı nda Ze ………..… dur. Devamlılık:…………………………………..
Yalıtım:………………………………………
Artık akım kontrol cihazı:……………………
İmza :………………………………… Faz-toprak kısa devre akımı…………kA(Not 3)
Dolaylı dokunmaya karşı koruma yöntemi:……………………………………………………
Denenecek donanım: (Not 5)……………………………………………………………………………………………………..
DENEY SONUÇLARI LİSTESİ
İşin açıklanması :
Aşırı akım Deney sonuçları
Koruma cihazı
Devrenin Kısa devre kesme Hat Devamlılık Yalıtım Kutuplar Toprak çevrim Fonksiyon Açıklamalar
Açıklanması kapasitesi …...kA (Not 6) iletkenleri direnci empedansı deneyleri
Tip Kategori Faz Koruma R1+R2 R2 Faz-Faz Faz-Toprak ZS Zsmax AAA Diğer
In Ia süresi
A A mm2 mm2 M M ms
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
Devre düzenleme şartlarından sapmalar ve özel notlar
Elektrik Mühendisleri Odası
Deney sonuçları listesinin doldurulması ile ilgili açıklama notları
425
Not-1
Not-2
Not-3
Topraklama sistemi : İşletmeden öğrenilecek veya gözlem yapılacaktır.
Besleme kaynağının işletme topraklama direnci (Ze) : Binanın ana dağıtım
tablosundan trafoya doğru ölçülen empedans. Bu değer ölçülecek veya İşletme
teyit
tarafından verilen değer kullanılacaktır.Topraklamanın etkinliği deney
edilmelidir.
Beklenen kısa devre akımı : Üç fazlı kısa devre veya toprak kısa devresinden büyük
akımlı olan esas alınır. Tercihan İşletmeden sorulmalıdır.
Deneylerde kullanılan aletler: Aletlerin markaları ve numaraları yazılacaktır.
Not-4
Not-5 Denenecek donanım: Ana tablo, dağıtım tablosu v.b. ana parça yazılacaktır.
Not-6
Aşırı akım koruma cihazlarının kesme kapasitesi : Üzerindeki etiketten tespit
edilmelidir.
ile
Aşağıdaki deneyler verilen sırada yapılacaktır.
*7
*8
Ana ve tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklama dahil koruma hatlarının
devamlılığının kontrolu : Her koruma hattının doğru bağlandığı kontrol edilecektir.
Süreklilik denemesi : Binanın ana tablosunda faz ve koruma hatları kısa devre edilip
hat sonundan faz ve koruma hattının toplam direnci ölçülür. Ölçülen değer (R1+R2)
kolonuna yazılır. Koruma hattı direncinin (R2) yalnız başına ölçülmesi, bina ana
tablosundaki koruma barası ile tüketici arasındaki koruma hattı uzun bir kablo yardımı
ile ölçülür.(Uzun kablonun direnci düşülmelidir.) Bu deney esnasında:
Her sigorta veya tek kutuplu koruma cihazının yalnızca faz iletkenine konduğu,
-
-
Duylarda dış kontağın nötr hattına bağlandığı,
Prizlere ve benzeri cihazlara iletkenlerin kutuplar yönünden doğru bağlandığı,
kontrol edilip; kutuplar kolonuna işaretlenir.
R2 kolonuna direnç değeri yazılmış ise R1+R2 değerine ihtiyaç yoktur.
R2 değeri ana eşpotansiyel kuşaklama barasından tüketiciye kadar ölçülür.
R2 kolonuna kaydedilir.
*9,*10 Yalıtım direnci : Yalıtım direnci faz iletkenleri ve nötr ile toprağa karşı ölçülür.
Gerilime hassas cihazlar devre dışı edilir veya bunların faz iletkenleri ve nötr
birleştirilip toprağa karşı yalıtım direnci ölçülür. Değerler yalıtım direnci kolonuna
işlenir.
Bu deneyler tesisat enerjilenmeden yapılır.
*11
*12
*13
*14
*15
Kutuplar : Cihazların kutuplarının doğru bağlandığı işaretlenir.
Toprak hatası çevrim empedensı ZS : Bu değer gerilimli hattın en uzak noktasında
ölçme yolu ile belirlenmeli veya R1+R2 kolunundaki değere Ze’nin ilavesi ile
bulunmalıdır.
Zsmax : Koruma cihazının çalışma akımından hesaplanan en büyük çevrim empedansı.
Fonksiyon deneyleri : Artık akım anahtarlarının çalışması cihaz üzerindeki düğme
yerine bir hata benzetimi yolu ile yapılmalıdır. Anahtarın çalışma süresi ilgili kolona
kaydedilir.
Bütün bağlama cihazları, sürücü devreler, karşılıklı kilitler vb. Çalıştırılarak uygun
şekilde montajlarının yapıldığı, ayarlandıkları ve tesis edildikleri kontrol edilir. Uygun
sonuç halinde ilgili kolona işaretlenir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Topraklama elektrodunun direnci : TT sistemlerde topraklama direnci ölçülmelidir. Güvenlik
için topraklama direncinin 200 ‘dan veya RA = 25V/IN’den hesaplanan değerden küçük
olanının altında olması gerekir. Ölçülen değer formlarda gösterilir.
426
Elektrik Mühendisleri Odası
Form 4
427
Elektrik Tesisatçısının:
Adı, Soyadı:
Oda Sicil No:
İşletme Kayıt No:
Tesis Sahibinin:
Adı ve Soyadı:……………………………..
Mahalle :…………………………………..
Cadde:……………..Sokak:……………….
No :……………….. Daire No: :.………….
İlçe:………………. İl:…………….………
Yeni tesisat aşağıda gösterilmiştir.
(ŞİRKET VEYA ORTAKLIĞI)
ELEKTRİK BAĞLANTI
BİLDİRİMİ
İŞE BAŞLAMA
Müşterinin:
Adı ve Soyadı:……………………………..
Mahalle :…………………………………..
Cadde:……………..Sokak:……………….
No :……………….. Daire No: :.………….
İlçe:………………. İl:…………….………
Lamba Gücü
Priz Gücü
Varsa Diğer Güçler
Seri No :
Başvuru No :
Abone No :
Yapının / İnşaatın:
Pafta: ..............................
Ada:……………………..
Parsel:…………………...
Ruhsat tarihi:…………….
Ruhsat No:………………
Aydınlatma + Priz
Kurulu Gücü
Adet
Watt
Adet
Watt
Cinsi
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Elektrik Motorları
Kuvvet Kurulu Gücü
Adet
Volt
Amp.
Watt
Cos φ
Devir
Sayısı
Fabrika
Markası
Niçin
kullanıldığı
Adet
Cinsi
Watt
Alçak Gerilim Kompanzasyon Tesisi
…………..kVAr (sabit) ………kVAr (oto.) …….. kVAr (toplam)
Güç İlavesi durumunda yeni eklenen tesisat aşağıda gösterilmiştir.
Priz
Lamba
Elektrik Motorları
Toplam Güç
Adet
Watt
Adet
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Eski Güç
Yeni Güç
Elektrik İç Tesisat Projesinin :
Proje Müellifi : ……………………………
Onay Tarihi : ...............................................
Onay Sayısı : ...............................................
Denetim Kuruluşunun :
Unvanı : ...............................................................................
Adresi : ...............................................................................
................................................................................
Yetkili imza :
DÜŞÜNCELER :
...................................................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................
Yukarıda ada, parsel ve açık adresi belirtilen yapının elektrik iç tesisatının yapımına ...../......./20...... tarihinde başlanacaktır.
Yapı sahibinin Elektrik tesisatçısının Denetim Kuruluşu
Adı, Soyadı ve İmzası Adı, Soyadı,Tarih ve İmzası Elektrik Mühendisi
...../......./20....... Adı, Soyadı ve İmzası
Elektrik Mühendisleri Odası
428
Form 5
Elektrik Tesisatçısının:
Adı, Soyadı:
Oda Sicil No:
İşletme Kayıt No:
Tesis Sahibinin:
Adı ve Soyadı:……………………………..
Mahalle :…………………………………..
Cadde:……………..Sokak:……………….
No :……………….. Daire No: :.………….
İlçe:………………. İl:…………….………
Yeni tesisat aşağıda gösterilmiştir.
(ŞİRKET VEYA ORTAKLIĞI)
ELEKTRİK BAĞLANTI BİLDİRİMİ
İŞ BİTİMİ
Seri No :
Başvuru No :
Abone No :
Müşterinin:
Adı ve Soyadı:……………………………..
Mahalle :…………………………………..
Cadde:……………..Sokak:……………….
No :……………….. Daire No: :.………….
İlçe:………………. İl:…………….………
Yapının/İnşaatın:
Pafta: ..............................
Ada:……………………..
Parsel:…………………...
Ruhsat tarihi:…………….
Ruhsat No:………………
Lamba Gücü
Priz Gücü
Çeşitli Güçler
Aydınlatma+priz
Kurulu gücü
Adet
Watt
Adet
Watt
Cinsi
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Adet
Volt
Amp.
Watt
Cos φ
Devir
Sayısı
Fabrika
Markası
Niçin
kullanıldığı
Adet
Cinsi
Watt
Elektrik Motorları
Kuvvet Kurulu Gücü
Alçak Gerilim Kompanzasyon Tesisi
…………..kVAr (sabit)
………kVAr (oto.)
…….. kVAr (toplam)
Güç İlavesi durumunda yeni eklenen tesisat aşağıda gösterilmiştir.
Priz
Lamba
Elektrik Motorları
Toplam Güç
Adet
Watt
Adet
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Adet
Cinsi
Watt
Eski Güç
Yeni Güç
Müşterinin Ölçü ve Sayaç Sistemi Bilgileri
1 - Sayacın
Aktif
Reaktif (End) Reaktif (Kap)
Akımı
Gerilimi
Sınıfı
Cinsi
Markası
Seri No:
Tipi
Başl.Endeksi
İmal Tarihi
İmp-Dev/kWh
Hane Sayısı
İç Çarpanı
Faz/Tel adedi
Akım trf.
Gerilim Trf.
2 - Ölçü Trafosunun
Çevirme Oranı
Sınıfı
Markası
Seri No (A Fazı)
Seri No (B Fazı)
Seri No (C Fazı)
Tipi
Gücü (VA)
3 – Sayacın bulunduğu yer
a) Enerji Odasında
b) giriş Merdiven Boşluğunda
c) Dışarıda Kapı Yanında
d) Diğer (Bağımsız bölüm içerisinde vb.)
Denetim Kuruluşu tarafından elektrik iç
tesisleri denetlenmiştir.
..../...../20. .
Denetim Kuruluşu
Elektrik Mühendisi
Kaşe/ İmza
Yapı kurulu gücü :
Yapı eşzamanlı gücü :
Müşterinin Enerji Aldığı Yer Bilgileri
Trafo Adı: ………………..
Trafo No:…………..Trafo Gücü:……
Fider / Kol No: Direk No:
En Yakın Abone No:…………….
Tesis sahibinin adı soyadı ve İmzası:
...../..../20...
İşletme Görevlisi
Kaşe/İmza :
Yukarıda adresi yazılı ve ekte planı
verilen elektrik iç tesisatı
tarafımdan yapılmıştır.
..../...../20. .
Tesisatçının imzası : Kaşe/İmza
Bu tesisat şebekeye bağlanabilir.
İşletme Mühendisi
...../..../200..
Kaşe/İmza
Tarafımca temin edilen ve yukarıda özellikleri belirtilen elektrik sayacı / sayaçları işletme yetkililerince kontrol edilerek mühürlü vaziyette teslim
edilmiştir. …../…../ 20…..
Abonenin imzası:
………/………/200… Sayaç montörü
Kartoteks kayıtlarına işlenmiştir.
Kaşe/İmza
Elektrik Mühendisleri Odası
EK F
429
TIBBÎ YERLERİN GÜVENLİK HİZMETLERİ İÇİN SINIFLANDIRMA VE GRUP
NUMARALARININ AYRILMASI İÇİN ÖRNEKLER
Tıbbî yerlerin gruplarının kesin olarak tanımlanmış bir listesi genel olarak uygulanabilir nitelikte
değildir. Aşağıdaki örnek liste sadece bir rehber olarak verilmiştir.
Tablo F.1
Örneklerin listesi
2
≤ 0,5 s
Sınıfı
>0,5s ≤ 15s
x
Tıbbî Yerler
1. Masaj odası
2. Yatakhaneler
3. Doğum odası
4. ECG, EEG,EHG odası
5. Endoskopik odası
6. Muayene veya tedavi odası
7. Üroloji odası
8. Nükleer tıp hariç, Radyolojik
muayene ve terapi odası
9. Hidroterapi odası
10. Fizyoterapi odası
11. Anestezi odası
12. Ameliyathane
13. Ameliyata hazırlık odası
14. Alçı odası
15. Ayılma odası
16. Kalp katerizasyon odası
17. Yoğun bakım odası
18. Anjiyografik muyane odası
19. Hemodiyaliz odası
20. Magnetik rezonans
görüntüleme (MRI) odası
0
x
Grup
1
x
x
x
x
x(b)
x
x(b)
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x (a)
x(a)
x(a)
x(a)
x(a)
x(a)
x(a)
x(a)
x(a)
x
x
x(b)
x
x(b)
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
21. Nükleer tıp
22. Prematüre bebek odası
(a) 0,5 s yada daha kısa sürede güç beslemesine ihtiyaç olan aydınlatma ve yaşam
x(a)
x
x
x
x
destekleyici elektrikli tıbbî cihazlar
(b) Bir ameliyathane olmayan
Elektrik Mühendisleri Odası
Tablo F.1’de listelenen terimlerin açıklamaları
1. Masaj odası
2. Genel koğuş (yatakhaneler)
430
Hastaların hastanede veya diğer bir tıp kurumunda kaldıkları süre boyunca
yerleştirildikleri ve tıbben kullanılan oda veya odalar grubu.
3. Doğum odası
Doğumun gerçekleştiği oda.
4. Elektrokardiyografi odası (EKG), Elektroensefalografi odası (EEG),
Elektrohisterografi odası (EHG)
5. Endoskopi Odası
Doğal veya yapay deliklerden girilerek organların muayenesi için yapılan endoskopi
metotlarının uygulanması için ayrılmış oda.
Endoskopik metotlara örnekler,gerekirse anestezi altında uygulanan bronşoskopik,
laringoskopik, sistoskopik, gastroskopik ve benzeri metotlardır.
6. Muayene veya tedavi odası
7. Üroloji odası (ameliyathane değil)
Röntgen donanımı, endoskopik teçhizat ve yüksek frekanslı ameliyat teçhizatı gibi
tıbbî elektrikli donanımlar kullanarak ürogenital sistem üzerinde yapılan teşhis veya
tedavi işlemlerinin yapıldığı oda.
8. Radyolojik teşhis odası (Radyolojik teşhis ve tedavi odası)
Radyolojik teşhis odası.
Radyografi veya floroskopi imkanları kullanılarak veya radyoaktif izotoplar
kullanılarak vücudun iç yapısını görüntülemek için iyonize radyasyon kullanımına
veya diğer teşhis amaçlarına ayrılmış oda.
Tedavi odası.
Tedavi için iyonize radyasyon kullanımı tasarlanmış oda.
9. Hidroterapi odası (Suyla tedavi odası)
Hastaların hidroterapik yöntemlerle tedavi edildikleri oda. Bu tip yöntemlere örnek
olarak şunlar verilebilir: Su, tuzlu su, çamur, balçık, kil, buhar, kum, gazlı su, gazlı
tuzlu su, soluma tedavisi, suda elektro-tedavi (katkılı veya katkısız), ısıyla masaj
tedavi ve suda ısıyla tedavi (katkılı veya katkısız).
Genel kullanım için olan yüzme havuzları ve normal banyolar suyla tedavi odaları
olarak dikkate alınmaz.
10. Fizyoterapi odası (fizik tedavi odası)
Hastaların fizik tedavi yöntemleri ile iyileştirildikleri oda.
11. Anestezi odası
Genel soluma yöntemiyle uygulanan anestezinin verildiği tıbbî oda.
Not : Anestezi odası örneğin şunları da içerir: Ameliyathane, ameliyata hazırlık odası,
Alçı odası ve tedavi odası.
12. Ameliyathane
Cerrahi operasyonların gerçekleştirildiği oda.
13. Ameliyata hazırlık odası
Hastaların örneğin anestezi verilerek ameliyata hazırlandıkları oda.
14. Alçı odası
Anestezi halen etkisini sürdürürken alçı veya benzerlerinin uygulandığı oda.
Not : Böyle bir oda ameliyathane grubuna aittir ve genellikle alan olarak ona
bağlıdır.
15. Ayılma odası
Gözlem altında olan hastanın anestezinin etkisinden kurtulduğu oda.
Elektrik Mühendisleri Odası
431
Not : Böyle bir oda genellikle ameliyathane grubuna çok yakındır ama onun
bir parçası olması kural değildir.
16. Kalp kateterizasyon odası
Kateter kullanılarak kalp muayenesi veya tedavisinin yapıldığı oda. Uygulanan
işlemlere örnek olarak kalbin hemodinamiklerinin hareket potansiyelinin ölçülmesi,
kan örneği alınması, karşıt ajanların enjekte edilmesi veya uyarıcıların uygulanması
verilebilir.
17. Yoğun bakım odası
Yatan hastaların ameliyattan bağımsız olarak tıbbî elektrikli donanımlarla izlendiği
oda. Gerektiğinde vücut hareketleri uyarılabilir.
18. Anjiyografik muayene odası
Kontrast ortamda, atardamar veya toplardamarların, vs. görüntülenmesi için ayrılmış
oda.
19. Hemodiyaliz odası
Bir tıp kurumunda, hastaların kanlarının temizlenmesi için elektrikli tıbbî donanımlara
bağlandığı oda
20. Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRI)
21. Nükleer Tıp
22. Prematüre bebek odası
Elektrik Mühendisleri Odası
EK G
ŞEKİLLER
432
BANYO KÜVETİ
SABİT BÖLMELİ BANYO KÜVETİ
BÖLGE 1
BÖLGE 0
BÖLGE 2
BÖLGE 3
BÖLGE 1
BÖLGE 0
BÖLGE 2
BÖLGE 3
0.6 m
2.4 m
0.6 m
2.4 m
0.6 m
BANYO KÜVETİ
0.6 m
2.4 m
BÖLGE 2
BÖLGE 3
BÖLGE 1
BÖLGE 0
2,25 m
DUŞ TEKNESİ
SABİT BÖLMELİ DUŞ TEKNESİ
BÖLGE 2
BÖLGE 3
BÖLGE 0
BÖLGE 1
0.6 m
2.4 m
BÖLGE 0
BÖLGE 1
BÖLGE 2
BÖLGE 3
0.6 m
2.4 m
0.6 m
DUŞ TEKNESİ
0.6 m
2.4 m
BÖLGE 2
BÖLGE 3
BÖLGE 1
BÖLGE 0
2,25 m
ŞEKİL 1
Elektrik Mühendisleri Odası
433
TEKNESİZ DUŞ
SABİT BÖLMELİ TEKNESİZ DUŞ
DUŞ BAŞLIĞI
DUŞ BAŞLIĞI
BÖLGE 1
0.6 m
BÖLGE 1
0.6 m
BÖLGE 2
BÖLGE 3
BÖLGE 2
BÖLGE 3
2.4 m
2.4 m
SABİT BÖLMELİ TEKNESİZ DUŞ
BÖLGE 1
BÖLGE 2
BÖLGE 3
SABİT BÖLME DUVARI
2,25 m
0,60 m
ŞEKİL 2
Elektrik Mühendisleri Odası
434
1,5 m
1,5 m
2,5 m
Bölge 2
2,5 m
Bölge 1
Bölge 1
Bölge 2
1,5 m
2,0 m
Bölge 0
Bölge 0
Bölge 0
Bölge 0
2,0 m
1,5 m
NOT : Bölge boyutları duvarlar ve sabit bölmeler ile sınırlıdır.
ŞEKİL 3 Yüzme havuzları ve çocuk havuzları için bölge boyutları
2,5 m
Bölge 2
2,5 m Bölge 1
Bölge 1
h
h
Bölge 2
1,5 m
2,0 m
2,0 m
1,5 m
NOT : Bölge boyutları duvarlar ve sabit bölmeler ile sınırlıdır.
ŞEKİL 4 Zemin üstü havuzlar için bölge boyutları
Elektrik Mühendisleri Odası
435
Boyutlar metredir.
r 1 = 2
r 2 = r1 - S1 - S2
r 3 = 3,5
r 4 = r3 - S1 - S2
r 5 = r3 - S3 - S4
1,5
Bölge 2
r3
r1
2,0
Bölge 1
r2
r4
S1
S2
S4
Bölge 0
r1
S3
r1
r3
r5
ŞEKİL 5 2,5 m yüksekliğe kadar sabit bölmeli havuzlar için bölge boyut örnekleri ( plan görünüş)
Boyutlar metredir.
r 1 = 2
r 2 = r1 - a
r 3 = r2 - S2
r 4 = 3,5
r 5 = r4 - a
r 6 = r5 -S2
r 7 = r4 - b
r 8 = r7 - s4
1,5
Bölge 2
r1
2,0
Bölge 1
r4
r2
r5
a
r3
Bölge 0
S1
S2
r1
S3
S4
r1
b
r4
r8
r7
ŞEKİL 6 Sabit bölmeli havuzlar için bölge boyut örnekleri ( plan görünüş)
Elektrik Mühendisleri Odası
436
ŞEKİL 7 Kaskatlı havuzda bölge boyutlarına örnekler
4
3
2
0,3 m
0,5 m
TERMİK YALITIM
KESİT
4
1
0,5 m
b
0,5 m
0,5 m
PLAN
b : Bağlantı kutusu
ŞEKİL 8 Sauna sıcak bölgeleri
Elektrik Mühendisleri Odası
437
2.5m
1.5m
1.5m
1.5m
Not : Ölçüler kesinlik arzetmemektedir.
Şekil 9 Hasta çevresi örneği (IEC60601-1)
Elektrik Mühendisleri Odası
438
Şekil 10
Şekil 11
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil 10 ve 11 için açıklama:
439
Devreyi otomatik olarak kesen ilk koruma cihazına kadar sınıf II mahfaza
Varsa iletken merdiven
Nötr noktasının, birimin metal kaportasına bağlantısı
Birim içinde prizler
Ana eşpotansiyel kuşaklama
1c Alçak gerilim generatörüne bağlantı
2
3
4
5
6
7a Varsa anten direği
7b Varsa toprakla temas eden dış iletken basamaklara bağlantı
7c
İhtiyaç halinde fonksiyon topraklama elektroduna bağlantı
7d Birimin iletken kaportasına bağlantı
7e Varsa koruma topraklama elektroduna bağlantı
10 Birim dışındaki donanımları beslemek için prizler
14 Birim içinde kullanılacak cihazlar
15
İstenirse aşırı akım koruma cihazı
16 Aşırı akım koruma cihazı. Örneğin otomatik anahtar
16a Birim dışı donanımları korumak üzere beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
anahtarı
16b Birim içi donanımları korumak üzere beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
anahtarı
18 Ana topraklama ucu yahut barası (Ana eşpotansiyel bara)
Elektrik Mühendisleri Odası
440
Şekil 12
Şekil 13
Elektrik Mühendisleri Odası
441
Şekil 12 ve 13 için açıklama :
1b Birimin koruma önlemlerinin etkili olduğu bir kaynağa bağlantısı
Devreyi otomatik olarak kesen ilk koruma cihazına kadar sınıf II mahfaza
2a
İletken olmayan çevre
4 Varsa iletken merdiven
6 Birim içinde prizler
7 Ana eşpotansiyel kuşaklama
7a Varsa anten direği
7b Varsa toprakla temas eden dış iletken basamaklara bağlantı
7c
İhtiyaç halinde fonksiyon topraklama elektroduna bağlantı
7d Birimin iletken kaportasına bağlantı
7e Varsa koruma topraklama elektroduna bağlantı
10 Birim dışındaki donanımları beslemek için prizler
13 Birim içinde kullanılacak cihazlar
14 İstenirse aşırı akım koruma cihazı
15 Aşırı akım koruma cihazı. Örneğin P ya da PN otomatik anahtar
16a Birim dışı donanımları korumak üzere beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
anahtarı
16b Birim içi donanımları korumak üzere beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
anahtarı
18 Ana topraklama ucu yahut barası (Ana eşpotansiyel bara)
20 Topraklamasız yerel eşpotansiyel bağlantı
Elektrik Mühendisleri Odası
442
Şekil 14
Şekil 15 Şekil 16
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil 14, 15 ve 16 için açıklama :
443
Devreyi otomatik olarak kesen ilk koruma cihazına kadar sınıf II mahfaza
Varsa iletken merdiven
Nötr noktasının, birimin metal kaportasına bağlantısı
1a Birimin, basit ayırma transformatörü üzerinden beslenmesi
2
4
5
6 Birim içinde prizler
7 Ana eşpotansiyel kuşaklama
7a Varsa anten direği
7b Varsa toprakla temas eden dış iletken basamaklara bağlantı
İhtiyaç halinde fonksiyon topraklama elektroduna bağlantı
7c
7d Birimin iletken kaportasına bağlantı
7e Varsa koruma topraklama elektroduna bağlantı
8
İstenirse, ikinci hata halinde aşırı akıma karşı koruma için cihazlar
İkinci hata halinde aşırı akıma karşı koruma için cihazlar
9
10a Birim dışındaki üç fazlı donanımları beslemek için prizler
10b Birim dışındaki bir fazlı donanımları beslemek için prizler
13 Birim içinde kullanılacak cihazlar
14 İstenirse aşırı akım koruma cihazı
15
16a Birim dışı donanımları korumak üzere beyan akımı 30 mA’i geçmeyen artık akım
Aşırı akım koruma cihazı. Örneğin P ya da PN otomatik anahtar
anahtarı
16b Beslemenin otomatik kesilmesi için artık akım anahtarı
18 Ana topraklama ucu yahut barası (Ana eşpotansiyel bara)
21
230 V’luk donanımı beslemek üzere transformatör
25 Yalıtım izleme cihazı
Elektrik Mühendisleri Odası
444
Şekil 17
Şekil 17 için açıklama :
İkinci hata hali ve istenirse aşırı akıma karşı koruma için cihazlar
Devreyi otomatik olarak kesen ilk koruma cihazına kadar sınıf II mahfaza
Varsa iletken merdiven
1a Birimin, basit ayırma transformatörü üzerinden beslenmesi
2
4
6 Birim içinde prizler
8
10 Birim dışındaki donanımları beslemek için prizler
11 Topraklamasız yerel eşpotansiyel bağlantı
13 Birim içinde kullanılacak cihazlar
14 İstenirse aşırı akım koruma cihazı
21 230 V’luk donanımı beslemek üzere transformatör
Elektrik Mühendisleri Odası
445
Elektrik Mühendisleri Odası
446
Elektrik Mühendisleri Odası
447
3- ELEKTRİK DAĞITIM TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
Elektrik Mühendisleri Odası
Elektrik Mühendisleri Odası
448
BÖLÜM 1 - GENEL
1- Bu şartname 36 kV ya da daha küçük gerilimli elektrik tesislerinde kullanılacak olan
donanımlarla, bunların kurgularına (montajlarına) ilişkin teknik konuları kapsar.
2- Bu şartnamede anılan bütün aygıtlar ve gereçler ile bunların kurgusu ilgili tüzük,
yönetmelik ve TSE standartlarına uygun olacaktır Bunlarda belirtilmeyen konularda,
tanınan yabancı uluslararası yönetmelik ve standartlar uygulanır.
3- Bu şartname sözleşmenin ya da onaylı projenin ekidir.
4- Bu şartnamede gerilimin etkin değeri 1.000 volt ya da 1.000 volt'un altında olan tesisler
alçak gerilim (A.G.) tesisi, gerilimin etkin değeri 1.000 volt'un üzerinde olan tesisler
yüksek gerilim (Y.G.) tesisi olarak adlandırılmıştır.
A - DEMİR DİREKLER
BÖLÜM 2 - DİREKLER
1- Profiller: Projesinde gösterilen boyutlarda, kopma gerilmesi 37 kg/mm2 'den az olmayan,
düz ve pas’tan arındırılmış, uçları düzgün kesilmiş ve çapakları alınmış yeni profiller
kullanılacaktır.
2- Yapım: Direk elemanları projesine göre birbirine kaynak ya da cıvata ile bağlanacak
bu bağlantılarda yapım resimleri uygulanacaktır. Cıvata ile yapılan bağlantılarda somunlar
gevşemeye karşı güvenlik altına alınacak; delikler pres ya da matkapla açılacaktır. El
zımbası ya da kaynakla delik açılmayacak ve delik kenarları çapaklı olmayacaktır.
Direk yapımında oksijen kaynağı kullanılamaz.
3- Temeller: Direkler projesine uygun olarak 200 dozlu beton
temel
içine
oturtulacaktır.
Temellerin dayanıklı bir zeminde bulunmasına dikkat edilecek, çürük ya da kaygan
zeminlere zorunlu olmadıkça direk dikilmeyecektir. Zorunlu durumlarda yüklenici
tarafından özel temel hesabı ve projesi hazırlanarak onaylatılacak ve direk dikimine
bundan sonra başlanacaktır.
Temelden çıkan toprağın bir bölümü direk çukuruna tokmaklanarak doldurulacak, geri
kalanı ise yerleşim bölgelerinde ilgililerin göstereceği yerlere taşınacaktır. Bozulmuş yol
ve kaldırımlar eski durumuna getirilecektir. Yerleşim dışındaki bölgelerde ise toprak göze
çarpmayacak biçimde dağıtılacaktır.
4- Dış Etkenlere Karşı Koruma: Direk dış etkenlere karşı aşağıdaki yöntemlerden biri
ile korunacaktır.
4.1- Boyama: Direk tel fırça ile temizlendikten sonra bir kat sülyen ya da buna eşdeğer bir
madde ile ve iki kat yağlı boya ile boyanacaktır. İkinci kat boya birinciye göre daha koyu
renkte olacak ve direk dikildikten sonra yapılacaktır. Direğin temel içinde kalan dipten
bir metrelik bölümü boyanmayacaktır.
4.2- Galvanizleme: Bu yöntem uygulanırken galvanizlenen parçalardaki cıvata
deliklerinin kapanmamasına, parçaların ucunda çinkonun damlalar halinde donmamasına
dikkat edilecektir. Damlalar oluşmuşsa, bunlar kırılmadan eğe ile temizlenecektir.
Direkler ya da direk elemanları bir tek işlemde galvanizlenecektir. Cıvata, somun ve öteki
parçalar da galvanizli olacaktır.
5- Yağmurluk Betonu: Temel betonu topraktan 10 cm yukarıda ve projesinde gösterilen
nitelikte ve eğimde olacak, kalıpla yapılacak ve üzeri 300 dozlu betonla (perdahlanarak)
şaplanacaktır.
6- Tolerans: Direk boyutlarında yapım toleransı % 2'yi geçmeyecektir.
7- Numaralandırma: Bütün direkler şablon kullanılarak projesine uygun şekilde yağlı
boya ya da sağlam olarak başka biçimde numaralandırılacaktır.
Numaraların büyüklüğü 5 cm' den küçük olmayacak ve zeminden 2,5 - 3 m yükseklikte
bulunacaktır.
8- Dikilme:
8.1- Zorunlu olmadıkça direkler, projede gösterilen yerlere dikilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
449
8.2- Aynı doğru üzerinde bulunması gereken bütün direkler aynı doğrultuda dikilecektir.
8.3- Genel olarak köşe direkleri ile son ve durdurucu direklerin kuvvetli ekseninin, bileşke
kuvvet doğrultusunda olmasına dikkat edilecek, bu eksenden sapma olduğunda gerekli
doğrulma hesabı verilecektir. Direkler düşey olarak dikilecektir.
9- Ölüm Tehlikesi Levhası: Bütün Y.G. direklerinin üzerinde "Ölüm Tehlikesi" yazısını
taşıyan en az 16x28 cm boyutunda emaye ya da fırınlanmış boyalı kabartma saçtan
yapılmış tehlike levhası bulunacaktır. Ölüm tehlikesi levhaları tırmanma engelinin 50-
100 cm yukarısına, rüzgarla sallanmayacak biçimde en az iki cıvata ile saptanacaktır.
10- Tırmanma Engeli: Bütün direklerde projesinde belirtildiği biçimde tırmanma engeli
bulunacak ve bunlar yerden en az 4m yükseklikte takılacaktır.
B - BETON DİREKLER
1- Özellikler: Dayanım hesapları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca onaylanmış ve
tip deneyleri yapılmış beton direkler kullanılacaktır. Beton direklerin dış yüzeyleri
düzgün ve pürüzsüz bir görünüşte olmalı, yüzeyler üzerinde çapaklar bulunmamalıdır. En
kesitteki daire ve dikdörtgen gibi belirli biçimlerden olan sapmalar, o kesitteki
çapın ya da boyutun %1'ini geçmemelidir. Yükleme, boşaltma, taşıma ve dikme
sırasında kırılan ya da izin verilen sınırı aşan çatlakları bulunan direkler kullanılamaz.
Y.G. direklerinde direğin tepesinde ve altında temelin üst yüzünden 20 cm yukarıda
topraklama cıvataları bulunacaktır. Yalnızca bir tane topraklama cıvatası kullanılıyorsa, bu
cıvatanın boyutu M 16'dan küçük olmayacaktır.
2- Temeller:
2.1- Beton direkler için projeden gösterilen biçimdeki ve boyuttaki temel yapılacaktır.
Direkler yerine temelleri bozulmadan oturtulacak ve dikme sırasında herhangi bir
zedelenmeye karşı gerekli her türlü önlem alınacaktır.
2.2- Temellerin dayanıklı bir zeminde bulunmasına dikkat edilecek, çürük ya da kaygan
zemine zorunlu olmadıkça direk dikilmeyecektir. Zorunlu durumlarda yüklenici
tarafından özel temel hesabı ve projesi hazırlanarak onaylatılacak ve direk dikimine
bundan sonra başlanacaktır.
2.3- Temelden çıkan toprağın bir bölümü direk çukuruna tokmaklanarak doldurulacaktır. Geri
kalanı ise yerleşim bölgelerinde ilgililerin göstereceği yere taşınacaktır. Bozulmuş yol ve
kaldırımlar eski durumuna getirilecektir. Yerleşim dışındaki bölgelerde ise toprak göze
çarpmayacak biçimde dağıtılacaktır.
3- Traverslerin ve Konsolların Tespiti ve Topraklanması:
3.1- Beton travers, direğin traverse geçen bölümü keski ile çentiklenerek, ekseni direk eksenine
dik olacak biçiminde monte edilecek ve 400 dozlu betonla dondurulacaktır. Yüksek
gerilimde kullanılan beton direklerin
topraklama düzenine
bağlanacaktır.
traversleri direğin
3.2- Beton Konsolların direğe bağlanmasında, direğin tepe çapına uygun kelepçe ya da
kelepçeler kullanılacaktır. Geçme tipindeki beton konsolların direğe bağlanmasında
(A)'daki işlemler uygulanacaktır.
3.3- Demir travers ve konsolların direğe bağlanmasında (B)' nin birinci tümcesindeki gibi
davranılır.
4- Tolerans: Direk tam boyu aşağıda gösterilen değerlere uygun olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
450
Direk tam boyu (H) ve tolerans salt değeri (dH) ile gösterilirse;
H < 12 m ise
12 < H < 16 m ise
H > 16 m ise
dH < 2 cm
dH < 4 cm
H < 8 cm
Direk eğilme toleransı (yüklemeden ileri gelen tepe sapması) ise %0,5'i geçmeyecektir.
5- Numaralandırma: Bütün direkler şablon kullanılarak projesine uygun biçimde yağlı
boya ile sağlam olarak numaralandırılacaktır. Numaraların büyüklüğü 5 cm' den küçük
olmayacak ve zeminden 2,5 - 3 m yükseklikte bulunacaktır.
6- Dikilme
6.1- Zorunlu olmadıkça direkler projesinde gösterilen yerlere dikilecektir.
6.2- Aynı doğru üzerinde bulunması gereken bütün direkler aynı doğrultuda dikilecektir.
7- Ölüm Tehlikesi İşareti:
Bütün Y.G. direklerinde, numaraların 50 cm üzerine şablon ve yağlı boya ile "Ölüm
Tehlikesi" yazılacak ve "Ölüm İşareti" yapılacaktır. Bu yazı ve işaretler beton üzerine
gömme veya kabartma biçiminde olabilir.
C - AĞAÇ DİREKLER
1- Özellikler:
1.1- Kullanılan ağaç direkler projesine ve ilgili TSE standartlarına uygun ve emprenye
edilmiş olacaktır.
1.2- Direklerin kabukları, dal yatakları, şişkinlikleri, urları, oluklu ve yaygın dip bölümleri
tamamen temizlenmiş ve yaklaşık silindir biçimine getirilmiş olacaktır. Tornalanmış
direklerde yüzeyler düzgün olacak, lif çıkıntıları bulunmayacaktır.
1.3- Direklerde çürük ve kovuk bulunmayacaktır. (Mavi renklenme kusur sayılmaz.)
1.4- Dağılmış durumda bulunan sağlam ve kaymamış budakların çapı 7,5 cm' den
büyük olmayacak, yanal yüzeyin her metre uzunluğundaki budak çapı toplamı (kusurlu
ve düşen budaklar dahil ) 65 cm' i geçmeyecektir. Direğin herhangi bir en kesiti üzerinde
kusurlu ve düşen budakların oluşturduğu deliklerin toplamı, bulundukları yerdeki direk
çapının 1/5'ini geçmeyecektir.
1.5- Direklerde yıldırım ve don çatlağı bulunmayacaktır. Çevre ve öz çatlakları
bulundukları yerdeki direk çapının 1/20'sinden geniş ve1/5'inden derin ve direk
uzunluğunun 1/10'undan uzun olmamalıdır. Kalın uçta direk çevresine 5 cm' den daha
yakın olmayan halka çatlaklarına ya da çatlak gruplarına direk kalın ucundan 50 cm' den
daha derine gitmemek ve genişlikleri 3 mm' den fazla olmamak koşuluyla izin verilir.
İnce uçta ise çapı bu uca ilişkin çap ya da yay kirişinin yarısından büyük olmayan halka
çatlakları bulunabilir.
1.6- Tek taraflı eğrilik halinde direğin taban ile tepesinin eğik yanındaki çevre
noktalarını birleştiren hat, direkten olan açıklığın hiçbir noktasında uzunluğu 12 m' ye
kadar olan direklerde 15 cm' i, 12 m ve daha çok olan direklerde ise 20 cm' i
geçmemelidir. Çift yanlı eğrilik durumunda ise direk dip çapının ortası ile tepe çapının
ortasını birleştiren doğrunun tümünün direk içinde kalması gereklidir.
1.7- Ağaç direklerinin tepesi yağmur sularının çürütücü etkisine karşı etkili biçimde
korunmalıdır. Çift ve A tipi ağaç direklerde bağlantılar yağmur sularının birikmesini
önleyecek biçimde yapılmalıdır.
2- Ağaç Direklerin Boyutları: Alçak ve yüksek gerilim hatlarında kullanılan ağaç
direklerin tepe çapları ilgili TSE standartlarına uygun olmalıdır.
3- Tepe Dip Çapları: Direk tiplerinin saptanmasında tepe çapları arasındaki farkın bu iki
çap arasındaki direk boyuna oranı %2'yi geçmemelidir. Tepe çapı 12 cm' den küçük olan
direkler kullanılmamalıdır. Tepe çapı, direğin üst kesitinde ölçülen, dip çapı ise direğin
tabandan 1,5 m yukarıda ölçülen çaptır
Elektrik Mühendisleri Odası
451
4- Temeller:
4.1- Direklerin dayanıklı bir zemine dikilmesine dikkat edilecek, çürük ya da kayabilen
zemine direk dikilmeyecektir.
4.2- Direkler projesinde belirtilen derinliğe dikilecek ve çukur kesiti en çok 60 cm çapında
daire
biçiminde olacaktır. Direğin temeli kırma taş ile sıkıştırılarak tümü ile doldurulacaktır.
4.3- Temelden çıkan toprağın bir bölümü direk çukuruna tokmaklanarak doldurulacak, kalanı
ise yerleşim bölgesinde ilgililerin göstereceği yerlere taşınacaktır. Bozulmuş yol ve
kaldırımlar eski durumuna getirilecektir. Yerleşim dışındaki yerlere ise toprak göze
batmayacak şekilde dağıtılacaktır.
5- Taşıma ve Yığma: Direkler, depo yerinden iş yerine kadar düzgün bir şekilde taşınacak,
Çamur ve bataklık olmayan bir yere altlarına takoz konarak yığılacaktır. Direklerin bel
vermeden istenildiği kadar kalabilmesi için gerekli önlemler alınacaktır.
6- Dikilme:
6.1- Zorunlu olmadıkça direkler projesinde gösterilen yerlere dikilecektir.
6.2- Aynı doğru üzerinde bulunması gereken bütün direkler aynı doğrultuda dikilecektir.
7- Köşe, Son ve Dağıtım Direkleri: Köşede ya da hat sonunda çift direkler kullanıldığında,
çift direğin kuvvetli ekseni, köşe direğinde hattın açıortayı doğrultusunda, son direkte ise
hat doğrultusunda olacak biçimde dikilecektir. Çift direkli dağıtım noktalarına, bu çift
direğin kuvvetli ekseni doğrultusuna bakıldığında çift direk tek olarak görülmelidir.
8- Çift Direklerin Düzenlenmesi: Çift direklerde üst saplama direk tepesinden 25 cm
altta, alt saplama ise direk tabanından 75 cm yukarıya gelecek biçimde takılacak, öteki
saplamalar ise bu iki saplama arasında kalan bölüme eşit aralıklarla takılacaktır.
Saplamaların her iki ucuna 50x50x4 mm boyunda saçtan yapılmış rondela konularak
sıkılacaktır. Rondelalar direğe tam temas sağlamak için direk yan çapında kıvrılmalıdır.
Boyu 9 -12 m arasında olan çift direklerde en az 5 adet M 16- M 22’lik saplamalar
kullanılarak birleştirme yapılacaktır.
Lente: Köşe ayrım direkleriyle son direklerde lente yapılması gerektiğinde, lente köşe ve
ayrım direklerinde bileşke kuvvetinin, son direkte ise hattın karşı yönüne gelecek biçimde
konulacaktır. Lenteler, gerilimlere karsı izolatörle yalıtılacaktır.
9-
Aynı direk için birden fazla lente kullanılabilir. Lenteler trafikten zarar görmeyecek şekilde
düzenlenmelidir.
10- Numaralandırma: Bütün direklere zeminden 2,5 - 3 m yükseklikte 160x80 mm
boyunda saçtan yapılmış numara levhaları çivi ile çakılacaktır.
11- Ölüm Tehlikesi Levhaları: Bütün Y.G. direklerinde, üzerinde "Ölüm Tehlikesi" yazısı
ve ölüm işareti taşıyan, en az 16x28 cm boyutunda, emaye ya da kabartma fırınlanmış
boyalı saçtan yapılmış tehlike levhaları bulunacaktır. "Ölüm Tehlikesi" levhası, numara
levhasının 50 cm üzerine en az iki galvanizli çivi ile tespit edilecektir.
BÖLÜM 3- İLETKENLER VE KABLOLAR
A - ÇIPLAK İLETKENLER:
1- ÖZELLİKLER: Tesiste projesine uygun kesitlerde ve TSE standartlarına göre
yapılmış elektrolitik bakır, alüminyum vb. iletkenler kullanılacaktır. İletkenlerde kuş
gözü, çatlak, ezik, çapak gibi hatalar bulunmayacaktır.
2- İletkenlerin çekilmesi:
2.1- Bakır iletkenler travers üzerine tutturulan tahta takozlar ya da makaralar üzerinden
çekilecek, böylece zedelenmeleri önlenecek, yerde sürükleniyorsa zarar görmemeleri için
gerekli önlemler alınacaktır.
2.2- Alüminyum iletkenler yumuşak olmaları ve kimyasal özellikleri nedeni ile kolayca
bozulabileceklerinden, bunların kullanılmasında aşağıdaki bazı özel önemler
Elektrik Mühendisleri Odası
452
alınmalıdır.
2.2.1- Herhangi bir zedelenmeyi olabildiğince azaltmak için alüminyum iletkenler çit, taş ya da
benzeri sivri uçlu cisimler üzerinde sürüklenerek çekilmemelidir. Bunun önlenemediği
durumlarda iletkenlerin altına ot, dal, tahta, vb. konularak iletkenlerin zedelenmesine
engel olunmalıdır.
2.2.2- İletkenler her zaman sorunsuz çalışan alüminyum ya da tahta makaralar üzerinde
çekilmeli, hiçbir zaman traversler üzerinden sürüklenerek çekilmemelidir.
2.2.3- İletkenler yeni gübrelenmiş tarlalar üzerinde sürüklenerek çekilmemelidir.
2.2.4- Alüminyum iletkenler bakır ya da bakır tozuna kesinlikle temas ettirilmemeli, daha önce
bakır için kullanılmış takımlar ve izolatörler kullanılacak ise bunlar bakır tozundan iyice
temizlenmelidir.
3- İletkenlerin mesnet izolatörlerine bağlanması:
3.1- Durdurucu ve son direkler ile dağıtım direklerinde iletkenler izolatörlere durdurucu bağ
ile bağlanmalıdır.
3.1.1- Durdurucu direk izolatörleri arası: Dağıtım direklerinde iki yöndeki mesnet izolatörleri
arası, hat kesitinin 25 mm' den büyük olduğu bakır iletkenlerde aynı kesitteki som bakır
tel ile 25 mm2 ve daha küçük kesitteki hat iletkenlerinde ise bir üst kesitteki som bakır
tel ile köprülenmelidir.
3.1.2-Köprüleme ROSE ve LILY tipi alüminyum iletkenlerde bir üst kesitteki, diğer
iletkenlerde ise aynı kesitteki som, örgülü alüminyum ya da çelik-alüminyum tel ve
branşman klemensleri ile yapılmalıdır.
Not: İletken kesitinin iki tarafta farklı olduğu durumlarda köprüleme teli, büyük kesitli
iletken
iletkene göre boyutlandırılmalıdır. Atlamalar dik ve köşeli olmayacak
bollandırılıp oval olarak atlama klemensi ile bağlanacaktır.
3.2- Alüminyum ve çelik-alüminyum iletkenler durdurucu bağ ile izolatörlere bağlandığında,
iletkenin izolatöre gelen bölümü 1x10 mm2 kesitindeki koruyucu alüminyum bantla
sarılmalıdır.
3.3- Taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direklerde iletkenler, izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanmalı
ve düz hatlarda iletkenler izolatörlerin direğe bakan yanına yerleştirilmelidir. Açı yapan
hatlarda ise izolatörler açının içinde kalacak biçimde düzenlenmelidir.
3.4- Taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direklere bağ teli olarak:
3.4.1- Bakır iletkenlerde: 25 mm2 kesite kadar 4 mm2, 25 - 70 mm2 kesite kadar ise 6 mm2
kesitlerde yarı sert çekilmiş bakır teli kullanılacaktır.
3.4.2- Alüminyum çelik-alüminyum
IRIS, SWAN ve
SWALLOW tipi iletkenler için 3,58 mm çapında; PANSY, POPY ve SPARROW tipi
iletkenler için 4,25 mm çapında; ASTER, PHLOX, RAVEN ve PIGEON tipi iletkenler
için ise 5,65 mm çapında yumuşak alüminyum tel kullanılacaktır.
iletkenlerde: ROSE, LILY,
3.5- İletkenler izolatörlere aşağıdaki şekillerde gösterildiği gibi bağlanacaktır: (Şekil 1 ve
Şekil 2)
Bakır iletkenlerde durdurucu ya da nihayet bağı yapılmışsa iki klemens kullanılacaktır.
Alüminyum iletkenlerde genellikle tek klemens yeterlidir. Ancak zorunlu durumlarda iki
klemens kullanılabilir.
4- Ek ve Bağlantılar:
4.1- Ek ve bağlantılar bakır ya da pirinç klemenslerle, alüminyum ve çelik-alüminyum
Elektrik Mühendisleri Odası
453
iletkenlerde ise özel klemenslerle yapılacaktır. Alüminyum iletkenlerin bakır iletkenlerle
bağlantıları bir tarafı bakır, öteki tarafı alüminyum olan klemenslerle (AI - Cu)
yapılacaktır. AI – Cu klemens montajında klemensin alüminyum tarafı üste, bakır
iletken tarafı alta gelecek şekilde monte edilecektir.
4.2- Ek ve bağlantı yerlerinin elektriksel iletkenlikleri asıl iletkeninkinden, mekanik
dayanımları da asıl iletkeninkinin %90'ından az olmayacaktır.
4.3- İki direk arasında birden fazla ek yapılmayacak ve eklerde parça teller eklenerek
kullanılmayacaktır.
4.4- Ek ve bağlantı malzemeleri:
- Al-Bükme Ek borusu:
- Al-Durdurucu Klemensler: özel alüminyum alaşımdan yapılmış.
- Al-Atlama (Branşman) Klemensleri:
- Al-Cu Atlama (Branşman) Klemensleri: Alüminyum ve çelik-alüminyum iletkenle,
bakır iletken arasında elektriksel irtibat yapmak için özel klemens.
- Bakır İletken Klemensleri: Bakır kalay alaşımından (pirinç) yapılmış, çift cıvatalı
klemens.
Lehim ve kaynakla ek yapılmaz.
Şekil 1- Hava hattı iletkenlerinin izolatörlere bağlanması
Elektrik Mühendisleri Odası
454
Şekil 2- Hava hatlarında durdurucu bağ
5- Çeşitli Hükümler:
5.1- Hat geçeği (güzergâh) üzerinde, iletkenlere dokunabilecek ağaç dalları budanacaktır.
5.2- İletkenlerin duvarlara ve çatılara uzaklığı “Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri
Yönetmenliği"ne uygun olacaktır.
5.3- Nötr iletkeni, faz iletkenlerinin hepsinin en altında olacak biçimde yerleştirilecektir. Nötr
iletkenleri için, renkli izolatör kullanılacak, renkli izolatör yoksa izolatör demiri ya da
izolatörün saptanan bölümü siyah boya ile boyanarak nötr hattı belirtilecektir.
B - YERALTI KABLOLARI:
1- Yapılışı: Kablo iletkenleri TSE standartlarına uygun olacaktır.
Kabloların yük akımının yürürlükteki yönetmelikler, TSE standartları ya da yapım
kataloglarındaki değerlere uygun oldukları doğrulanacaktır.
2- Geçek (Güzergâh) Saptaması: Kablo geçeği olarak olabildiğince yapı, kanalizasyon, su
ve hava gazı boruları ile haberleşme kablolarının bulunmadığı yerler seçilecek ve
kabloların;
Haberleşme kablolarına en az uzaklığı 50 cm
Kanalizasyon, su ve havagazı borularına uzaklığı en az 50 cm
Yapı duvarlarına ve öteki tesislere uzaklığı en az 70 cm
olacaktır.
Kablo geçeği olarak, arsalarda üzerinde yürünülen yerler, sokak ve caddeler ile yaya
kaldırımları seçilmelidir. Kabloların döşendikleri yerler kimyasal, mekanik ve ısıl
etkilerden olabildiğince uzak ya da bunlara karşı korunmuş olmalıdır.
3- Kabloların Yapı içinde döşemeleri: Yeraltı kabloları yapı içinde beton kanallara,
duvara ya da tavana döşenebilir.
3.1- Kabloların beton kanallar içine döşenmesi: Yüksek gerilim kabloların beton kanal
içerisine döşenmesi durumunda kanal derinliği [n:kablo sayısı, d:kablo çapı (cm) ise
d=(2n+1) olacaktır. Kanal genişliği 30 cm' den az, 100 cm' den fazla olmayacaktır.
Kanalın üst kenarı 40x40x10'luk köşe demiri ile sağlamlaştırılacak ve üstü baklavalı sac
ile kapatılacaktır. Köşe demirinin üzerine lama demiri ile kapak kalınlığında bir düzen
(zıvana) yapılarak kapak bunun içerisine oturulacaktır. Kapağın üst yüzü döşeme ile
aynı düzeyde olacaktır.
Açık kablo kanallarının üstü beton kapaklarla da kapatılabilir. Kablolar kesinlikle beton
Elektrik Mühendisleri Odası
içine döşenmemelidir.
Döşenecek kablo sayısı çok fazla olduğunda kablolar kanal yanlarına yapılacak raflar
üzerinde Şekil 3'de gösterildiği gibi yerleştirilir.
455
40x40x10 köşebent
Baklavalı saç
30 – 100 cm
Şekil 3- Kabloların kanal duvarlarına yapılacak raflara döşenmesi
3.2- Kabloların duvara düşey olarak döşenmesi: kablolar duvara yerleştirilen takozlara
kroşelerle saptanır. Kroşeler arasındaki açıklık en fazla 80 cm olmalıdır.
Duvar
Konsol 30x30x3
Plastşik kablo bağı
Kablo
Çelik kroşe
Şekil 4- Kabloların duvara düşey olarak döşenmesi
3.3-1. Kabloların duvara yatay olarak döşenmesi: Kablolar duvara tesis edilen dayanaklar
üzerine oturtulur. Dayanaklar arasındaki açıklıklar en fazla 40 cm olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
456
Şekil 5- Kabloların duvara yatay olarak döşenmesi
3.4-1. Kabloların tavana döşenmesi: Kablolar tavana tesis edilen dayanaklar üzerine
yerleştirilir. Dayanaklar arasındaki açıklıklar en fazla 40 cm olmalıdır.
Tavan Konsol 30x30x3 Kroşe Kablo plastik kablo bağı
Şekil 6- Kabloların tavana döşenmesi
4- Kabloların Yapı Dışında döşenmeleri: Kablolar yapı dışında toprak kanallara,
seramik ya da beton büzlerin içine döşenebilir.
4.1- Kanal boyutları:
4.1.1- Kanal Derinlikleri:
Gerilim basamaklarına göre kanal derinlikleri:
<1 kv' luk kablolar için
h cm 1 - 10 60-70 35 80-100 olacaktır.
4.1.2- kanalların ağız ve dip genişlikleri: bir tane kablo döşenen
kanalın genişliği 60 cm,
40 aynı kanala birden fazla döşendiğinde her bu genişlikler 10'ar arttırılacaktır. kablolar, kanallara aralarında en az 7 açıklık bulunacak şekilde döşenecektir.
büz kullanıldığında açıklıklar iki kat elektrik mühendisleri odası 5- kabloların toprak döşenmesi:
5.1- aşağıdaki şekillerde gösterildiği gibi döşenecektir: üstte işaret şeridi bulunacaktır. 457
sıkıştırılmış İşaret bandı yg de beton blok ag tuğla
Şekil 7- kablonun
döşenmesi 60+ nx10 sıkıştırılmış h
10
7cm + n : ilave sayısı 8- 5.2- döşenirken burulma, kuşgözü oluşması,
kıvrılma
aşırı derecede
gerilme durumların
oluşturulmamasına dikkat
edilecektir. 5.3- zemin yerleşmeleri
göz önüne alınarak
özellikle
dolma zeminden
geçen geçeklerden yay biçiminde biraz
uzun bırakılmalıdır. bunun
döşenmelidir. 5.4-
üsteki kum
tabakasının üzerine
arada
boşluk kalmayacak
biçimde enine olarak
dizilecektir.
5.5-
kanal toprakla kapatılmalı, tokmaklanıp
sıkıştırılmalı artan ilgililerin göstereceği yere
taşınmalı, ayrıca yol kaldırımlar, bozulmuş ise
eski durumuna getirilmelidir. 458
içine döşenemeyen durumlarda döşeme tarzı türk standartları enstitüsü
ts hd 384.5.52 s1
nisan 2001 no' lu standartta verilen tabloların kullanılması da uygundur. 5.6-
alçak gerilim yüksek kablolarının
yan yana durumunda, arasına, kılıcına tarafı
yönünde
olmak üzere, döşenecek; ya y.g. kablosu alta döşenecek araya konulacaktır. (Şekil 9)
a.g. n:
çok 9- 6- geçişleri: köprü üzerinden, yol, sokak, demiryolu, cadde haberleşme kablosu, su, doğal gaz borusu altından geçirildiklerinde koruncak ( mahfaza )
alınacaktır.
koruncaklar font boru,
buz profil demirinden olabilir. borudan ise; çapı kablonunkinden 1,5 kat, 2
büyük geçişlerinde yedek boru bırakılacaktır. demiryolları ağır araçların geçtiği yollardan m derinliğinde
şeklinde büzler
veya boruları döşenecektir kaldırım sıva f15 lik torbası grobeton 10- yeraltı yoldan geçişi
459
direğe çıkış: direğe çıkışlarında galvanizli kapaklı saç tava içerisinden geçirilecek borunun alt
ucu geliş tarafında kıvrılarak betona gömülecektir. tavanın üstünde kalan bölümü m' den olmayacak
üç yerinden
kroşelerle bağlanacaktır. çıplak
bölümleri direğe,
aralarındaki
uzunluklar
yi geçmeyen
saptanacaktır.
borularına kapaklarına
tehlike işareti
takılacaktır. hattın tek damarlı
ile yapılması
halinde faza
ait birlikte
geçirilecektir.
bükülme yarıçapı:
dönüşler, bükülmesi
suretiyle gerçekleştirilecektir.
(dönüş) yarıçapları üreticisi
tarafından değerden daha küçük
olmayacaktır. yarıçaplarına ilişkin değer tanımlanmadığı
çizelgede değerler kullanılacaktır. İzİn verİlen bÜkÜlme kÜÇÜk yariÇaplari (r)
Üç kabloları orta d: dış 12xd 15xd soğuk hava durumu: 00
c' nin altındaki sıcaklıklarında hiç döşenmeyecektir. böyle zorunlu kablo, sıcaklığı 25° olan
odada 24 saat bekletildikten sonra ısıtma amacı ateşe yaklaştırılmamalıdır. 11- bağlantıları (ekleri):
birbirlerine ek kutularında (muf) bağlanmalıdır. yerleri mekanik zorlanmamalı, su nem sızması önlenmeli iyi elektriksel iletkenlik sağlanmalıdır. yerlerinde s fazlalık 12- yerlerinin
işaretlenmesi: geçeğinde yerlerine (y.g. eki); şose geçiş (y.g kablosu) İşaretler, kabartma yazı
yazılacak levhalar çerçevelenerek sağlam tesis 13- Çeşitli
hükümler:
13.1- kullanılacak
yakın
boyuna uygun parça
zaman eklenerek
kullanılmayacaktır.
13.2- vb. koruyucu gereçler alındığında bunların
yandaki ağızların kabloyu
zedelememesi gerekli önlemler alınmalıdır. 13.3- başlangıç bitim noktalarında yerine göre yapı içi açık
tipi silikon başlığı başlıklar oynamayacak sabitlenecektir. 460
13.4- başlığından çıkan iletkenlerin yapının iç
tesisine bağlanmasında pabucu 13.5- tutturulmasında kullanılan kroşe kelepçe parçalar kutuları manyetik olmayan
gereçlerden yapılacaktır. 13.6- çelik zırhı kurşun kılıfı, başlarında topraklanacak topraklanmış, bölümlere 13.7- hemen kullanılmayacak yapılmayacaksa, kesilen uçları
protolinle kapatılacaktır. faz çekilecekse gurup çekilmeyecek demet haline getirilerek çekilecek dizi şekli
aşağıda belirtildiği r t bÖlÜm 4- hatti İzolatÖrlerİ 1- tesislerde projesine standartlarına
mesnet, dolu çubuk zincir porselen cam izolatörler 2- kırık, çatlak
yapım
hatası 3- İşveren gördüğünde izolatörlerin deneylerinin yapılmasını deney raporlarını isteyebilir. mesnet izolatörleri traverse izolatör demiri
tutturulacak, ağaç direkli
hatlarında travers kullanılmadığında deve boyunu 5- İzolatör demirinin tutturulan bölümü,
kesitinin tümüne geçecek olacak, alttan somunlu bağlanacak somunun
gevşememesi önlem (noktalama ikinci somun) traversle cıvata somunu arasına
rondela önceden takılmış, izolatörlerle vidalı tip dışındaki, demirlerine düşey
eksenleri
çakışacak biçimde, portland çimentosu ince elenmiş
kumdan yapılmış,
500 dozlu çimento harcı kullanılarak harç
izolatörlerinde eteğinin içindeki
sırsız düzeye kadar,
etek tamamen sırlı yuvasının
3
altına
kadar
doldurulacaktır
amaçla kükürt demirleri resimlere uygun, çelikten hat gerilmesine dayanacak nitelikte deveboynu (izolatör demiri) saptanmıyorsa
demir kullanılmalıdır. gerilimde direk kullanılmışsa, traverslerine pin monte edilir. 461
bÖlÜm parafudrlar
projesinde gösterilen yerlerde parafudrun çalışma gerilimi şebekedeki yalıtkanlığı zayıf bölümünün delinme geriliminden ancak
anma geriliminin 3,5 katını
aşmamalıdır. gerilimin ortadan kalkmasından kısa süre parafurdr yeniden gelebilmelidir. topraklaması
som bakır buna eşdeğer şerit örgülü tel düzgün parafurdrların bakır, alüminyum iletken yapılacak, bakırın
parafurdra pabucu, iletkene metali (ai cu) klemens topraklama bağlantısı bükülgen (fleksibl) iletkenle üzerinde akımı
yapıcı firmanın adı yazılı baralar (toplayici Çubuklar) tse elektrolitik alüminyumdan olacak
boyutları yuvarlak kesitli olanlarda 5 mm çaplı, dikdörtgen 12x2 boyutlu baraların seçilmesinde
bunlardan akım devre akımlarına dayanımı fazın baraları yağlı boya elektrostatik renklerde
boyanacaktır. fazı
o (nötr) kahverengi
renkli siyah gri mavi alınacak bağlantı yüzeyleri boyanmayacaktır. bakımdan kusursuz temas sağlanacaktır. lama köşelerde dönüş
cm' 90° derecelik duvarlara,
köşeye olabildiğince noktalardan transformatör y.g kesicilere aygıtları zorlamayacak baralarla topraklanmış arasındaki kuvvetli tesisleri yönetmeliği
Çizelge- (yapı içi) (açık hava) değerlerde Şebeke
frekansı rezonansa gelmemesi (titreşmemesi) noktaları bağıntılara hesaplanacaktır. 462
d 331520 --------- ="50" 100 yassı çubuklar l2 b
383000 ---------- ="50" daire burada: l: noktası açıklığını (cm)
çubuğun kalınlığını b:
kesiti baranın çapını göstermektedir. topraklamalar projede yerlere uyulacaktır. tesislerinin yapılmasında yürürlükteki
yönetmeliklerin
hükümlerine topraklayıcı çeşitleri gereçleri: topraklamanın (köşe demiri, profil, kaplı çubuk),galvanizli iletkenden topraklayıcılar kullanılır.
topraklayıcının boyutları: 4.1- et kalınlığı 20 Çap
4.2- 25 4.3- kesit kalınlık 50 mm2 4.4- 90 ; topraklayıcıların yerleştirilmesi: yüzeysel
(şerit vb.), koşulları elverişli 0,5 -1
derinliğe paralel kullanılması: tesisinde direncinin küçültülmesi arasında uzunluğunun katı boyut sayılarının saptanması: sayıları
2,maddede anılan
yönetmenliklerdeki ilgili 463
hükümlere iletkenleri: 8.1- iletkenlerinin 2.madde yönetmeliklerdeki hükümlere 8.2- dirençsiz doğrudan doğruya topraklanan
yıldız noktalarının iletkeni kesiti, devresinde oluşabilecek akımına boyutlandırılmalıdır. 8.3- başka etki alanında olmamak
kaydı topraklayıcıya giden
iletkenler toprağa korozyon tehlikesi varsa, boyayla boyama, arttırılması vb.)
8.4- söz konu iletkeninin öteki
ucu, dikimlerinden birinin dışında bölümüne (ağaç direklerde yukarıda bölüme) direğin üst yine nötr
iletkenine, parafudra, kılıfına, korunma ağına, gergi teline bağlanma
biçimi tanımlandığı gibidir. 8.5- yapılırken nemli yerler seçilmelidir. yakınlarında
yer
varsa burada gömülecek 70 derinlikten götürülecektir. 8.6- yatay uzaklığı topraklayıcıda
1m, olmalıdır. 8.7-
içerisinde yapılan bağlantılarda korozyona karşı bütün bağlantılar sağlam, sağlayacak 8.8- çukuru doldurulurken
iyice sıkıştırılarak, doldurma işlemi tamamlandıktan bol sulandırılacaktır.
8.9-
değilse koruma işletme topraklamaları birleştirilmeyecektir. İki topraklamaya uzaklık yalıtılmış topraklamasının
postasından ilk direkte sağlanır. 8.10- iletkenleri sigorta ayırıcı konulmaz götürülmez. iletkenler,
denetimi
yapabilmek bağlanmış oldukları bölümlerinden istendiği kolaylıkla ayrılabilmelidir. a-gÜÇ transformatÖrlerİ transformatÖrler yapım:
güç transformatörü donatısı tanınan yabancı standartlara ayan: boşta 28500 v
36000 beher kademe 1500 üzere kademeli ayarı yapılabilmelidir. biçimi: belirtilmemişse
sargı yükseltici transformatörlerde üçgen-yıldız, alçaltıcı 160 kva' yıldız-zigzag, dan
güçlerde üçgen topraklama: transformatörün noktası, 464
topraklanacaktır. donatı: az, donatı (teçhizat) buchholz: gücü 400 transformatörler
termometre: içinde kuru termometreler 0° c 120° göstergeli, havada kullanılanlarda -20° +120° göstergeli
tekerlekler: tekerlekler
doğrultuda
hareket edecek deprem riski bölgelerde trafoların takozlanacak halatlarla yağ genleşme
kabı: yağın
genleşmesi karşılanmıyorsa, bulunmalıdır. düzeyi göstergesi. boşaltma musluğu. 5.7- Özellikle silikajel alıcı düzenlerin
bulundurulması olur. 5.8- bakım işletim yönergesi: transformatörlerle birlikte, türkçe yönergesi verilecektir. 5.9- plakası: yapımcısı bilgileri taşıyan
plakası yapımcının adı, seri numarası, tipi, kalite
belgesi gerilimleri, sayısı,
frekansı, (kva), biçimi,
ayarı, akımları, bağıl boş ağırlığı not: hermetik yukarıdaki
donatılardan bazıları bulunmayabilir. postalarının yerleştirilmesinde bina postası 7.1- primer sekonder
buşinglerine yapılacak esnek tanım: postası, üzerindeki dağıtım tablosundan donatıdan oluşur. tablosu yerden
erişilebilir
yüksekliğe taban yerleştirilmelidir. transformatör, bulunan platforma sabitlenmelidir. güçler direği yoksa izolatörü 465
yüksek iletkenin
uzunluğu açıklığın
saptamak
ayrı
postalarında yönetmenliklere yapılmalıdır. yönetmenliğe boyutlandırılmış şeritten çekilmeli, araçları (transformatör gövdesi, ayırıcı, parafudrlar, platformu, demirleri, traversler,
pano kesitteki Üzerinde i!e koşul yalıtkan transformatörünün yakınında direkleri bulunuyorsa, direğinde yapılarak, getirilir. b-ÖlÇÜ genel: ölçü aletlerinin devrelere
transformatörleri ortak özellikleri taşıyacaktır. 1.1- sürekli Çalışma: akımının, 1.2
katında çalışabilecek çevre sıcaklığını 600 aşmayacaktır. 1.2- tip: Ölçü kuru, tipte
1.3- 620>10) olacaktır, ancak aşırı akım/kısa devre koruması ve koruma koordinasyonu için
yapılan detaylı hesaplamalar akım transformatörü doyma sınırının daha yüksek
değerlerde olmasını gerektiriyorsa daha yüksek “Doyma Sınırı Aşırı Akım Faktörü”
değerleri seçilmelidir.
2.6- Çift çekirdekli Akım Transformatörü:
Aynı devre üzerinde koruma ve ölçü amacı ile aynı güç ve sınıfta birden fazla akım
transformatörünün kullanılması gerektiğinde çift çekirdekli akım
transformatörü
kullanılabilir. Sayaçlarda ise koruma ve ölçme için ayrı transformatörler kullanılacak;
çift çekirdekli transformatörler kullanılmayacaktır.
2.7- Topraklama: Sekonder sargının bir ucu topraklanacaktır.
2.8-1. İşaret plakası: Akım transformatörünün uygun bir yerine yapımcı tarafından aşağıdaki
bilgileri taşıyan bir işaret plakası konulacaktır.
-Yapımcının adı, seri numarası, varsa TSE numarası ve kalite belge numarası,
- Azami işletme gerilimi [Vrms]
- Nominal işletme gerilimi [Vrms]
- 1dk. Süreli şebeke frekanslı dayanım gerilimi [Vrms]
- Darbe dayanım gerilimi [Vtepe]
- Çevirme oranı (Iprimer / Isekonder),
- Güç / sekonder yükü (bağlanabilecek maksimum yüke ait güç [VA]),
- 1 sn. Süreli Kısa devre dayanım akımı [kArms],
- Dinamik Kısa devre dayanım akımı [kAtepe]
- Sürekli termik akımı [A],
- Frekans [Hz]
- Doğrulık sınıfı (Cl),
- Ölçü Akım Transformatörleri için emniyet faktörü (fs)
- Koruma Akım Transformatörleri için doyma sınır faktörü
3- Gerilim transformatörleri:
3.1- Yanılgı sınıfı: Ölçü aygıtları için kullanılan gerilim transformatörlerinde;
3.1.1- Faturalandırma için kullanılan sayaç gerilim transformatörlerinin doğruluk sınıfı en çok
Cl. 0,5;
3.1.2- Diğer ölçü gerilim transformatörlerinin yanılgı sınıfı ise en çok Cl. 1 olacaktır.
Koruma amaçlı kullanılan gerilim transformatörlerinin yanılgı sınıfı 3P olacaktır.
3.2-1. Güç: Gerilim transformatörünün gücü beslediği aygıtların güçleri toplamının 1,2 katı
olacaktır.
3.3- Sekonder Gerilim (V): 100 – 100/ 3 ya da 110 – 110/ 3
Elektrik Mühendisleri Odası
467
Primer Gerilim (kV): Y.G. primer gerilim seviyesi ile aynı olacaktır.
3.4- Faz Sayısı: Tek faz gerilimi için bir fazlı gerilim trafosu, üç faz gerilimi için ise üç adet
bir fazlı gerilim transformatörleri kullanılacaktır.
3.5- Transformatörün Korunması: Transformatörün primer ve sekonder devrelerine sigorta
konulacak ve sekonder uçlardan birisi topraklanacaktır.
3.6- İşaret Plakası: Gerilim transformatörünün uygun bir yerine yapımcı tarafından asgari
aşağıdaki bilgileri taşıyan bir işaret plakası konulacaktır.
-Yapımcının adı, seri numarası, varsa TSE numarası ve kalite belge numarası,
- En büyük işletme gerilimi [Vrms]
- 1dk. süreli şebeke frekanslı dayanım gerilimi [Vrms]
- Darbe dayanım gerilimi [Vtepe]
- Çevirme oranı (Vpirimer / Vsekonder),
- Nominal Güç (bağlanabilecek maksimum yüke ait güç [VA]),
- Frekans [Hz]
- Doğruluk sınıfı (Cl),
Not: Sayaç devrelerini besleyecek akım ve gerilim transformatörlerinin nominal güç ve
hata sınıfı tespitinde enerji veren kuruluşun şartlarına uyulacaktır.
BÖLÜM 9- YÜKSEK GERİLİM DEVRE KESİCİ VE AYIRICILARI
1- Konu ve Genel Hükümler:
Konu: Az yağlı, SF 6 gazlı, vakumlu, basınçlı havalı ya da başka türlü kesiciler, güç
ayırıcıları, bayağı ve topraklamalı ayırıcılar, yüksek gerilim sigortaları, yalıtkan
manevra çubuğu ve yalıtkan pense gibi yüksek gerilim kapama aygıtlarında bulunması
gereken teknik nitelik ve koşullar.
2-
Kesiciler:
2.1- Kumanda Biçimi: Normal devrenin açılması otomatik olarak, kapanması el ile veya
uzaktan kumanda ile olacak, projesinde belirtildiği gibi elektrik motoru ya da basınçlı
hava ile çalışacaktır.
2.2- Donanım:
2.2.1- Röleler: Yüksek gerilim kesici ve ayırıcı devrelerinde projesinde ön görülen fazlar
üzerine bağlanmış ve ayarlanabilen röleler bulunacaktır. Bunlar projesine uygun olarak
sekonder tipten olacaktır. Teknik bakımdan gerektiğinde başka röleler de kullanılabilir.
2.2.2- Alarm Düzeni: Projesinde gösterildiği gibi devre açıldığı zaman görevlilere durumu
bildirecek sesli ya da ışıklı alarm düzeni bulunacaktır.
2.2.3-İşaretler: Kesicinin kapalı ya da açık durumlarını gösteren işaretler ya da işaret
lambaları bulunacaktır.
2.2.4- Kumanda Düzeni: Projesine göre ya tabloda ya da doğrudan doğruya kesicinin üzerinde
elle kumanda edilecek biçimde olacaktır. Kumanda düzeni elektrik motoru ya da
basınçlı hava donanımı ile, elle kumanda ve bağlantı düzenleri ise aygıtlar birlikte
verilecektir. Ayrıca güvenlik için kilit sistemi olacaktır.
2.2.5- Yardımcı Kontaklar: Kesici üzerinde yeter sayıda yardımcı kontak bulunacaktır.
2.3- İşletme ve Bakım Yönergesi: Aygıtla birlikte, Türkçe olarak en az iki tane "işletme ve
Bakım Yönerge"si verilecektir.
Elektrik Mühendisleri Odası
468
2.4- İşaret Plakası: Aygıt üzerinde uygun bir yere aşağıdaki bilgileri taşıyan bir işaret
plakası konulacaktır.
- Yapımcının adı. seri numarası, tipi, varsa TSE numarası. kalite belgesi numarası,
- Anma akımı (A),
- Anma gerilimi (kV),
- Açma gücü (MVA),
- En büyük açma akımı (kA),
-Anma frekansı (Hz)
2.5- Genel Koşullar: Kontaklar titreşim yapmayacak biçimde birbirine iyice oturmuş
olacaktır.
3- Yük Ayırıcıları:
3.1- Tanım: Yük ayırıcısı, yük altında manevra yapmaya elverişli ark söndürme özeliği
bulunan, üç fazlı devre açıcısıdır. Yerine göre yük altında açma yapabilen bir ayırıcı ile
buna seri bağlı yüksek gerilim güç sigortasından oluşabilir.
3.2- Kullanma Yeri: Güç ayırıcıları şebekenin kısa devre kesme gücü elverişli olan
yerlerinde
anma gerilimi 36 kV'u anma gücü 1000 kVA' yı geçmeyen transformatör postalarında
kullanılır.
3.3- Anma Akımı: Ark söndürme özelliği bulunan yük ayırıcıları için 630 A dir.
3.4- Güç Anahtarı: Güç anahtarı yük altında açılıp kapanabilecek ve kısa devre akımlarını
kesebilecek ve kısa devre üzerine kapama yapabilecek kapasitede olacaktır.
3.5- Çeşitli Hükümler:
3.5.1- Anahtar ve Sigortaları: Bunlar yapımcı tarafından bir arada monte edilmiş olarak
verilecek ve anahtar besleme tarafında bulunacak biçiminde düzenlenmiş olacaktır.
3.5.2- Topraklama: Anahtar ve sigortaların gövdeleri topraklanacaktır.
3.6- Yedekler: Yedeklerle birlikte altı tane sigorta buşonu verilecektir.
4- Adi (Basit)Ayırıcılar:
4.1- Adi Ayırıcılar; Üç fazlı olarak ve her üç bıçak birlikte açılıp kapanabilecek, hücre içinde
kullanılan ayırıcılarda ise ayrıca dışarıdan manevrayı sağlamak üzere bir kumanda kolu
bulunacaktır.
4.2- Ayırıcılar en büyük kısa devre akımlarının oluşturacağı ısıl ve mekanik zorlamalara
dayanıklı olacaktır.
4.3- Gövde topraklanacaktır.
4.4- Ayırıcının anma akımı ve kısa devre akımı proje hesaplarına göre seçilecektir.
4.5- İşletme topraklamaları için anma akımı 200 A olan bayağı ayırıcı kullanılacaktır.
5- Topraklamalı Ayırıcılar: Basit ayırıcı niteliğinde olacak ve ayrıca topraklama
bıçakları bulunacaktır. Toprak ayırıcısı ile hat ayırıcısı bıçaklan arasında mekanik
kilitleme düzeni bulunacaktır.
6- Yalıtkan Manevra çubuğu: Bu çubuklar en az 1,5 m uzunlukta olacak ve hücrelerde her
türlü manevrayı yapmaya elverişli olacaktır. Bu çubuğun elle tutulabilecek bölümü bir
siperle sınırlandırılacak ve bölümün boyu 80 cm' den az olmayacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
469
7- Yalıtkan Pense:
7.1- Yalıtkan pensenin uzunluğu en az 120 cm ve deney gerilimi 150 kV olacaktır.
7.2- Yalıtkan pensenin elle tutulan bölümü ya da bölümleri birer siperle sınırlandıracak ve
tutmak uzunluğu en az 50 cm olacaktır.
8- Yüksek Gerilim Sigortası
8.1- Yapı dışındaki tesislerde kullanılacak Y.G. sigortalarının buşonları porselen vb. gibi
içerisine su ve nem girmesini önleyecek maddelerden yapılmalıdır.
8.2- Sigorta buşonları üzerinde kesinlikle anma değerlerini gösteren bir etiket bulunmalıdır.
8.3- Sigorta buşonu gerilim altında kolayca ve tehlikesizce değiştirilebilmelidir.
8.4- Sigortanın metal gövdesi topraklanmalıdır.
BÖLÜM 10- YÜKSEK GERİLİM HÜCRELERİ
A - Eski tip açık hücreler: Bu bölüm eski tip hücrelerde onarım maksadı ile
yapılacak işlerde kullanılacaktır.
1- Genel:
36 kV'a kadar olan yüksek gerilim hücreleri, bu teknik şartnameye ve projesinde
gösterilen düzenlemeye, sayı ve boyutlara uygun olacaktır.
2- Mesnet ve Geçit izolatörleri:
2.1 - Mesnet ve geçit izolatörleri TSE standardına uygun olacaktır.
2.2- Bu izolatörlerde iletkenlerin bağlanması için özel düzenler bulunabilir.
3- Aygıtların Düzenlenmesi:
3.1- Transformatör, kesici, ayırıcı, ölçü transformatörleri ve toplayıcı çubuklar projede
gösterildiği biçimde yerleştirilecektir. Toplayıcı çubuklar arasındaki açıklık en az 20 cm
olacaktır. Bir toplayıcı çubuğun öz frekansının şebeke frekansı ile rezonansa gelmemesi
için saplama noktaları arasında Bölüm 6' daki bağlantılarla hesaplanan bir açıklık
bulunacaktır.
3.2- Ayırıcılar, tüm manevralar kolay ve tehlikesiz yapılacak biçimde yerleştirilecektir.
3.3- Hücrelerin kapı, pencere havalandırma deliği gibi bölümleri projesinde gösterilen tip
ve nitelikte olacak, toz vb zararlı cisimlerin girmesine karşı gerekli önlemler
alınacaktır.
4- Güvenlik önlemleri:
4.1- Koruma topraklaması için ortak bir topraklama barası tesis edilecek ve bu bara
iki noktasından ayrı iki topraklayıcı ile topraklanacaktır.
4.2- Bütün aygıtların gövdeleri bu topraklama barasına ayrı ayrı bağlanacaktır.
4.3- Hücrelerin önüne yüksekliği en az 1.8 m olan bir tel kafes kapı konacak ve bunun özel
kilit ve menteşesi bulunacaktır. Tel kafes en az 1.5 mm çaplı çelik telden 15 mm aralıkla
örülmüş ve çevresi köşe demirinden yapılmış olacaktır.
Tüm hücre kapılarına tehlike işareti levhası takılacak. Hücre kapılarına hücre isimleri
yazılacaktır. Hücre bölümüne tek hat şeması ve işletme talimatı asılacaktır.
4.4- Manevrası hücre dışından yapılacak olan kesicilerin kumanda kollan ya da el
tekerlekleri kafes kapının dışına alınacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
470
4.5- Her
tel kafes kapı bükülgen
(fleksibl)
iletkenlerle korunma
topraklanmasına
bağlanacaktır.
B - Metal mahfazalı hücreler:
1- Metal mahfazalı hücreler IEC 62271-200 ‘e göre imal edilmiş ve tip testlerinden geçmiş
olacaktır.
BÖLÜM 11- A.G. DAĞITIM TABLOLARI (PANOLAR)
1- Genel: Aşağıdaki hükümler elektrik dağıtım şebekelerinde kullanılan tüm dağıtım
tabloları için uygulanır.
2- Yapım:
Bu Şartnamede tablolar,
Ana tablo ve Büyük Güçlü Dağıtım tabloları,
Dağıtım tabloları,
Etanş Dağıtım tabloları,
Sayaç tabloları,
Çekmeceli tip tablolar,
Diğer tablolar,
olarak sınıflandırılmıştır.
Yere oturan ve panolardan oluşan tablolar, ana tablo ve büyük güçlü dağıtım tablosu
olarak düşünülmüştür. Tablodan dağıtılacak gücün küçük olması halinde ana tablo
duvara monte edilebilir.
Dağıtım tabloları yüzey büyüklüğü 0.5 m2’ye kadar olan ve duvara monte edilen
tablolardır. Kat dağıtımlarında veya küçük bir mekanik tesisat hacmindeki birkaç
motorun beslenmesinde kullanılabilirler.
Etanş dağıtım tabloları birbirine eklenen ünitelerden oluşur. Özellikler ilgili maddelerde
verilmiştir.
Sayaç tabloları, enerji satışı ile ilgili olduğundan ana tablodan ayrı olacak ve ilgili
maddelerdeki özellikleri taşıyacaktır.
Diğer tablolar yukarıda sıralanan maksatlar dışında kullanılacak tabloları kapsar.
Özellikleri, tesis maksadına uygun olarak, Yukarıda sıralanan tablolarda aranan
özellikleri taşımalıdır.
Tablolarda bulunacak her türlü anahtarlar, sigortalar, ölçü aletleri, sayaçlar, röleler ve
bağlantı elemanları TS standartlarına, bu standardın bulunmaması halinde sıra ile EN,
HD, IEC standartlarına uygun olacaktır.
Tüm tablolarda metal aksam topraklama barasına (Ana potansiyel dengeleme barası)
bağlantı noktalarındaki boya temizlenerek irtibatlanmış olacaktır. Açılır kapaklar,
uçlarında kablo pabucu bulunan bükülgen iletkenlerle ana gövdeye irtibatlanacaktır.
Bağlantı noktalarında bulunan boya tabakasını delen tırtıllı rondelalar kullanılabilir.
2.1- Ana Tablo ve Büyük güçlü Dağıtım tabloları
2.1.1-Ana Tablo ve Büyük güçlü Dağıtım tabloları en az 2 mm kalınlıkta, düzgün yüzeyli DKP
sac’dan yapılacaktır.
2.1.2-Küçük güçlü binalarda, ana tablonun duvar tipi olduğu hallerde tablonun özellikleri
ağıtım tablosu özelliklerinde olacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
471
2.1.3-Tablodaki pano sayısının tespitinde, kolon ve besleme hatlarının sayısı, ışık, kuvvet,
yedek akım, yapılacak ilave olasılıkları da göz önünde tutulacaktır.
2.1.4- Panolarda, genişlik en az 500 mm, toplam yükseklik 1800 mm, derinlik içindeki
donanım boyutlarına uygun olarak en az 350 mm olacaktır. Panonun alttan 400 mm’ lik
kısmı boş bırakılacaktır.
2.1.5- Panoların kenarları bükülecek ve cıvatalarla birbirine bağlanacaktır. Panolar 40 veya 50
lik köşebentten mamul, kuvvetli bir çerçeve dahilinde tespit edilecektir. Demir aksam bir
kat sülyen, iki kat mat tabanca boyası veya fırın boyası ile boyanacaktır.
2.1.6- Döşeme üzerine konacak tablolar ve ana tablo 10 cm yükseklikte sıvalı beton kaide
üzerinde tespit edilecek, alttan girişli tertip de tablonun alt yüzü hariç diğer bütün
yüzleri kapalı, ön yüzü menteşeli açılabilir, dolap tipi olacaktır.
2.1.7- Üstten girişli tablolarda alt yüzde kapalı olacak, üstten kablo girişleri rakorlarla
sağlanacaktır.
2.1.8- Tablo içine yabancı cisimlerin, özellikle fare ve benzeri haşerenin girmesi kesinlikle
önlenmiş olacaktır.
2.1.9-Alttan girişli tabloların, döşemeye açılmış kablo kanalı ile birleştiği yerde tablo alt
bölümü fare girişlerini önlemek için yeterli şekilde kapatılacaktır.
2.1.10-Tablo içerisinin havalandırılması dikkate alınacaktır.
2.1.11-Tablo kapakları üçgen anahtar veya benzeri anahtarla açılabilecektir. Tablo
yüksekliğinin 1m’den fazla olduğu durumlarda, açılan kapak alt-üst ve yan noktadan
ispanyolet tipi sürgülerle (evrak dolaplarında olduğu gibi) sabitlenecektir. Kapak
menteşeleri gizli metal tip olacaktır.
2.1.12- Enerji anahtarlarına kapaklar açılmadan kumanda edilebilinecektir. Bu maksatla
kapağın bir bölümüne pencere açılabilir.
2.1.13- Kapak kenarları ve varsa kapak üzerindeki pencere kenarları içe doğru 1 cm bükülerek
üçlendirilecektir.
2.1.14- Tablolarda gerilim taşıyan çıplak kısımlar rasgele dokunmaya karşı muhafaza altına
alınacaktır. 42 volttan yüksek nominal gerilimde; yalıtım maddesi ile örtülmüş olmayan
bütün kısımlar, yükseklikleri 180 cm’ den az olduğu takdirde rasgele dokunmayı
engelleyecek sac’dan veya ısıya dayanıklı yalıtkan v.b. malzeme ile yapılmış
bölümlerle, emniyet altına alınacaktır. Bu husus için iletken kısımların lak ile
boyanması veya emaye edilmesi, muhafaza tertibatı olarak kabul edilmez. Tablonun
önünde kapaklar dik açılmış durumda iken, en az 70 cm lik boş bir geçit yeri
bırakılacaktır. Tablonun yerine yerleştirilmesinde, kapakların kapalı durumdan yana
doğru 110 derece açılabilmesine imkan sağlanacaktır. Sabit kapaklı tip tablolarda tablo
ön yüzünün duvara mesafesi en az 100 cm olmalıdır.
2.1.15- Tablonun bütün demir kısmının kendi aralarında ve eşpotansiyel bara ile kusursuz
olarak bağlantısını ve bu bağlantının devamını temin için özel tertibat alınacaktır.
Tablo kapaklarının gövde ile elektriksel bağlantısının iyileştirilmesi için çok telli
bükülebilir iletkenlerle ek önlem alınacaktır. Eşpotansiyel bara ve koruma iletkenleri,
topraklama iletkeni kesitleri, ve topraklama ile ilgili diğer hususlarda 21.08.2001 tarih
ve 24500 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar
Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır.
2.1.16- Panolar arasında baraların geçiş noktaları, ısıya dayanıklı yalıtkan malzemeden
(pertinaks v.b. gibi) ayırıcı levhalar konarak kapatılacaktır. Her bir pano ayrı kapaklı
olacak; yanındakilerle arasında açık geçiş bulunmayacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
472
2.1.17- Tablo içinde bakır eşpotansiyel bara ve ayrıca tablodan yalıtılmış bir nötr barası tesis
edilecektir.
2.1.18- 100 amperden büyük şalter ve sigorta bağlantıları, kesin olarak baralar ile yapılacaktır.
Tablo içinde bulunan yalıtılmış iletkenler özel kroşeler vasıtasıyla muntazam bir sıra
haline getirilip gövdeye bağlanacaktır.
2.1.19- Her şalterin veya sigortanın altına beslenilen yeri gösteren etiketler konacaktır. Tablo
içindeki kablo uçlarına geldiği veya gittiği yerle ilgili etiket konacaktır.
2.1.20- Tablo kapakları üzerinde bulunabilecek işaret lambaları, kumanda butonları veya
kumanda anahtarlarının elektrik bağlantı hatları grup haline getirilip forma verildikten
sonra kapağa tespit edilecek ve kapağa monte edilmiş sıra klemenslerde son
bulacaktır. Bu hatların gövdeden gelen karşılıkları ise gövde üzerinde bir grup sıra
klemensde bitecektir. Kapak ve gövdedeki klemensler arasına çok telli iletkenlerle
bükülgen bağlantı yapılacaktır.
2.1.21- Ana tabloda kullanılacak baralarda fazlar siyah-kahverengi-gri, nötr açık mavi, toprak
yeşil bantlı sarı renkli olarak boyanacaktır.
2.1.22- Ölçü aletleriyle şalter, sinyal lambası vb. nin seçiminde bunların şekil birliğine ve saç
panolara uygun tipte olmalarına dikkat edilecektir.
2.1.23- Bıçaklı sigortalar arasına, sigorta kaidesinin bağlantı uçlarını kavrayacak ve sigorta
tutamaklarını aşacak ölçülerde, ısıya dayanıklı yalıtkan malzemeden (pertinaks v.b.
gibi) ayırıcı levhalar konarak sigorta ve kaidesinde oluşacak arkların yandaki faza
atlaması önlenecektir. İki grup sigorta arasında 9 cm’ den fazla açıklık varsa bu
ekranlara gerek kalmaz.
2.1.24- Transformatör istasyonlarındaki A.G. ana tablolarının ve kısa devre akımı 10 kA’ i
geçen yerlerde tesis edilecek tabloların kısa devre tip deneyi sertifikası bulunacaktır.
2.1.25- Ana tablonun bağlantı şeması, yazı punto yüksekliği 15 mm’ den küçük olmamak
üzere çizilip üstü plastik kaplanarak çerçevelenecek, ana tablo dairesine asılacaktır
2.1.26- Pano kapakları iç yüzeyinde pano ilgili şemalarının konabileceği, saçtan mamul cep
bulunacaktır.
2.2- Dağıtım (Talî) tabloları
2.2.1- Dağıtım tabloları, sıva üstü veya gömme olarak monte edilecektir. Dağıtım tablolarının
boyutları idarenin tasdik edeceği projeye uygun olacaktır.
2.2.2- Tablolar taşıyacakları donanımın boyutlarına ve ağırlıklarına göre boyutlandırılırlar. 0,5
m2’ye kadar tablolar duvara sıva altı olarak konabilir.
2.2.3-Tablolar 0,5 m2 ye kadar en az 1 mm kalınlıkta, düzgün yüzeyli DKP sac’dan
yapılacaktır. Tabloların kenarları bükülecek ve arka yüzeyleri, tablo içindeki ağırlığı
taşıyabilecek şekilde, saç profillerle takviye edilecektir. Demir aksam bir kat sülyen, iki
kat mat tabanca boyası veya fırın boyası ile boyanacaktır.
2.2.4-0.3 m2’den büyük tablolarda kapak, burulmalara karşı iç taraftan saç profille takviye
edilecektir. Ayrıca kapak kenarları içe doğru 1 cm kıvrılarak güçlendirilmelidir.
2.2.5- Tablolar, kapakları kapalı durumdan itibaren yana doğru 110 derece açılabilecek şekilde
yerleştirilmelidir. Tabloların önünde tablo kapağının tam açılmasına engel olacak yapı
bölümleri bulunmamalıdır. Kapak menteşeleri gizli tip olacaktır.
2.2.6-Üstten girişli tablolarda hatların çıktığı noktalarda oluşan boşlukların kapatılması için
özel düzenleme yapılacaktır. Bu bölümlerin tahta, kağıt vb. malzeme ile tıkanması
yasaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
473
2.2.7- 60 A’ e kadar akım çeken tablolarda fazlar için bara kullanılmasına gerek yoktur. 60
A.’den fazla akım çeken tablolarda, bağlantılar kablolarla şalterden şaltere veya
sigortadan sigortaya yapılmayıp bakır baralar vasıtası ile ayrı ayrı yapılacaktır. Baralar
Madde 2.1.21 de verilen renklerle işaretlenecektir. Fazlar barasız yapılmış olsa bile
bakır lamadan imal edilmiş, nötr ve eşpotansiyel bara (koruma iletkenlerinin toplandığı
bara) bulunacaktır. Otomatik sigortaların faz giriş tarafında, bu sigortalara mahsus tarak
şeklinde bara kullanılması zorunludur.
2.2.8- Dağıtım
tablolarında hatlar, yanmayan malzemeden yalıtkanlı, uygun nitelikte
klemensler vasıtası ile tabloya tutturulacak ve nötr hatları da yalıtılmış bakır bir baraya
bağlanacaktır. Tabloya giriş kolonlarının faz iletkenleri sabit klemenslere ve nötr
iletkenleri bakır baraya bağlanacaktır. Dağıtım tabloları üzerinde koruma hatlarının
toplandığı topraklama barası bulunacak, topraklama bağlantısı, bulunduğu yerdeki
tesisata uygun olarak yapılacaktır.
2.2.9-Gerilim altındaki kısımlara rasgele dokunmayı önlemek için, bu gibi kısımlar yanmaz
malzemeden mamul, çıkarılabilir kapaklarla örtülecektir. Bu iç kapakların üzerinde,
sigortaların dışarıdan müdahale edilecek kısımlarının geçmesi için açılan pencere
çevrelerine yalıtkan malzemeden ağızlık geçirilecektir.
2.2.10-Dağıtım tablolarında dış kapak üzerinde işaret lambası kullanılıyor ise bağlantı,
yukarıdaki madde 2.1.20 ye uygun olacak ve tablo iç kapağının bu gibi iletkenleri
zedelemesi önlenmiş olacaktır.
2.2.11-Büyük tesislerde her dağıtım tablosunun tam yük altında çektiği akımın fazlara göre
dengelenmesi yapılacak, besleme hattından pens ampermetrelerle veya ana tablodaki
mevcut ampermetrelerin yardımı ile kontrol edilecektir.
2.2.12-Tozlu yelerde kullanılacak sıva üstü dağıtım tablolarında bütün girişler rakorlarla
yapılacak ve tablo kapağının bastığı sabit yüzeyde toz girişini önleyen conta düzeni
bulunacaktır. Bu tip imalat etanş tablo sınıfından değerlendirilmez.
2.2.13-Her sigorta veya şalterin altında beslenilen yeri gösteren madeni veya plastik etiketler
bulunacaktır.
2.2.14-Tablo kapağı iç yüzeyinde tablo bağlantı şemasının konması için saçtan mamul cep
yapılacaktır.
2.3- Etanş Dağıtım tabloları
2.3.1-Tesisatın rutubete, toza ve mekanik darbelere karşı korunması gereken mahallerde
tablolar, birbirine eklenecek tipte, ek yerlerinde ve kapaklarında conta bulunan etanş
kutulardan yapılacaktır. Malzeme olarak döküm alüminyum, polikarbonat ve benzerleri
kullanılabilir.
2.3.2-16mm2 den daha büyük kesitte bağlantılar bakır baralar vasıtası ile yapılacaktır.
2.3.3-Sigortalar kapak açıldıktan sonra, anahtar ve şalterler ise kapak kapalı iken
çalıştırılabilecek şekilde tasarlanacaktır.
2.3.4- Dağıtım tabloları için bildirilen diğer hususlara da uyulacaktır.
2.4- Sayaç tabloları
2.4.1- Tablolar en az 1,5 mm kalınlıkta DKP sacdan veya cam elyaf takviyeli polyester’den
(CTP) imal edilecektir.
2.4.2- Tabloların mekanik yapısı, ana tablo ve dağıtım tabloları için istenen şartları aynen
sağlayacaktır.
2.4.3- Tablo, sayaç/sayaçlar, giriş sigortası, çıkış sigortası/sigortaları, ihtiyaca göre akım ölçü
Elektrik Mühendisleri Odası
474
transformatörlerini ve bina için tesis edilen artık akım anahtarını taşıyacak büyüklükte
olacaktır.
2.4.4- Tablo enerji veren kuruluşa ve tüketicilere ait iki ayrı bölümden oluşacaktır.
2.4.5- Enerji veren kuruluşa ait bölüm, kofre’ den itibaren sayaçların bağlantı uçlarını (uçlar
dahil ) kapsayan bölüm olup, kolaylıkla açılamaz şekilde kapatılmış ve ana gövdeye
tespit noktalarında mühürleme imkanı sağlayacak yapıda olacaktır.
2.4.6- Sayaçların kolayca okunabilmesi için mühürlü bölüm sayacın gösterge kısmını şeffaf
polikarbonat ile kapatılacaktır. Tüketiciye ait bölümler, sigorta değişimini sağlamak
maksadı ile açılır kapaklı olacaktır.
2.5- Çekmeceli Tip Tablolar: Birimler halinde ayrılabilirler. Her birimde gerekli ölçme ve
kumanda aygıtları bulunacak ve gözlere yerleştirilecektir. Bu gözler bir kilit düzeninin
açılmasından sonra çekilerek tablodan çıkarılabilecektir. Bu gözlerdeki aygıtlara
elektrik akımının giriş ve çıkışı gözler arkasına yerleştirilmiş ve yalnızca yüksüz
durumda (ayırıcı gibi) açılabilen yuvalı-kontaklar aracılığı ile yapılacaktır. Gözler
ve yuvalar her tabloda aynı boyutta olacak ve gerektiğinde birinin yerine ötekisi
takılabilecek ya da yedeği ile değiştirilebilecektir. Bütün gözler yanları ve arkası sac ile
kaplı ve gerekli boyutta demir iskeleti bir koruncak (muhafaza) içine alınacak ve tablo
zemin üzerinde kendisi için yapılan 10 cm yüksekliğindeki beton taban üzerine
yerleştirilecektir. Gözlerin boyutları, üzerine konulacak aygıtlara uygun büyüklükte
olacak, sac koruncağının derinliği, kablo bağlantılarının, toplayıcı çubukları ve bağlantı
yuvalarını yerleştirmeye olanak verecek biçimde en az 25 cm olacaktır.
Gözler arkasındaki yuvalar, göz zemininden 50 cm yükseklikte sağ ve soldan 50 mm
uzaklıkta ve birbirinden çalışma gerilimine göre ve en az 20 mm aralıkla yatay olarak
yerleştirilecek nötr ve topraklama bağlantıları için ayrı bir bölüm bulunacaktır. Yuvaların
ve göz içindeki bağlantıların kesitleri
Çalışma akımlarını taşıyabilecek boyutta seçilmelidir. Bütün demir bölümler bir kat
koruyucu boya, iki kat kül rengi donuk fırınlanmış tabanca boyası ile boyanacaktır.
Gözlerin ön yüzünde her aygıt için bozulmaz gereçlerden yapılmış etiketler bulunacaktır.
3- Akümülatörler:
3.1- Kesicilerin ve ayırıcıların bulunduğu mahallerde bunların motorlarının çalıştırılması,
açma ve kapama işlemleri ile rölelerin DC kumanda geriliminin temini için akümülatör
grupları tesis edilecektir.
3.2- Akümülatörler bakımsız, sızdırmaz tip olacak, çelik karkaslı raf veya dolap içine
yerleştirilecektir. Dolap içinde akümülatörlerden yayılan ısıyı dışarı atmak üzere yeterli
hava akımı sağlayan pencere tipi açıklıklar bulunacaktır. Bu açıklıklar böcek v.b. katı
parçaların girmesini engelleyecek biçimde tel kafes, delikli kapak v.b. şekilde korunmuş
olacaktır.
3.3- Akümülatör grubunun çıkış gerilimi kullanım yerindeki kesici bobinleri ve motorların
ihtiyacına uygun olarak 24V, 48 V veya 110 V doğru gerilim olacaktır.
4- Akü şarj grubu:
4.1- Şarj cihazı metal bir kabin içinde olacak ve duvara dayalı olarak yere monte edilecektir.
Dış bağlantılar kabin altından yapılacaktır.
4.2- Şarj cihazı normal şarj (tampon şarj), Hızlı şarj yapabilme özelliğine sahip olmalıdır.
4.3- Giriş geriliminin %94’ ü ile % 106’ sı arasında normal şarj devam edecektir.
4.4- Çıkış akımı nominal akımın %110’ nunda sınırlanacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
475
4.5- Çıkış gerilimi akümülatör grubu gerilimine uygun olacak; gerilim dalgalanması % 1’i
aşmayacaktır.
4.6- Şarj cihazı içinde bulunacak transformatör primer ve sekonder sargıları birbirinden
elektriksel olarak yalıtılmış olacaktır.
4.7- Kabin ön yüzünde bulunması gereken cihazlar aşağıda sıralanmıştır.
-Normal ve hızlı şarj durumları için ayrı ayrı çıkış gerilimi ayar cihazı
( potansiyometreler )
-Hızlı şarj otomatik zamanlama cihazı.( Süre ayarlanabilmelidir.)
-A.A. tarafında termik manyetik devre kesici
-D.A. düşük gerilim rölesi. Nominal gerilimin %85’ine ayarlı olacaktır.
-D.A. voltmetre ve ampermetresi
-Giriş ve çıkışlarda açıp-kapama anahtarları
-A.A. varlığını gösteren işaret lambası
-Hızlı şarj seçici anahtarı
4.8- Hızlı şarj sistemi akümülatörlerde gerilimin düşmesi
ile devreye girmeli ve
akümülatörler tam doluluklarına eriştiğinde otomatik olarak normal şarj rejimine
dönmelidir.
4.9- Şarj gerilimi regülasyonu:
Redresörün çıkış gerilimi yük akımının %0 ile %100 aralığında değişmesi ve A.A.
geriliminin ±%10 değişmesi halinde çıkış gerilimi ± %1’den fazla değişmeyecektir.
4.10- Şarj cihazı çıkış devresi, kısa devreler, aşırı yük ve ters bağlantılara karşı korunmuş
olacaktır.
4.11- En olumsuz koşullar altında çalışan şarj cihazında bağlantı elemanlarında maksimum
sıcaklık 55 0C olacaktır.
4.12- Kabin kapakları özel bir alet kullanılmaksızın kolayca açılamayacak şekilde
düzenlenecektir.
4.13- Akım taşımayan bütün metal bölümlerin topraklama terminali ile bağlantısı sağlanmış
olacaktır.
4.14- Bütün terminaller ve bağlantı noktaları açık şekilde işaretlenmiş olacaktır.
BÖLÜM 12- ESKİ (MEVCUT) ŞEBEKENİN SÖKÜLMESİ
1- Proje çalışmaları sırasında, sökülecek gereçlerle bunlardan sağlam durumda olanlar
bir tutanakla saptanacak ve etiketlenecektir.
2-
Tutanağın kapsadığı gereçler söküldükçe, günü gününe cins cins ayrılarak ilgili
kuruluşun
göstereceği bir depoya taşınacak ve belge karşılığında teslim edilecektir.
3-
Gereçlerin sökülmesinde özen göstermek zorunludur. Bozulan gereçlerden yüklenici
sorumlu olup karşılığında sağlam gereç vermek ya da ücretini ödemek zorundadır.
4-
Hava hattı iletkenleri, izolatörden bağları çözülerek kesmeden, sürüklemeden, eğip
bükmeden sökülecek ve kesitlere göre ayırarak kangal durumuna getirmiş olacaktır.
5-
İzolatör, parafudr gibi direk üzerinde bulunan gereçler kırılmaması için direk
çıkarılmadan önce sökülecek ve cinslerine göre sınıflandırılacaktır.
6- Direk çıkartılırken, ağaç direklerden sağlam olanları kesilmeyecek, beton ayaklar
Elektrik Mühendisleri Odası
476
bozulmadan çıkarılacak, demir direkler eğilip bükülmeyecek, temel betonları tamamen
kırılmış ve traversler de sökülmüş olacaktır. Çıkartılan direklerin çukurları iyice
sıkıştırılıp doldurularak yol düzeyine getirilecektir.
7- Yeraltı kabloları sökülürken, toprak, kablo hattının geçtiği kanal boyunca kazılacak,
kazma işlemi sırasında kabloyu zedelememeye özen gösterilecektir. Kablo üzerindeki
tuğlalar toplanacak ve kablo tamamen açığa çıktıktan sonra dışarı çıkartılmaksızın
kanal içinde yuvarlanarak kangal durumuna getirilecek, yapılan kangalların çapı,
kablo çapının 30 katından az olmayacak ve kangallar belirli yerlerinden bağlanmış
olacak ve kanal kapatılarak yol düzeyine getirilecektir.
8-
Eski şebekenin sökülmesi sırasında şehrin elektriksiz bırakılmamasına dikkat edilecektir.
Bu amaçla, gerekli bütün önlemler alınmış olacak, olanakların el verdiği oranda yeni
direkler dikilip donatılar takılmadan eski şebeke sökülmeyecek ve düzeltmeler bölge
bölge yapılacaktır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Elektrik Mühendisleri Odası
479
4- YILDIRIMDAN KORUNMA YÖNETMELİĞİ
Elektrik Mühendisleri Odası
Elektrik Mühendisleri Odası
480
YILDIRIMDAN KORUNMA YÖNETMELİĞİ
BİRİNCİ BÖLÜM
AMAÇ, KAPSAM, DAYANAK, UYGULAMA ve TANIMLAR
Amaç ve Kapsam
Madde 1- Bu yönetmelik, yapıların yıldırımdan koruma tesislerinin can ve mal
işletilmesine ve
güvenliği bakımından güvenli bir şekilde
denetlenmesine ilişkin hükümleri kapsar. Yıldırımdan koruma tesisi yapılması zorunlu olan
yapılar Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından yürürlüğe konulan yasa ve yönetmelikler
ve/veya yerel yönetimler tarafından yürürlüğe konulan mevzuat hükümlerinde belirtilmiştir.
Bu yapıların dışında kalan, ancak tesis sahibi, sigorta şirketi gibi gerçek ve tüzel kişilerce
yapılması istenen yıldırımdan koruma tesislerinin tasarımı, kurulması, işletilmesi ve
denetlenmesi bu yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılacaktır.
tasarımına, kurulmasına,
Yıldırımdan koruma tesislerinin, yıldırımın oluşmasına engel olamayacağı bilinmelidir.
Bu yönetmeliğe uygun olarak tasarlanan ve kurulan bir yıldırımdan koruma tesisi; yapıların,
cisimlerin ve kişilerin yıldırımdan hasar görme riskini azaltır. Elektrik üretim, iletim, dağıtım
tesisleri, demiryolu sistemleri ile iletişim sistemlerinin bina dışı tesisleri, kara, hava, deniz
taşıtları, kıyıdan açıkta olan tesisler, yeraltındaki yüksek basınçlı boru hatları, bir yapıya bağlı
olmayan boru, elektrik ve iletişim hatları bu yönetmeliğin kapsamına girmez.
Yangın veya patlama tehlikesi olan yapılar gibi özel yapılar için, yıldırımdan
korunmaya ilişkin bilgiler Ek - S’de verilmiştir.
En üst katı açık katlı otoparklar veya stadyumlar gibi insanlara doğrudan yıldırım
çarpabilecek özel yapılarda bu yönetmelikteki ilkeler kullanılabilir.
Bu yönetmeliğin ekleri ve ilgili Türk Standartları bu yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir.
Yönetmelikte olmayan hükümler için EN, HD ve IEC gibi uluslararası standartlar göz önüne
alınır. Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir.
Dayanak
Madde 2- Bu yönetmelik, 6235 sayılı Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği
(TMMOB) Kanunu hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Uygulama
Madde 3- Bu yönetmeliğin herhangi bir maddesinin uygulanması, yerel koşullar
nedeniyle zorluklar veya teknik gelişmeyi önleyecek durumlar ortaya çıkarırsa, TMMOB
Elektrik Mühendisleri Odasına (EMO) başvurulması durumunda, EMO yalnızca o başvuru
için söz konusu maddenin uygulanmamasına izin verebilir.
Tanımlar
Madde 4- Tanımlar; yıldırımdan koruma sistemine ilişkin genel tanımlar, yıldırımla
ilgili risk yönetimine ilişkin tanımlar ve elektrik ve elektronik sistemlere ilişkin tanımlar
olmak üzere üçe ayrılır.
Elektrik Mühendisleri Odası
481
a) Yıldırımdan koruma sistemine ilişkin tanımlar:
1) Yere yıldırım boşalması: Bulutla yer arasında bir veya daha fazla darbeden oluşan
atmosfer kaynaklı elektrik boşalmasıdır.
2) Aşağı boşalma: Buluttan yere doğru bir öncü boşalmanın başlattığı elektrik
boşalmasıdır.
3) Yukarıya boşalma: Topraklanmış bir yapıdan buluta doğru yukarı yönde bir öncü
boşalmanın başlattığı elektrik boşalmasıdır.
4) Yıldırım darbesi: Bir yıldırım boşalmasının içindeki tekil boşalmadır.
5) Kısa darbe: Sırt yarı değer süresi 2 ms’den daha küçük olan yıldırım akım darbesidir
(Ek - A).
6) Uzun darbe: 2 ms -1000 ms süreli akım darbesidir (Ek - A).
7) Çoklu darbeler: Yaklaşık 50 ms zaman aralıklı, ortalama 3-4 darbeden oluşan
yıldırım boşalmasıdır.
8) Çarpma noktası: Yıldırım darbesinin temas ettiği noktadır.
9) Yıldırım akımı (i): Çarpma noktasından geçen akımdır.
10) Yıldırım akımının tepe değeri (I): Yıldırım akımının en büyük değeridir.
11) Kısa darbe akım cephesinin ortalama dikliği: Akımın t2 – t1 zaman aralığında
ortalama eğimidir (Ek-A).
12) Kısa darbe akımının anma başlangıç noktası (O1): Darbe akımının tepe değerinin
%10 ve %90’ını birleştiren doğrunun zaman eksenini kestiği noktadır. Bu nokta akımın tepe
değerinin %10’una ulaştığı andan 0,1.T1 kadar önceki noktadır (Ek-A).
13) Kısa darbe akımının cephe süresi (T1): Darbe tepe değerinin %10 ve %90
değerlerine karşı düşen zamanlar arasındaki sürenin 1,25 katıdır. (Ek-A).
14) Kısa darbe akımının sırt yarı değer süresi (T2): Darbe akımının anma başlangıç
noktası O1 ile akımın tepe değerinin yarısına indiği zaman arasındaki süredir. (Ek-A).
15) Boşalma süresi (T): Çarpma noktasında yıldırım akımının aktığı süredir.
16) Uzun darbe akımın süresi (Tuzun): Uzun darbe akımının tepe değerinin %10’undan
yüksek kaldığı süredir (Ek-A).
17) Boşalma yükü (Qboşalma): Yıldırım akımının zamana göre integralidir.
18) Kısa darbe yükü (Qkısa): Kısa darbe yıldırım akımının zamana göre integralidir.
19) Uzun darbe yükü (Quzun): Uzun darbe yıldırım akımının zamana göre integralidir.
20) Özgül enerji (W/R): Yıldırım akımının karesinin zamana göre integralidir.
21) Kısa darbe akımının özgül enerjisi: Kısa darbe yıldırım akımının karesinin zamana
göre integralidir.
22) Korunacak nesne: Yıldırımın etkilerine karşı korunması amaçlanan yapı veya
hizmet tesisatıdır.
23) Korunacak yapı: Yıldırımın etkilerine karşı korunması gereken yapıdır.
24) Korunacak hizmet tesisatı: Yıldırımın etkilerine karşı korunması gereken yapıya
bağlı hizmet (elektrik besleme hattı, doğal gaz, su, iletişim hatları vb.) tesisatıdır.
25) Nesne yakınına yıldırım düşmesi: Korunacak bir nesnenin tehlikeli aşırı gerilimler
meydana getirecek kadar yakınına yıldırım düşmesidir.
26) Elektrik sistemi: Alçak gerilim elektrik tesisatıdır.
27) Elektronik sistem: İletişim cihazları, bilgisayar, ölçü ve kontrol sistemleri, radyo
sistemleri, güç elektroniği tesisleri gibi duyarlı elektronik bileşenlerin kullanıldığı sistemdir.
28) İç sistemler: Bir yapı içindeki elektrikli ve elektronik sistemlerdir.
29) Fiziksel hasar: Yıldırımın mekanik, ısıl, kimyasal ve patlama etkilerinden dolayı bir
yapıya (veya içindekilere) veya bir hizmet tesisatına verilen hasardır.
Elektrik Mühendisleri Odası
482
30) Canlıların zarar görmesi: Yıldırımın dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı
insanlara ve hayvanların sağlığına verilen zarardır (ölüm dâhil).
31) Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması: Yıldırımın elektromanyetik
etkisinden dolayı elektrikli ve elektronik sistemlere verilen kalıcı hasardır.
32) Elektromanyetik yıldırım darbesi (EMYD): Yıldırımın elektromanyetik etkisidir.
33) Darbe: EMYD’nin aşırı gerilim ve/veya aşırı akım darbesidir.
34) Yıldırımdan korunma bölgesi (YKB): Yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı
korunacak bölgedir. YKB’nin sınırlarının duvarlar, tavan vb. gibi fiziksel sınırları olması
gerekmez.
35) Yıldırımdan korunmuş kablo: Dielektrik dayanımı arttırılmış ve metal zırhı toprakla
teması ya doğrudan veya iletken plastik kılıfla sağlanan kablodur.
36) Yıldırımdan korunmuş kablo kanalı: Toprakla temas eden, düşük dirençli kablo
kanalıdır (örneğin birbirine bağlı yapı çelikli beton veya metal kablo kanalıdır).
37) Yıldırımdan korunma düzeyi (YKD): Belirli yıldırım akımı parametre (akım, enerji,
yük vb.) değerleriyle tanımlanmış korunma düzeyidir. YKD, yıldırımdan korunma sisteminin
tasarımında kullanılır.
38) Korunma önlemleri: Riski azaltmak için korunacak nesnede alınması gereken
önlemlerdir.
39) Yıldırımdan koruma sistemi (YKS): Yıldırım akımının yol açacağı fiziksel hasarları
azaltmak için bir yapının korunmasında kullanılan sistemlerin tümüdür. Bu sistemde dış ve iç
yıldırımdan koruma sistemlerinin her ikisi de bulunur. Özel durumlarda bir YKS’de, yalnızca
dış YKS veya yalnızca iç YKS bulunabilir.
40) Dış yıldırımdan koruma sistemi (Dış YKS): Yakalama ucu, indirme iletkeni ve
toprak sonlandırma sistemlerinden oluşur.
41) YKS’nin doğal bileşeni: Yıldırımdan korunma için özel olarak monte edilmeyen
YKS’ye ek olarak kullanılabilen veya bazı durumlarda YKS’nin bir veya birden fazla
fonksiyonunu yerine getirebilen bileşendir.
42) Korunacak yapılardan ayrılmış dış YKS: Yıldırım akım yolunun korunacak yapıyla
teması olmayacak şekilde konumlandırılan (YKS ile yapı arasındaki tehlikeli kıvılcım
atlaması önlenen) YKS’dir.
43) Ayırma uzaklığı: İki iletken bölüm arasındaki tehlikeli kıvılcım atlamasının ortaya
çıkmasını önleyebilen uzaklıktır.
44) Korunacak yapılardan ayrılmamış dış YKS: Yıldırım akım yolu, korunacak yapıya
temas edebilecek şekilde konumlandırılan yakalama ucu sistemi ve indirme iletken sistemine
sahip YKS’dir.
45) İç yıldırımdan korunma sistemi (İç YKS): Yıldırıma karşı eş potansiyel kuşaklama
ve/veya Dış YKS’nin elektrik yalıtımından meydana gelen bölümüdür.
46) Yakalama ucu sistemi: Çubuk, kafes şeklindeki iletkenler veya havai iletkenler
kullanılarak yıldırımın yakalanması amaçlanan Dış YKS’nin bir bölümüdür.
47) İndirme iletkeni sistemi: Yıldırım akımını, yakalama ucu sisteminden, toprak
sonlandırma sistemine iletmesi amaçlanan Dış YKS’nin bir bölümüdür.
48) Toprak sonlandırma sistemi: Yıldırım akımını toprağa iletmesi ve yayması
amaçlanan Dış YKS’nin bir bölümüdür.
49) Halka iletken: Yapıyı çevreleyen, indirme iletkenlerinin bağlandığı halka şeklindeki
iletkendir.
50) Topraklama elektrodu: Toprakla doğrudan teması olan ve yıldırım akımını toprak
içinde dağıtan elektrottur.
51) Halka topraklama elektrodu: Yapıyı çevreleyen topraklama elektrotudur.
52) Temel topraklama elektrodu: Topraklama elektrodu olarak kullanılan temelin çelik
yapısı veya beton temel içindeki ek iletkenlerdir.
Elektrik Mühendisleri Odası
483
53) Dış iletken bölümler: Boru şebekeleri, kablo kılıfları, metal kanallar, vb. yıldırım
akımının bir bölümünün geçebileceği, korunan yapıya giren veya çıkan metal bölümlerdir.
54) Yıldırım eş potansiyel kuşaklaması (potansiyel dengeleme): Yıldırım akımının yol
açacağı potansiyel farklarını azaltmak için, ayrı metal parçaların doğrudan iletkenlerle veya
darbe koruma düzenleri üzerinden YKS’ye bağlanmasıdır.
55) Ekranlama iletkeni: Bir hizmet tesisatına yıldırımdan dolayı gelecek fiziksel hasarı
azaltmak için kullanılan metal iletkendir.
56) Yıldırımın elektromanyetik etkilerinden korunma sistemi (YEKS): Yıldırımın
elektromanyetik etkilerine karşı elektrik ve elektronik sistemlerin korunması için kullanılan
düzendir.
57) Manyetik ekran: Elektrik ve elektronik sistemlerin arızalarını azaltmak için,
korunacak nesneyi veya onun bir parçasını kuşatan ızgara biçimli veya sürekli kapalı metal
ekrandır.
58) Darbe koruma düzeni (Parafudr) (DKD): Geçici aşırı gerilimleri sınırlandıran ve
darbe akımlarının yönünü değiştiren (değişken dirençler, diyotlar, filtreler, eklatörler vb.
içeren) düzendir. Bu eleman, en az bir adet doğrusal olmayan bileşen içerir.
59) Topraklama empedansı: Aynı anda oluşmayan topraklama gerilimi ile topraklama
sisteminin etkinliğinin
tepe değerleri arasındaki orandır. Bu
topraklama
akımı
gösterilmesinde kullanılır.
60) Bağlama elemanı: Dış YKS’nin iletkenlerini birbirlerine veya metal tesisatlara
bağlanması için kullanılan parçalardır (TS EN 50164 serisine bakınız).
61) Sabitleme elemanı: Dış YKS’nin YKS elemanlarını korunacak yapıya tutturmak
amacıyla kullanılan parçalardır.
62) Metal tesisat: Korunacak yapıdaki metal borular, merdivenler, asansör rayları,
havalandırma, ısıtma ve klima kanalları ve birbirlerine bağlı çelik donatı gibi yıldırım akımı
için bir yol oluşturabilen metal kısımlardır.
63) Kuşaklama barası: Metal tesisatlar, dış iletken bölümler, elektrik ve iletişim hatları
ve diğer kabloların bir YKS’ye bağlanmasını sağlayan metal baradır.
64) Kuşaklama iletkeni: YKS’nin ayrı iletken bölümlerini birbirine bağlayan iletkendir.
65) Kuşaklama şebekesi: Yapıya ve iç sistemlere ilişkin bütün iletkenlerin (gerilimli
iletkenler hariç) oluşturduğu kafes ile toprak sonlandırma sisteminin birbirine bağlandığı
şebekedir.
66) Birbirine bağlı çelik donatı: Beton içinde elektriksel sürekliliğin sağlandığı kabul
edilen çelik iskelettir.
67) Deney ek yeri: YKS bileşenlerinin, elektriksel deneye tabi tutulması ve ölçmenin
yapılmasını kolaylaştırmak için tasarlanmış ek yeridir.
68) Yıldırımdan korunma tasarımcısı: Yıldırım boşalmaları sonucunda ortaya çıkan
tehlikeli yüksek gerilimler ve bunların elektromanyetik etkileri ile YKS konusunda TMMOB
EMO tarafından yetkilendirilmiş elektrik veya elektrik–elektronik mühendisleridir.
69) Yıldırımdan korunma tesisatçısı: Yıldırım boşalmaları sonucunda ortaya çıkan
tehlikeli yüksek gerilimler ve bunların elektromanyetik etkileri ile YKS konusunda TMMOB
EMO tarafından yetkilendirilmiş elektrik veya elektrik–elektronik mühendisleridir. YKS
tasarımcısı ile YKS tesisatçısı fonksiyonları aynı kişi tarafından yerine getirilebilir.
70) Denetleyici: Yıldırım boşalmaları sonucunda ortaya çıkan tehlikeli yüksek
gerilimler ve bunların elektromanyetik etkileri ile YKS konusunda TMMOB EMO tarafından
yetkilendirilmiş elektrik veya elektrik–elektronik mühendisleridir. Ancak denetleyici söz
konusu yapının tasarımcısı ve tesisatçısı olamaz.
Elektrik Mühendisleri Odası
484
b) Yıldırımla ilgili risk yönetimine ilişkin tanımlar:
1) Patlama riski olan yapılar: İçinde katı patlayıcı maddeler veya patlama tehlikesi olan
bölgeler bulunan yapılardır. Bu yönetmeliğin amaçları bakımından sadece 0 tipi tehlikeli
bölgeler içeren veya içinde katı patlayıcı maddeler bulunan yapılar göz önüne alınmıştır
(ayrıntılı bilgi için IEC 60079-10 ve IEC 61241-10 standartlarına bakılmalıdır).
2) Çevre için tehlikeli olan yapılar: Yıldırımın sonucunda biyolojik, kimyasal veya
radyoaktif yayılmaya neden olabilecek yapılardır (kimya, petrokimya, nükleer tesisler vb).
3) Şehir ortamı: Binaların yüksek yoğunlukta olduğu veya yüksek binaları olan ve nüfus
yoğunluğunun yüksek olduğu alanlardır.
4) Banliyö ortamı: Binaların orta yoğunlukta olduğu şehrin kenar mahalleleri gibi
alanlardır.
5) Kırsal ortam: Binaların düşük yoğunlukta olduğu köyler gibi alanlardır.
6) Tehlikeli olay: Korunan nesneye veya yakınına yıldırım düşmesidir.
7) Bir yapıya yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı (ND): Bir yapıya yıldırım
düşmesinden dolayı oluşacak yıllık ortalama (beklenen değer) tehlikeli olay sayısıdır.
8) Bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı (NL): Bir
hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı oluşacak yıllık ortalama (beklenen değer)
tehlikeli olay sayısıdır.
9) Bir yapının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı (NM): Bir
yapının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı oluşacak yıllık ortalama (beklenen değer)
tehlikeli olay sayısıdır.
10) Bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı
(NI): Bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı oluşacak yıllık ortalama
(beklenen değer) tehlikeli olay sayısıdır.
11) Düğüm: Hizmet hattı üzerindeki bir noktadır. Düğümlere örnekler; YG/AG
transformatöründe hattın branşman noktası, bir iletişim hattında çoğullayıcı cihaz veya bir
hatta yerleştirilen DKD’dir.
12) Arıza akımı (Ia): Yıldırım akımının hasara neden olabilecek en küçük tepe
değeridir.
13) Hasar olasılığı (PX): Tehlikeli bir olayın korunan nesnede hasara neden olma
olasılığıdır.
14) Kayıp (LX): Yıldırımdan kaynaklanan belirli bir hasardan dolayı oluşan can ve mal
kaybı ile ilgili ortalama kayıptır.
15) Risk (R): Yıldırımdan kaynaklanan can ve mal kaybı ile ilgili yıllık ortalama
kayıptır.
16) Risk bileşeni (RX): Hasarın kaynağına ve tipine bağlı olan kısmi risktir.
17) Katlanılabilir risk (RT): Korunması gereken nesne için katlanılabilen en büyük risk
değeridir.
18) Bir yapının bölgesi (ZS): Aynı özelliklere sahip olan ve risk bileşeninin
değerlendirilmesinde bir parametre setinin geçerli olduğu bina bölümüdür.
19) Bir hizmet tesisatının bölümü (SS): Aynı özelliklere sahip olan ve risk bileşeninin
değerlendirilmesinde bir parametre setinin geçerli olduğu hizmet tesisatı bölümüdür.
c) Elektrik ve elektronik sistemlere ilişkin tanımlar:
1) Beyan darbe dayanma gerilimi (Uw): İmalatçı tarafından belirtilen yalıtımın faz
toprak darbe dayanma gerilimidir.
2) Kafes ekran: Kafes biçimindeki manyetik ekrandır.
Not: Bir bina veya oda için, kafes ekran, tercihan, yapıdaki doğal metal bileşenlerin
birbirlerine bağlanmasıyla yapılır (örneğin, beton içindeki çelikler, metal çerçeveler ve metal
destekler).
Elektrik Mühendisleri Odası
485
3) Idarbe akımına uygun DKD: Idarbe tepe değerli 10/350 μs’lik darbe akımına dayanan
DKD’lerdir.
Not: Elektrik hatları için, Idarbe tepe değerleri IEC 61643-1’de Sınıf I’e ilişkin deney
işlemlerinde tanımlanmıştır.
4) In akımına uygun DKD: In tepe değerli 8/20 μs’lik endüklenen darbe akımına
dayanan DKD’lerdir.
Not: Elektrik hatları için, In tepe değerleri IEC 61643-1’de Sınıf II’ye ilişkin deney
işlemlerinde tanımlanmıştır.
5) Birleşik dalgaya uygun DKD: Isc tepe değerli 8/20 μs’lik endüklenen darbe akımına
dayanan DKD’lerdir.
Not: Elektrik hatları için, uygun birleşik dalga deneyi, 2 Ω’luk birleşik dalga üretecinin
1,2/50 μs’lik açık devre gerilimi Uoc ve 8/20 μs’lik kısa devre akımı Isc IEC 61643-1’de Sınıf
III’e ilişkin deney işlemlerinde tanımlanmıştır.
6) Gerilim anahtarlamalı tip DKD: Darbe olmadığında yüksek empedans, darbe
geldiğinde aniden düşük empedansa sahip olan DKD’dir.
Not 1: Gerilim anahtarlama elemanlarına ilişkin yaygın örnekler; atlama aralıkları
tristörler (silikon kontrollü doğrultucular) ve
lambalar,
(eklatörler), gaz boşalmalı
triyaklardır.
Not 2: Bir gerilim anahtarlama elemanı, süreksiz gerilim/akım karakteristiğine sahiptir.
7) Gerilim sınırlamalı tip DKD: Darbe olmadığında yüksek empedans, darbe geldiğinde
düzgün ve sürekli azalan empedansa sahip olan DKD’dir.
Not 1: Doğrusal olmayan elemanlarına ilişkin yaygın örnekler; değişken dirençler
(varistörler) ve bastırıcı diyotları içermektedir.
Not 2: Bir gerilim sınırlama elemanı, sürekli gerilim/akım karakteristiğine sahiptir.
8) Birleşik tip DKD: Gerilim anahtarlamalı ve gerilim sınırlamalı tipindeki bileşenleri
birlikte bulunduran ve uygulanan gerilime bağlı olarak gerilim anahtarlama, gerilim sınırlama
veya her iki davranışı birden gösterebilen DKD’dir.
9) DKD koruması: Elektrik ve elektronik sistemlerin arızalarını azaltmak için seçilmiş
uyumlu bir DKD takımı işlevidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
486
İKİNCİ BÖLÜM
YILDIRIMDAN KORUMA SİSTEMLERİYLE İLGİLİ GENEL KURALLAR
Genel Kurallar
Madde 5
a) Yıldırımın yapıda meydana getirdiği hasarlar:
Bir yapıyı etkileyen yıldırım yapıya, içindeki insanlara ve eşyalara zarar verebilir.
Hasarlar ve arızalar yapının çevresine yayılabilir. Bu yayılmanın boyutu yapının ve
yıldırımın özelliklerine bağlıdır.
1) Yıldırımın yapı üzerindeki etkileri:
Yıldırımdan etkilenme bakımından yapıların ana özellikleri aşağıda belirtilmiştir:
- Yapı türü (ahşap, tuğla, betonarme, çelik yapı gibi),
- Yapının kullanım amacı (mesken, ticarethane, çiftlik, tiyatro, otel, okul, hastane,
müze, ibadethane, hapishane, süpermarket, banka, fabrika, sanayi tesisi, spor sahası gibi),
- Yapının içinde bulunan canlılar ve eşyalar (insanlar ve hayvanlar, yanıcı olan ve
olmayan malzemeler, patlayıcı olan ve olmayan malzemeler, düşük ve yüksek dayanma
gerilimli elektrikli ve elektronik sistemler gibi),
- Yapıya bağlı hizmet tesisatları (elektrik hatları, iletişim hatları, boru hatları gibi),
- Yapıda var olan veya alınacak korunma önlemleri (fiziksel hasarı ve yaşamsal
tehlikeyi azaltmak için korunma önlemleri, iç sistemlerin arızasını azaltmak için korunma
önlemleri gibi),
- Tehlikenin yayılma derecesi (boşaltılması zor olan yapılar veya panik olasılığı olan
yapılar, çevresine ve ortama tehlikesi olan yapılar gibi).
2) Yapıya verilen hasarın kaynakları ve tipleri:
Hasarın kaynağı yıldırım akımıdır. İncelenen yapıya göre düşme noktasının yerine bağlı
olarak aşağıdaki durumlar ele alınmalıdır:
- S1: Yapıya yıldırım düşmesi,
- S2: Yapının yakınına yıldırım düşmesi,
- S3: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına yıldırım düşmesi,
- S4: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarının yakınına yıldırım düşmesi.
i) Yapıya yıldırım düşmesi aşağıdakilere neden olabilir:
- Yıldırım arkından kaynaklanan ani mekanik bozulma, yangın ve/veya patlamalar,
- Aşırı gerilimlerin yol açtığı yangın ve/veya patlamalar,
- Adım ve dokunma gerilimlerinden dolayı insanların yaralanması,
- Yıldırımın elektromanyetik etkileri nedeniyle iç sistemdeki arızalar ve yanlış
çalışmalar,
ii) Yapının yakınına yıldırım düşmesi; yıldırımın elektromanyetik etkileri nedeniyle iç
sistemde arıza ve yanlış çalışmalara yol açarlar.
iii) Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına yıldırım düşmesi aşağıdakilere neden olabilir:
- Aşırı gerilimlerin yol açtığı yangın ve/veya patlamalar,
- Bağlı olan hizmet tesisatı üzerinden iletilen yıldırım akımlarının yapı içinde
oluşturduğu dokunma gerilimleri nedeniyle insanların yaralanması,
- Aşırı gerilimler nedeniyle iç sistemdeki arızalar ve yanlış çalışmalar.
iv) Yapıya bağlı hizmet tesisatlarının yakınına yıldırım düşmesi; aşırı gerilimler
nedeniyle iç sistemde arızalar ve yanlış çalışmalara neden olabilir.
Sonuç olarak yıldırım üç temel tip hasara neden olabilir:
Elektrik Mühendisleri Odası
487
- D1: Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi,
- D2: Yıldırım akımından dolayı meydana gelen fiziksel hasar (yangın, patlama,
mekanik hasar, kimyasal boşalma),
- D3: Yıldırımın elektromanyetik etkilerinden dolayı iç sistemlerin arızalanması.
b) Hizmet tesisatına gelen hasar:
Bir hizmet tesisatını etkileyen yıldırım, hat veya borular ile bunlara bağlı elektrik ve
elektronik donanıma zarar verebilir.
Hizmet tesisatları aşağıdakiler arasındaki yapılan fiziksel bağlantılardır:
- İletişim hatları için: Santral ile kullanıcı binası (abone binası) veya iki santral veya iki
kullanıcı binası arasında;
- İletişim hatları için: Santral/kullanıcı binası ile bir dağıtım dolabı veya iki dağıtım iki
dağıtım dolabı arasında;
- Elektrik hatları için: Yüksek gerilim (YG) transformatör merkezi ile kullanıcı binası
arasında;
- Borular için: Ana dağıtım istasyonu ile kullanıcı binası arasında.
Bu hasarın boyutu; hizmetin özelliklerine, elektrik ve elektronik sistemlerin tipine ve
yerleşim durumuna ve yıldırımın özelliklerine bağlıdır.
1) Yıldırımın hizmet tesisatına etkileri:
Yıldırım etkilenme bakımından hizmet tesisatlarının ana özellikleri aşağıdakileri içerir:
- Tesisat türü (hat: havai, yeraltı, ekranlı, ekransız, fiber optik; boru: yer üstü, gömülü,
metal, plastik gibi),
- Hizmet türü (iletişim hattı, elektrik hattı, boru hattı gibi),
- Hizmet verilen yapı (yapı tarzı, içindekiler, boyutları, yeri gibi),
- Var olan veya alınacak korunma önlemleri (ekranlama iletkeni, DKD, güzergah
yedeklemesi, sıvı depolama sistemleri, jeneratörler, kesintisiz güç sistemleri gibi).
2) Hizmet tesisatına verilen hasarın kaynakları ve tipleri:
Hasarın kaynağı yıldırım akımıdır. İncelenen yapıya göre çarpma noktasının yerine
bağlı olarak aşağıdaki durumlar ele alınmalıdır:
- S1: Hizmet verilen yapıya yıldırım düşmesi,
- S3: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına yıldırım düşmesi,
- S4: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarının yakınına yıldırım düşmesi.
i) Hizmet verilen yapıya yıldırım düşmesi aşağıdakilere neden olabilir:
- Yıldırım akımının hizmet tesisatlarından akan bölümünün yol açtığı erimeler,
- Yalıtım bozulmaları,
- Metal olmayan contaların delinmesi.
(Fiber optik kablolar hizmet verilen yapıya düşen yıldırımdan etkilenmez.)
ii) Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına yıldırım düşmesi aşağıdakilere neden olabilir:
-Yıldırım akımının yol açtığı elektrodinamik zorlanmalar veya ısıl etkiler nedeniyle ani
mekanik bozulmalar,
- Hatlarda ve bağlı cihazlarda ani elektrik hasarlar (yalıtımın bozulmaları),
- Açıktaki ince metal borularda ve flanşların yalıtkan contalarında delinme, bunun
sonucunda iletilen sıvının cinsine bağlı olarak yangın ve patlama.
iii) Yapıya bağlı hizmet tesisatlarının yakınına yıldırım düşmesi aşağıdakilere neden
olabilir:
- Endüklenen aşırı gerilimlerden dolayı hatların ve bağlı cihazların yalıtımının
bozulması.
Sonuç olarak yıldırım iki temel tip hasara neden olabilir:
- D2: Yıldırımın ısıl etkilerinden dolayı meydana gelen fiziksel hasar (yangın, patlama,
mekanik hasar, kimyasal boşalma),
Elektrik Mühendisleri Odası
488
- D3: Aşırı gerilimlerden dolayı elektrik ve elektronik sistemlerin arızalanması.
c) Kayıp tipleri:
Her hasar farklı kayıpların oluşmasına yol açabilir.
Burada yapılarda aşağıdaki kayıp tipleri göz önüne alınmıştır:
- L1: Can kaybı,
- L2: Kamu hizmetlerinin kaybı,
- L3: Kültürel mirasın kaybı,
- L4: Ekonomik değerlerin kaybı.
Bir hizmet tesisatında meydana gelebilecek kayıp tipleri şunlardır:
- L’2: Kamu hizmetlerinin kaybı,
- L’4: Ekonomik değerlerin kaybı.
Bir hizmet
tesisatından meydana gelebilecek can kaybı bu yönetmelikte ele
alınmamıştır.
Hasar kaynağı, hasar tipi ve kayıp arasındaki ilişki yapılar için Çizelge 1’de, hizmet
tesisatları için Çizelge 2’de gösterilmiştir.
Çizelge 1 – Yıldırım düşme noktalarına göre bir yapıdaki hasar kaynakları, hasar
tipleri ve kayıp tipleri
Düşme noktası
Hasar
kaynağı
Yapı
Yapının yakını
Yapıya bağlı
hizmet tesisatı
S1
S2
S3
Yapı
Hizmet tesisatı
Hasar tipi
Kayıp tipi
Hasar tipi
Kayıp tipi
D1
D2
D3
D3
D1
D2
D3
L1, L42)
L1, L2, L3, L4
L11), L2, L4
L11), L2, L4
L1, L42)
L1, L2, L3, L4
L11), L2, L4
D2
D3
D2
D3
L'2, L'4
L'2, L'4
L'2, L'4
L'2, L'4
Hizmet tesisatının
yakını
1) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal
L11), L2, L4
D3
D3
S4
L'2, L'4
tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için.
2) Sadece hayvan kaybı olabilecek yerler için.
Çizelge 2– Yıldırım düşme noktalarına göre hizmet tesisatında meydana gelen hasarlar
ve kayıplar
Düşme noktası
Hasar kaynağı Hasar tipi
Kayıp tipi
Hizmet tesisatı
Hizmet tesisatının
yakını
Hizmet verilen yapı
S3
S4
S1
D2
D3
D3
D3
L2, L4
Çeşitli tipteki hasarlardan kaynaklanan kayıp tipleri ve bunlara karşılık gelen riskler
Şekil 1’de gösterilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
489
1) Yalnızca yapılar için
2) İç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını tehlikeye sokabileceği hastaneler veya
diğer yapılar için.
3) Sadece hayvan telefi olabilecek yerler için.
Şekil 1- Çeşitli tipteki hasarlardan kaynaklanan kayıp tipleri ve bunlara karşılık gelen
riskler
Yıldırımdan korunma ihtiyacı ve ekonomik uygunluk
Madde 6 –
a) Yıldırımdan korunma ihtiyacı:
Korunması gereken bir nesnenin L1, L2 ve L3 sosyal değer kayıplarını azaltmak üzere
yıldırımdan korunma ihtiyacı değerlendirilmelidir.
Bir nesne için yıldırımdan korunmaya ihtiyaç olup olmadığını değerlendirmek için
Bölüm 3’de verilen prosedürlere uygun olarak risk değerlendirmesi yapılmalıdır. Madde
5.c’de belirtilen kayıp tiplerine karşılık gelen aşağıdaki riskler göz önüne alınmalıdır:
- R1: Can kaybı riski,
- R2: Kamu hizmetlerinin kaybı riski,
- R3: Kültürel mirasın kaybı riski.
R (R1, R2 veya R3) riski katlanılabilir risk düzeyinden (RT) daha büyükse yıldırımdan
korunma gereklidir. Bu durumda R riskini katlanılabilir risk (RT) düzeyine indirmek için (R ≤
RT) korunma önlemleri alınmalıdır
Korunması gereken nesnede birden fazla tip kayıp meydana gelebilir ise R ≤ RT
koşuluyla her tip kayıp için (L1, L2 ve L3) karşılanmalıdır.
b) Yıldırımdan korunmanın ekonomik uygunluğu:
Korunması gereken nesne için yıldırımdan korunma ihtiyacının yanı sıra ekonomik
kaybın (L4) azaltılması için korunma önlemlerinin ekonomik faydalarının değerlendirilmesi
de yararlı olabilir. Bu durumda ekonomik değerlerin kaybı riski, R4 değerlendirilmelidir. R4
riskinin değerlendirilmesi korunma önlemlerinin olması ve olmaması durumlarında
ekonomik kayıp maliyetinin değerlendirilmesini sağlar.
Korunma önlemleri varken, kayıpların artık maliyeti (CRL) ile koruma önlemlerinin
maliyeti (CPM) toplamı (CRL + CPM); koruma önlemleri yokken toplam kayıp maliyetinden
(CL) az ise (CRL + CPM < CL); yıldırımdan korunma ekonomiktir.
Yıldırımdan korunmanın ekonomik uygunluğuna ilişkin detaylı bilgi Bölüm 3’de
verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
490
Korunma önlemleri
Madde 7-
Korunma önlemleri hasar tipine göre riski azaltacak şekilde seçilebilir.
a) Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesini azaltmak
için alınacak korunma önlemleri:
i) Açıktaki iletken kısımların yeterince yalıtılması,
ii) Ağ şeklindeki topraklama sistemi ile eş potansiyelleme yapılması,
iii) Fiziksel kısıtlamalar ve uyarı levhaları.
iv) Yapının içindeki ve dışındaki zeminin yüzey direncinin arttırılması.
b) Fiziksel hasarı azaltmak için alınacak korunma önlemleri:
1) Yapılar için: YKS tesis edilmelidir. YKS tesis edildiğinde; yangın, patlama ve ölüm
tehlikesini azaltmak için eş potansiyelleme yapılması çok önemli bir önlemdir.
2) Hizmet tesisatları için: Ekranlama iletkeni tesis edilmelidir. Gömülü kablolar için
metal kanallar çok etkili bir korunma sağlar.
c) Elektrik ve elektronik sistemlerin arızasını azaltmak için alınacak korunma
önlemleri:
1) Yapılar için:
Aşağıdakilerin tek tek veya birlikte kullanılmasından oluşan yıldırımın elektromanyetik
etkilerine karşı koruma sistemi (YEKS) tesis edilmelidir.
i) Topraklama ve kuşaklama yapılması,
ii) Manyetik ekranlama,
iii) Hat güzergâhı seçimi,
iv) DKD ile koruma.
2) Hizmet tesisatları için:
i) Hat boyunca farklı yerlerde ve hat sonunda darbe koruma düzeni (DKD) tesis
edilmelidir,
ii) Kablolar için manyetik ekranlama yapılmalıdır.
Cihazların ve kabloların yalıtımının dayanma gerilimlerinin yüksek olması aşırı
gerilimlerden kaynaklanan arızlara karşı çok etkili bir korunma önlemidir. Gömülü kablolar
için yeterli kalınlıktaki sürekli metal ekran çok etkili bir korunma sağlar.
Güzergâh yedeklemesi, cihaz yedeklemesi, bağımsız jeneratörler, kesintisiz güç
kaynakları, sıvı depolama sistemleri ve otomatik arıza tespit sistemleri hizmet faaliyetinin
kaybının azaltılması için çok etkili korunma önlemleridir.
d) Korunma önlemlerinin seçimi:
En uygun korunma önleminin seçimi YKS tasarımcısı ve tesis sahibi tarafından her
çeşit hasarın tipine ve tutarına göre yapılmalı, farklı korunma önlemlerinin teknik ve
ekonomik yönleri göz önüne alınmalıdır.
Risk değerlendirmesi ve en uygun korunma önlemlerinin seçimiyle ilgili ölçütler Bölüm
3’de verilmiştir.
Yapıların ve hizmet tesisatlarının korunması için temel ölçütler
Elektrik Mühendisleri Odası
491
Madde 8-
Yapılar ve hizmet tesisatları için ideal korunma sağlamanın yolu korunması gereken
nesneyi topraklanmış ve mükemmel derecede iletken, yeterli kalınlıkta bir sürekli örtünün
içine almak ve örtünün giriş noktasında yapıya bağlı hizmet tesisatları için gerekli bağlantıyı
yapmaktır. Uygulamada böyle mükemmel bir korunma sağlamak ekonomik değildir. Örtünün
sürekli olmaması ve/veya yeterli kalınlıkta olmaması yıldırım akımının örtüyü delmesine yol
açarak fiziksel hasar ve ölüm tehlikesi ile iç sistemlerin ve hizmet tesisatlarının ve buna bağlı
sistemlerin arızalanmasına neden olur. Yıldırım hasarlarını ve kayıpları azaltmak için koruma
düzeyine uygun yıldırımdan korunma sistemi tasarlamak gereklidir.
a) Yıldırımdan korunma düzeyleri (YKD):
Yıldırımdan korunma düzeyleri; YKD I, YKD II, YKD III ve YKD IV olmak üzere
dörde ayrılır. Her YKD için bir en küçük ve en büyük yıldırım akımı parametreleri takımı
belirlenmiştir (Ek-A).
Farklı yıldırımdan korunma düzeyleri için yıldırım akımı parametrelerinin en büyük
değerleri Çizelge 3’te verilmiştir. Bunlar yıldırımdan korunma sistemi
tasarımında
(iletkenlerin kesitleri, metal levhaların kalınlıkları, DKD’lerin akım kapasiteleri, tehlikeli
kıvılcımlar için ayırma uzaklıkları gibi) ve yıldırım akımının YKS sistem bileşenleri
üzerindeki etkisinin benzetiminde (Ek-D) kullanılır.
Çizelge 3 – YKD’ye göre yıldırım parametrelerinin en büyük değerleri
Birinci kısa darbe
Akım parametreleri
Tepe değer
Kısa darbe yükü
Özgül enerji
Zaman parametreleri
Sonraki kısa darbe
Akım parametreleri
Tepe değeri
Ortalama diklik
Zaman parametreleri
Uzun darbe
Akım parametreleri
Uzun darbe yükü
Zaman parametreleri
Boşalma
Akım parametreleri
Boşalma yükü
Sembol
I
Qkısa
W/R
T1/T2
Sembol
I
di/dt
T1/T2
Sembol
Quzun
Tuzun
Sembol
Qboşalma
Birim
kA
C
MJ/Ω
μs /μs
Birim
kA
kA/μs
μs /μs
Birim
C
s
Birim
C
I
200
100
10
I
50
200
I
200
I
300
YKD
II
150
75
5,6
III
IV
100
50
2,5
10/350
YKD
III
II
37,5
150
0,25/100
YKD
IV
25
100
II
150
III
IV
100
0,5
YKD
II
225
III
IV
150
Farklı YKD’ler için yıldırım akımı genliğinin en küçük değerleri, doğrudan boşalma ile
erişilemeyen YKB 0B yıldırımdan korunma bölgesini tanımlayan yuvarlanan küre yarıçapını
(Ek-A) hesaplamakta kullanılır (Madde 8.b ile Şekil 2 ve Şekil 3). Yıldırım akımının en
küçük değerleri ile yuvarlanan küre yarıçapları Çizelge 4’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
492
1
2
3
4
5
Yapı
Yakalama ucu sistemi
İndirme iletkenleri sistemi
Toprak sonlandırma sistemi S4 Yapıya bağlı hizmet tesisatının yakınına düşme
Giren hizmet tesisatları
S1 Yapıya düşme
S2 Yapının yakınına düşme
S3 Yapıya bağlı hizmet tesisatına düşme
r Yuvarlanan küre yarıçapı
s
Tehlikeli kıvılcımlara karşı ayırma uzaklığı
Toprak seviyesi (kotu)
YKB 0A
YKB 0B
YKB 1
DKD ile sağlanan eş potansiyel kuşaklama
Doğrudan boşalma, tam yıldırım akımı
Doğrudan boşalma yok, kısmi yıldırım akımı veya indüklenen akım
Doğrudan boşalma yok, kısmi yıldırım akımı veya indüklenen akım (YKB 1
içinde korunan hacim için s ayırma uzaklığına uyulmalıdır).
Şekil 2- Yıldırımdan koruma bölgeleri
Elektrik Mühendisleri Odası
493
1
2
3
4
5
6
Yapı (YKB 1’in ekranı)
Yakalama ucu sistemi
İndirme iletkenleri sistemi
Toprak sonlandırma sistemi
Oda (YKB 2’nin ekranı)
Yapıya bağlı hizmet
tesisatları
Toprak seviyesi (kotu)
DKD ile sağlanan eş potansiyel kuşaklama
uzaklığı
S1 Yapıya düşme
S2 Yapının yakınına düşme
S3 Yapıya bağlı hizmet tesisatına düşme
S4 Yapıya bağlı hizmet tesisatının yakınına düşme
r
ds Çok yüksek manyetik alana karşı güvenlik
Yuvarlanan küre yarıçapı
YKB 0A Doğrudan boşalma, tam yıldırım akımı, tam manyetik alan
YKB 0B Doğrudan boşalma yok, kısmi yıldırım akımı veya indüklenen akım, tam manyetik
alan
YKB 1 Doğrudan boşalma yok, kısmi yıldırım akımı veya indüklenen akım, azalan manyetik
alan (YKB 1 içinde korunan hacim için ds güvenlik uzaklığına uyulmalıdır).
YKB 2 Doğrudan boşalma yok, kısmi yıldırım akımı veya endüklenen akım, daha fazla azalan
manyetik alan (YKB 2 içinde korunan hacim için ds güvenlik uzaklığına uyulmalıdır).
Şekil 3- Elektromanyetik etkilerden korunma bölgeleri (YKB)
Çizelge 4 – YKD’ye karşılık gelen yıldırım parametrelerinin en küçük değerleri ve
bunlara ilişkin yuvarlanan küre yarıçapları
Yakalama ölçütleri
YKD
En küçük tepe değer
Yuvarlanan küre yarıçapı
Sembol Birim
I
r
kA
m
I
3
20
II
5
30
III
10
45
IV
16
60
b) Yıldırımdan korunma bölgeleri (YKB):
YKS gibi korunma önlemleri, ekranlama iletkenleri ve manyetik ekranlar yıldırımdan
korunma bölgelerini (YKB) belirler.
İçerdeki YKB’lerde yıldırımın elektromanyetik etkilerinde önemli ölçüde azalma
görülür.
Etkilenme derecelerine göre aşağıdaki YKB’ler tanımlanmıştır (Şekil 2 ve 3):
YKB 0A
YKB 0B
YKB 1
Doğrudan yıldırımın düşebileceği ve tam yıldırım elektromanyetik alanının
oluşabileceği bölge. İç sistemler yıldırım darbe akımının tamamına veya bir
kısmına maruz kalabilir.
Doğrudan yıldırım düşmesinden korunmuş olan, fakat yıldırımın
elektromanyetik etkisinde kalabilecek bölge. İç sistemler yıldırım darbe
akımının bir kısmına maruz kalabilir.
Darbe akımının bölündüğü ve DKD’ler ile azaltıldığı bölge. Ekranlama
yıldırım elektromanyetik etkilerini zayıflatabilir.
YKB 2…n Darbe akımının daha fazla bölündüğü ve ek DKD’ler ile daha fazla azaltıldığı
bölge. Ek ekranlama ile yıldırımın elektromanyetik etkisi daha da fazla
zayıflatılabilir.
Genel olarak bir korunma bölgesinin numarası ne kadar büyükse, yıldırımdan
elektromanyetik etkilenme o kadar küçüktür.
İlke olarak, korunacak nesne, yıldırımın elektromanyetik etkilerine dayanabileceği
uygun YKB içine yerleştirilmelidir.
c) Yapıların korunması
1) Fiziksel hasarı ve ölüm tehlikesini azaltmak için korunma:
Korunacak yapı YKB 0B veya daha yüksek (YKB 1, YKB 2 vb.) bir korunma
bölgesinde olmalıdır. Bu YKS ile sağlanır. Bir YKS iç ve dış yıldırımdan korunma
sistemlerinden oluşur (Şekil 2).
Dış YKS’nin fonksiyonları şunlardır:
Elektrik Mühendisleri Odası
494
i) Binaya gelen yıldırımı yakalamak,
ii) Yıldırım akımını güvenli bir şekilde toprağa iletmek,
iii) Yıldırım akımını toprağa yaymak.
İç YKS’nin fonksiyonu; eş potansiyel kuşaklama veya ayırma uzaklığı (s) uygulaması
ile yapı içinde tehlikeli kıvılcımların oluşmasını önlemektir.
Her bir YKD’ye karşılık olarak dört sınıf YKS (YKS I, YKS II, YKS III ve YKS IV)
tanımlanır. Her YKS’de YKD’ye bağlı olarak yuvarlanan küre yarıçapı, kafes genişliği vb. ve
YKD’den bağımsız olarak iletken cinsi, kesitleri vb. yapısal büyüklükler belirlenir.
Yapının dışındaki zeminin ve içindeki yer döşemesinin yüzey direnci yeterince yüksek
olmayan yerlerde; dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı oluşacak ölüm tehlikesi aşağıdaki
önlemlerle azaltılır:
i) Yapının dışında: Açıktaki iletken kısımların yalıtılması, toprağın ağ şeklindeki
topraklama sistemi ile eş potansiyel hale getirilmesi, uyarı işaretleri ve fiziksel kısıtlamalar
ile,
ii) Yapının içinde: Yapıya giriş noktasında hizmet tesisatlarının eş potansiyel
kuşaklanması ile.
2) İç sistemlerin korunması:
İç sistemler yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı aşağıdakiler ile korunur:
i) Yapıya düşen yıldırımın omik ve endüktif kuplajla oluşturacağı aşırı gerilimler
azaltılarak,
ii) Yapının yakınına düşen yıldırımın endüktif kuplajla oluşturacağı aşırı gerilimler
azaltılarak,
iii) Hatlar tarafından iletilen aşırı gerilimler azaltılarak,
iv) İç sistemler arasındaki manyetik kuplajlar azaltılarak.
Korunması gereken iç sistem YKB 1 veya daha yüksek (YKB 2 vb.) bir bölge içinde
olmalıdır. Bu bölgeler manyetik ekranlar ve/veya uygun kablo güzergâhı seçimi ile manyetik
alanları azaltılmış bölgelerdir. YKB geçişlerinde metal parçalar ve sistemler; bağlantı
iletkenleri veya gerektiğinde DKD’ler kullanılarak kuşaklanmalıdır.
d) Hizmet tesisatlarının korunması
Korunması gereken hizmet tesisatları;
i) Fiziksel hasarın azaltılması için YKB 0B veya daha yüksek bölge (YKB 1, YKB 2
vb.) içinde olmalıdır. Bu, havai hat yerine ekranlı yeraltı kablosu kullanılarak ve uygun kablo
güzergâhı seçilerek sağlanabilir. Metal borularda fiziksel hasar, boru kalınlığının yeterli
olması ve metal sürekliliğinin sağlanması ile azaltılabilir.
ii) Aşırı gerilimlerin yol açacağı arızalardan korunmak için YKB 1 veya daha yüksek
bölge (YKB 2 vb.) içinde olmalıdır. Bu, kabloların ekranlanmasıyla yıldırımın endüklediği
aşırı gerilimlerin azaltılması, aşırı akımın yolunun değiştirilmesi ve uygun DKD’lerle aşırı
gerilimlerin sınırlandırılması yoluyla sağlanabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
495
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
RİSK YÖNETİMİ
Risk Yönetiminin Genel İlkeleri
Madde 9 –
Genel:
Yıldırımdan dolayı meydana gelebilecek can, mal ve hizmet kaybını azaltmak için
korunma önlemlerine gerek olup olmadığı ve korunma düzeyi risk değerlendirmesi
ile saptanmalıdır.
Risk, bir yapıda veya hizmet tesisatında yıldırımdan dolayı meydana gelebilecek
ortalama yıllık kayıp olarak tanımlanır ve aşağıdakilere bağlıdır:
- Yapıyı ve hizmet tesisatını etkileyen yıllık yıldırım düşmesi sayısı,
- Etkileyen yıldırım düşmelerinden birinin hasar yapma olasılığı,
- Dolaylı hasarın ortalama tutarı.
Yapıyı etkileyen yıldırımlar; yapıya, yapının yakınına, hizmet tesisatlarına ve hizmet
tesisatlarının yakınına düşen yıldırımlar olarak gruplara ayrılabilir.
Yıldırımlar, fiziksel hasarlara, can kaybına ve iç sistemlerin arızalanmalarına ek olarak
tesislerde dolaylı olarak anahtarlama aşırı gerilimlerinin oluşmasına da neden olabilirler (Ek-
K).
Yapıyı ve hizmet tesisatını etkileyen yıldırım düşme sayısı, yapının ve hizmet
tesisatının boyutlarına ve özelliklerine, çevresel özelliklerine ve bulunduğu bölgedeki
yıldırım düşme yoğunluğuna bağlıdır.
Yıldırım hasarının oluşma olasılığı; yapının, hizmet tesisatının ve yıldırım akımının
özelliklerine ve uygulanan korunma önlemlerinin türüne ve etkinliğine bağlıdır. Dolaylı
hasarın ortalama yıllık miktarı; yıldırım düşmesi sonucu oluşacak dolaylı etkilere ve hasarın
büyüklüğüne bağlıdır. Korunma önlemlerinin özelliklerine bağlı olarak hasar olasılığı ve
hasar miktarı azalır. YKS’nin tesisi zorunlu ise veya riske girilmek istenmiyorsa, risk
değerlendirmesinin sonucuna bakılmaksızın uygulama yapılır.
Özet olarak bu bölümün amacı; risk hesabını açıklamak ve katlanılabilir riskin üst sınırı
belirlendikten sonra, riskin katlanılabilir düzeye veya bunun altına düşürülebilmesi için
uygun korunma önlemlerinin seçilmesini sağlamaktır.
b) Hasarlar ve kayıplar
Hasar kaynakları ve hasar ve kayıp türleri ile ilgili bilgiler İkinci Bölüm’de verilmiştir.
c) Risk ve risk bileşenleri:
1) Risk (R):
Bir yapıda veya hizmet tesisatında yıldırımdan dolayı meydana gelebilecek her türlü
kayıpla ilgili risk değerlendirilmelidir.
Bir yapıda değerlendirilmesi gereken riskler aşağıda verilmiştir:
R1: Can kaybı riski
R2: Kamu hizmeti kaybı riski
R3: Kültürel miras kaybı riski
R4: Ekonomik değer kaybı riski
Bir hizmet tesisatında değerlendirilmesi gereken riskler aşağıdadır:
R'2: Kamu hizmeti kaybı riski
R'4: Ekonomik değer kaybı riski
Elektrik Mühendisleri Odası
496
Riskleri değerlendirmek için risk bileşenlerinin tanımlanması ve hesaplanması gerekir.
Her risk, risk bileşenlerinin toplamından oluşur. Bir risk hesaplanırken risk bileşenleri hasarın
kaynağına ve türüne göre gruplandırılabilir (Çizelge 5).
Çizelge 5 – Her tür hasar ve kayıp için yapılardaki riskler
Hasar
Kayıp
L1
Can kaybı
D1
Canlıların zarar görmesi
D2
Fiziksel hasar
RS
RF
L2
Kamu
hizmeti
kaybı
-
RF
L3
Kültürel
miras kaybı
L4
Ekonomik
değer kaybı
-
RF
1)
RS
RF
D3
Elektrik ve elektronik
sistemlerin arızalanması
1) Sadece hayvan telefi olabilecek yerler için.
2) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını
RO
RO
RO
-
2)
tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için.
2) Yapıya düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
RA: Yapıya 3 m’den yakın bölgelerde dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı
canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşendir. Yapıda can kaybının (L1) yanı sıra, canlı hayvan
bulunması halinde, hayvanların telefiyle ilgili ekonomik kayıp (L4) da olabilir.
RB: Yapının içinde yangın veya patlamayı tetikleyen tehlikeli kıvılcımların yol açtığı ve
çevre için tehlikeli olabilen fiziksel hasarla ilgili risk bileşenidir. Her tür kayıp (L1, L2, L3 ve
L4) olabilir.
RC: Yıldırımının elektromanyetik etkilerinden dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla
ilgili risk bileşenidir. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan
yapılarda ve hastaneler ile iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını tehdit ettiği diğer
yerlerde L1 tipi kayıp olabilir.
3) Yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
RM: Yıldırımının elektromanyetik etkilerinden dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla
ilgili risk bileşeni. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan
yapılar ve hastaneler gibi iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını tehdit ettiği yerlerde
L1 tipi kayıp da olabilir.
4) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri
RU: Yapıya giren bir hizmet hattından akacak yıldırım akımının, yapı içinde yol açacağı
dokunma gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşendir. L1 tipi kayıp ve
tarım ürünlerinin bulunması halinde L4 tipi kayıpla birlikte hayvanların telefi de söz konusu
olabilir.
RV: Yapıya giren hizmet hattından akacak yıldırım akımından dolayı meydana gelebilen
fiziksel hasarla (genellikle hizmet hattının binaya giriş noktasında dış tesisat ile metal
parçalar arasında oluşan tehlikeli kıvılcımlarından çıkan yangın veya patlamalarla) ilgili risk
bileşenidir. Kayıpların bütün tipleri oluşabilir (L1, L2, L3, L4).
RW: Yapıya giren hizmet hatlarında indüklenen ve yapıya iletilen aşırı gerilimlerden
dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşenidir. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp
olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını
tehdit ettiği hastane gibi yerlerde L1 tipi kayıp da olabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
497
Not: Bu hesaplamada sadece yapıya giren hizmet tesisatları göz önüne alınmıştır.
Borulara veya bunların yakınlarına düşen yıldırımlar, boruların eş potansiyel kuşaklama
barasına bağlanmış olmasından dolayı bir hasar kaynağı olarak göz önüne alınmamıştır. Eğer
eş potansiyel kuşaklama barası yoksa bu risk de değerlendirilmelidir.
5) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk
bileşenleri
RZ: Yapıya giren hizmet hatlarında indüklenen ve yapıya iletilen aşırı gerilimlerden
dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşenidir. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp
olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını
tehdit ettiği hastane gibi yerlerde L1 tipi kayıp da olabilir.
Not: Bu değerlendirmede sadece yapıya giren hizmet tesisatları göz önüne alınmıştır.
Borulara veya bunların yakınlarına düşen yıldırımlar, boruların eş potansiyel kuşaklama
barasına bağlanmış olmasından dolayı bir hasar kaynağı olarak alınmamıştır. Eğer eş
potansiyel kuşaklama barası yoksa bu risk de değerlendirilmelidir.
6) Bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri
R'V: Yıldırım akımının mekanik ve ısıl etkilerinden dolayı fiziksel hasarlarla ilgili risk
bileşenidir. L'2 ve L'4 tipi kayıp olabilir.
R'W: Omik kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, bağlı cihazların arızalanmasıyla
ilgili risk bileşenidir. L'2 ve L'4 tipi kayıp olabilir.
7) Bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk
bileşenleri
R'Z: Omik kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, hatların ve bağlı cihazların
arızalanmasıyla ilgili risk bileşenidir. L'2 ve L'4 tipi kayıp olabilir.
8) Bir hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı
için risk bileşenleridir.
R'B: Hizmet hattından akan yıldırım akımının mekanik ve ısıl etkilerinden dolayı
fiziksel hasarlarla ilgili risk bileşenidir. L'2 ve L'4 tipi kayıp olabilir.
R'C: Omik kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, bağlı cihazların arızalanmasıyla
ilgili risk bileşenidir. L'2 ve L'4 tipi kayıp olabilir.
d) Bir yapıyla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması:
Bir yapıda göz önüne alınması gereken her tip kayıpla ilgili risk bileşenleri aşağıda
listelenmiştir (Çizelge 6):
R1: Can kaybı riski:
R1 = RA + RB + RC
1)
1) + RM
1) + RU + RV + RW
1) + RZ
1)
Yalnızca patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan
hayatını tehlikeye sokabileceği hastaneler gibi yerler için.
R2: Kamu hizmeti kaybı riski:
R2 = RB + RC + RM + RV + RW + RZ
R3: Kültürel miras kaybı riski:
R3 = RB + RV
R4: Ekonomik değer kaybı riski:
R4 = RA
2)
2) + RB + RC + RM + RU
Yalnızca hayvan telefi olabilecek yerler için.
2) + RV + RW + RZ
Elektrik Mühendisleri Odası
498
Çizelge 6- Bir yapıda söz konusu olabilecek her tür kayıp için risk bileşenleri
Hasar
kaynağı
Yapıya yıldırım
düşmesi
S1
Yapının yakınına
yıldırım düşmesi
S2
Yapıya bağlı bir
hizmet tesisatına
yıldırım düşmesi
S3
RA
RB
RC
RM
RU
RV
RW
Yapıya bağlı bir
hizmet tesisatının
yakınına yıldırım
düşmesi
S4
RZ
Risk
bileşeni
Her tür
kayıp riski
R1
R2
R3
R4
*
*2)
*
*
*
*
*1)
*
*
*1)
*
*
*
*2)
*
*
*
*
*1)
*
*
*1)
*
*
1) Yalnızca patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını tehlikeye
sokabileceği hastaneler gibi yerler için.
2) Yalnızca hayvan telefi olabilecek yerler için.
1) Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin hesaplanması
R = RD + RI
Burada;
RD; yapıya doğrudan yıldırım düşmesinden kaynaklanan yapı için risk (kaynak S1) olup
aşağıdaki denklemden hesaplanır:
RD = RA + RB + RC
RI; yapıya doğrudan düşmeyen yıldırımdan kaynaklanan yapı için risk (kaynak S2, S3
ve S4) olup aşağıdaki denklemden hesaplanır:
RI = RM + RU + RV + RW + RZ
Risk bileşenleri ve bunların hesaplanması için ayrıca Çizelge 12’ye bakılmalıdır.
2) Hasar tipine göre risk bileşenlerinin hesaplanması
R = RS + RF + RO
Burada;
RS; canlıların zarar görmesinden (D1) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemden
hesaplanır:
RS = RA + RU
RF; yapıya fiziksel hasardan (D2) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemden
hesaplanır:
RF = RB + RV
RO; iç sistemlerin arızalanmasından (D3) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemden
hesaplanır:
RO = RM + RC + RW + RZ
Risk bileşenleri ve bunların hesaplanması için ayrıca Çizelge 12’ye bakılmalıdır.
e) Bir hizmet tesisatı ile ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması
Bir hizmet tesisatında göz önüne alınması gereken her tip kayıpla ilgili risk bileşenleri
aşağıda listelenmiştir:
R'2: Kamu hizmeti kaybı riski:
R'2 = R'V + R'W + R'Z + R'B + R'C
Elektrik Mühendisleri Odası
499
R'4: Tesisatta ekonomik değer kaybı riski:
R'4 = R'V + R'W + R'Z + R'B + R'C
Her tür kayıpla ilgili olarak göz önüne alınması gereken risk bileşenleri için Çizelge
7’ye bakılmalıdır.
Çizelge 7- Bir hizmet tesisatında söz konusu olabilecek her tür kayıp için risk bileşenleri
Hasar kaynağı
Hizmet tesisatına
yıldırım düşmesi
S3
Risk bileşeni
Her tür kayıp riski
R'2
R'4
R'V
*
*
R'W
*
*
Hizmet tesisatının
yakınına yıldırım
düşmesi
S4
R'Z
*
*
Yapıya yıldırım
düşmesi
S1
R'B
*
*
R'C
*
*
1) Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin hesaplanması
R' = R'D + R'I
Burada;
R'D; hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S3) olup
aşağıdaki denklemden hesaplanır:
R'D = R'V + R'W
R'I; hizmet tesisatına düşmeden hizmet tesisatını etkileyen yıldırımdan dolayı yapı için
risk (kaynak S1 ve S4) olup aşağıdaki denklemden hesaplanır:
R'I = R'B + R'C + R'Z
Hizmet tesisatlarının risk bileşenleri ve bunların hesaplanması için ayrıca Çizelge 14’e
bakılmalıdır.
2) Hasar türüne göre risk bileşenlerinin hesaplanması
R' = R'F + R'O
Burada;
R'F; yapıya fiziksel hasardan (D2) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemden
hesaplanır:
R'F = R'V + R'B
R'O; iç sistemlerin arızalanmasından (D3) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemden
hesaplanır:
R'O = R'W + R'Z + R'C
Hizmet tesisatlarının risk bileşenleri ve bunların hesaplanması için ayrıca Çizelge 14’e
bakılmalıdır.
f) Risk bileşenlerini etkileyen faktörler
1) Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler
Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen yapı özellikleri ve olası korunma önlemleri
Çizelge 8’de verilmiştir:
Elektrik Mühendisleri Odası
500
Çizelge 8 - Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler
Yapının veya iç sistemlerin
özellikleri
RA
RB
RC
RM
RU
RV
RW
RZ
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X1)
X
X
X
X
X2)
X
Korunma önlemleri
Toplama alanı
Yüzey zemin özdirenci
Döşeme özdirenci
Fiziksel kısıtlamalar,
yalıtım, uyarı işaretleri,
topraklama eş potansiyel
kuşaklaması
YKS
Koordine edilmiş DKD
koruması
Hacimsel ekran
Dış hatların ekranlanması
Güzergâh önlemleri
Kuşaklama ağı
Yangın önlemleri
Yangın duyarlılığı
Özel tehlikeler
Darbe dayanım gerilimi
1) İndirme iletkenleri arasında 10 m veya daha az aralık bulunan YKS’lerde veya fiziksel
kısıtlamaların uygulandığı yerlerde; dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlıların zarar
görme riski ihmal edilebilir.
2) Yalnızca kafes biçimli dış YKS için.
3) Eş potansiyel kuşaklamadan dolayı.
X
X
X
X
X
X
X
X2)
X
X
X
X3)
X3)
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
2) Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler
Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen hizmet tesisatının özellikleri, bağlı
olduğu yapının özellikleri ve olası korunma önlemleri Çizelge 9’da verilmiştir:
Çizelge 9 - Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler
Hizmet tesisatının özellikleri
Korunma önlemleri
Toplama alanı
Kablo ekranlaması
Yıldırımdan korunmuş kablo
Yıldırımdan korunmuş kablo
kanalı
Ek ekranlama iletkenleri
Darbe dayanım gerilimi
DKD
R'V
R'W
R'Z
R'B
R'C
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Risk yönetimi
Madde 10-
a) Temel adımlar:
Risk yönetiminde aşağıdaki yol izlenmelidir:
Elektrik Mühendisleri Odası
501
- Korunacak nesnenin ve özelliklerinin belirlenmesi,
- Nesnede olabilecek bütün kayıp tiplerinin ve bunlara karşılık gelen riskin (R1, R2, R3,
R4) belirlenmesi,
- Her tip kayıp için riskin (R1, R2, R3, R4) hesaplanması,
-Yapı için R1, R2, R3 (hizmet tesisatı için R'2) risklerini katlanılabilir risk (RT) ile
karşılaştırarak korunma gerekliliğinin belirlenmesi,
- Korunma önlemlerinin olması ve olmaması halindeki toplam kayıpları karşılaştırarak,
korunmanın ekonomik olarak değerlendirilmesi. Bu durumda, bu maliyetlerin göz önüne
alınması amacıyla yapı için R4, hizmet tesisatı için R'4 risk bileşenlerinin değerlendirilmesi
gerekir (Ek-L).
b) Riski hesaplanacak yapı
Bir yapı için risk hesabında aşağıdakiler göz önüne alınır:
- Yapının kendisi,
- Yapıdaki tesisatlar,
- Yapıdaki nesneler,
- Yapıdaki ve yapıya 3 m’den yakın insanlar,
- Yapıdaki hasardan etkilenen çevre.
Korunma, yapının dışındaki bağlı hizmet tesisatlarını kapsamaz.
Not - Değerlendirilecek yapı çeşitli bölgelere ayrılabilir (Madde 11).
c) Riski hesaplanacak hizmet tesisatı
Riski değerlendirilecek hizmet tesisatında Madde 5’de belirtilen fiziksel bağlantılara ek
olarak aşağıdaki hat teçhizatı ve hat sonlandırma teçhizatları göz önüne alınmalıdır:
- Çoğullayıcılar, kuvvetlendiriciler, optik şebeke birimleri, ilgili ölçüm cihazları, hat
sonlandırma teçhizatı, vb.,
- Devre kesiciler, aşırı akım koruma sistemleri, ilgili ölçüm cihazları, vb.,
- Kontrol sistemleri, güvenlik sistemleri, ilgili ölçüm cihazları, vb.
Korunma, hizmet tesisatına bağlı olan kullanıcı donanımını veya herhangi bir yapıyı
kapsamaz.
d) Katlanılabilir risk, RT:
Katlanılabilir riskin önerilen değerleri Çizelge 10’da verilmiştir. Riski üstlenecek ilgili
kuruluşlar gerektiğinde farklı değerler verebilirler.
Çizelge 10 - Katlanılabilir riskin (RT) önerilen değerleri
Kayıp tipi
Can kaybı veya kalıcı yaralanmalar
Kamu hizmeti kaybı
Kültürel miras kaybı
RT [1/yıl]
10-5
10-3
10-3
e) Korunma gerekliliğinin irdelenmesi için bir yol
Korunma gerekliliğinin değerlendirmesinde aşağıdaki riskler göz önüne alınır:
- Yapı için R1, R2 ve R3,
- Hizmet tesisatı için R'2.
Risk hesabında aşağıdaki sıra izlenmelidir:
- Risk bileşenlerinin (RX) belirlenmesi,
- Belirlenen risk bileşenlerinin (RX) hesaplanması,
- Toplam riskin (R) hesaplanması (Madde 9.d),
- Katlanılabilir riskin (RT) belirlenmesi,
Elektrik Mühendisleri Odası
502
- Risk (R) ile katlanılabilir riskin (RT) karşılaştırılması.
R ≤ RT ise yıldırımdan korunma gerekli değildir.
R > RT ise R ≤ RT olacak şekilde yıldırımdan korunma önlemleri alınmalıdır.
f) Korunmanın ekonomik açıdan değerlendirilmesi prosedürü
Bir yapının veya hizmet
tesisatının yıldırımdan korunması gerekliliğinin
değerlendirilmesi yanında, ekonomik kaybı (L4) azaltmak için korunma önlemlerinin tesis
edilmesinin ekonomik yararları da değerlendirilmelidir. Bu amaçla yapı için R4, hizmet
tesisatı için R'4 risk bileşeni kullanılır (Ek-L).
Ekonomik bakımdan değerlendirme yöntemi aşağıda verilmiştir:
- Yapı için R4, hizmet tesisatı için R'4 riskini oluşturan bileşenlerin (RX) belirlenmesi,
- Yeni/ek korunma önlemleri yokken belirlenen risk bileşenlerinin (RX) hesaplanması,
- Her risk bileşeninden (RX) kaynaklanan kaybın yıllık maliyetinin hesaplanması,
- Korunma önlemleri yokken toplam yıllık maliyetin (CL) hesaplanması,
- Korunma önlemlerinin seçilmesi,
- Seçilen korunma önlemleri varken risk bileşenlerinin (RX) hesaplanması,
- Her risk bileşeninden (RX) kaynaklanan kaybın hesaplanması,
- Seçilen korunma önlemleri varken kaybın
toplam yıllık maliyetinin (CRL)
hesaplanması,
- Seçilen korunma önlemlerinin yıllık maliyetinin (CPM) hesaplanması,
- Maliyetlerin karşılaştırılması.
CL < CRL + CPM ise seçilen yıldırımdan korunma ekonomik değildir.
CL ≥ CRL + CPM ise seçilen yıldırımdan korunma ekonomiktir.
g) Korunma önlemlerinin seçimi
Risk bileşenlerinin toplam risk içindeki payı ve farklı korunma önlemlerinin teknik ve
ekonomik yönleri göz önüne alınarak en uygun korunma önlemleri YKS tasarımcısı
tarafından seçilmelidir. Riski (R) azaltmak için daha etkin önlemleri belirlemek üzere kritik
parametrelerin belirlenmesi gereklidir.
Her tür kayıp için R ≤ RT koşulunu tek tek veya birlikte sağlayan farklı korunma
önlemleri vardır. Korunma önlemlerinin seçimi için basitleştirilmiş akış şemaları yapılar için
Şekil 4’te, hizmet tesisatları için Şekil 5’te verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
503
Şekil 4 – Yapılarda korunma önlemlerinin seçimi için prosedür
Elektrik Mühendisleri Odası
504
Şekil 5 – Hizmet tesisatlarında korunma önlemlerinin seçimi için prosedür
Yapılar için risk bileşenlerinin hesaplanması
Madde 11-
a) Temel denklem
Madde 9’da açıklanan her risk bileşeni (RA, RB, RC, RM, RU, RV, RW, RZ) aşağıdaki genel
denklemle ifade edilebilir:
RX = NX . PX . LX
Burada:
NX: Yıllık tehlikeli olay sayısı (Ek - F),
PX: Yapının hasarlanma olasılığı (Ek - G),
LX: Kayıp (Ek - H).
Tehlikeli olay sayısı (NX); yıldırım düşme yoğunluğuna (Ng), korunan yapının,
çevresinin ve toprağın özelliklerine bağlıdır. Yapının hasarlanma olasılığı (PX); yıldırım
düşme yoğunluğuna (Ng), korunan yapının fiziksel özelliklerine ve sağlanan korunma
önlemlerine bağlıdır. Kayıplar (LX) ise, yapının kullanım şekline, içinde bulunan insanlara,
kamuya verilen hizmet türüne, hasardan etkilenen malların değerine ve uygulanan korunma
önlemlerine bağlıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
505
b) Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin hesaplanması (S1)
Yapıya düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması aşağıda verilmiştir:
- Canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen (D1)
RA = ND PA LA
- Fiziksel hasarla ilgili bileşen (D2)
RB = ND PB LB
- İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
RC = ND PC LC
Risk bileşenlerinin hesaplanmasında kullanılacak parametreler Çizelge 11’de
verilmiştir.
c) Yapının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin
hesaplanması (S2)
Yapının yakınına düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması aşağıda
verilmiştir:
- İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
RM = NM PM LM
Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 11’de
verilmiştir.
d) Yapıya bağlı hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk
bileşenlerinin hesaplanması (S3)
Yapıya giren bir hatta düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması aşağıda
verilmiştir:
- Canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen (D1)
RU = (NL + NDa) PU LU
- Fiziksel hasarla ilgili bileşen (D2)
RV = (NL + NDa) PV LV
- İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
RW = (NL + NDa) PW LW
Risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak parametreler Çizelge 11’de verilmiştir.
Hizmet tesisatının birden fazla bölümü varsa; RU, RV, RW değerleri tesisatın her
bölümüyle ilgili RU, RV, RW değerlerinin toplamıdır. Göz önüne alınacak bölümler yapı ile
hizmetin geldiği ilk dağıtım düğümü arasındaki bölümlerdir. Bir yapıya farklı güzergâhlara
sahip birden fazla hat bağlı ise; hesaplamalar her hat için ayrı ayrı yapılmalıdır.
e) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan
risk bileşenlerinin hesaplanması (S4)
Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin
hesaplanması aşağıda verilmiştir:
- İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
RZ = (NI - NL) PZ LZ
Risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak parametreler Çizelge 11’de verilmiştir.
Hizmet tesisatının birden fazla bölümü varsa; RZ değeri tesisatın her bir bölümüyle ilgili
RZ bileşenlerinin toplamıdır. Göz önüne alınacak bölümler yapı ile hizmetin geldiği ilk
dağıtım düğümü arasındaki bölümlerdir. Bir yapıya farklı güzergahlara sahip birden fazla hat
bağlı ise hesaplamalar her hat için ayrı ayrı yapılmalıdır.
Hesaplama sonunda (NI - NL) < 0 ise (NI - NL) = 0 alınır.
Elektrik Mühendisleri Odası
506
Çizelge 11 – Bir yapıda risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler
Sembol
Açıklama
İlgili Madde
Yıldırımdan kaynaklanan yıllık tehlikeli olay sayısı
ND
NM
NL
NI
NDa
PA
PB
PC
PM
PU
PV
PW
PZ
- Yapıya
- Yapının yakınına
- Yapıya giren hizmet tesisatına
- Yapıya giren hizmet tesisatının yakınına
- Hizmet tesisatının “a” ucundaki yapıya
(Şekil 6)
Yapıya düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- Canlılara zarar verme
- Fiziksel hasar
- İç sistemlerin arızalanması
Yapının yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- İç sistemlerin arızalanması
Hizmet tesisatına düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- Canlılara zarar verme
- Fiziksel hasar
- İç sistemlerin arızalanması
Madde F.2
Madde F.3
Madde F.4
Madde F.5
Madde F.2
Madde G.1
Madde G.2
Madde G.3
Madde G.4
Madde G.5
Madde G.6
Madde G.7
Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- İç sistemlerin arızalanması
Aşağıdakilerden kaynaklanan kayıplar
Madde G.8
Madde H.2
Madde H.2, H.3, H.4, H.5
Madde H.2, H.3, H.5
LA = LU = ra Lt
- Canlılara zarar verme
LB = LV = rp rf hz Lf
- Fiziksel hasar
LC = LM = LW = LZ = LO
- İç sistemlerin arızalanması
Not – Kayıp değerleri (Lt,, Lf,, LO), kayıp azaltma faktörleri (rp, ra, ru, rf) ve kayıp arttırma faktörü hz Ek-H’de ve Çizelge
H.2, H.3, H.4, H.5’te verilmiştir.
Şekil 6- Hizmet hattı uçlarındaki yapılar; b: Korunacak yapı; a: Komşu yapı
f) Yapılar için risk bileşenleri hesabının özeti
Yapılar için risk bileşenleri hesabının özeti farklı hasar tiplerine ve farklı hasar
kaynaklarına göre Çizelge 12’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
507
Çizelge 12- Farklı kaynakların neden olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk
bileşenlerinin hesabı
Hasar kaynağı
S1
Yapıya yıldırım
düşmesi
S2
Yapının yakınına
yıldırım düşmesi
Hasar
S3
Yapıya giren
hizmet tesisatına
yıldırım düşmesi
S4
Hizmet
tesisatının
yakınına yıldırım
düşmesi
D1
Canlıların zarar
görmesi
D2
Fiziksel hasar
RA = ND PA
ra Lt
RB = ND PB rp
hz rf Lf
RU = (NL + NDa)
PU ru Lt
RV = (NL + NDa)
PV rp hz
rf Lf
Hasar tipine göre
risk
RS = RA + RU
RF = RB + RV
RC = ND PC
Lo
RM = NM PM
Lo
RW = (NL + NDa)
PW Lo
RZ = (NI – NL)
PZ Lo
RO = RC + RM +
RW + RZ
D3
Elektrik ve
elektronik
sistemlerin
arızalanması
Hasar kaynağına
göre ortaya çıkan
risk
RD = RA + RB +
RC
RI = RM + RU + RV + RW + RZ
Yapı bölümlere
için
ise; her
değerlendirilmelidir. Toplam risk (R), yapıyı meydana getiren bölümlerin (ZS) risk
bileşenlerinin toplamıdır.
risk bileşeni her bölge
(ZS) ayrılmış
(ZS)
g) Yapıların bölümlere ayrılması (ZS)
Her risk bileşenini değerlendirmek için bir yapı benzer özelliklere sahip bölümlere (ZS)
ayrılabilir.
Bölümler (ZS) esas olarak aşağıdakilere göre tespit edilir:
- Yer veya döşeme tipi (risk bileşenleri RA ve RU),
- Yangına dayanıklı bölmeler (risk bileşenleri RB ve RV),
- Hacimsel ekranlar (risk bileşenleri RC ve RM).
Aşağıdakilere göre ek bölümler belirlenebilir:
- İç sistemlerin yerleşimi (risk bileşenleri RC ve RM),
- Var olan veya alınacak korunma önlemleri (bütün risk bileşenleri),
- Kayıp değerleri (LX) (bütün risk bileşenleri).
Yapıların bölümlere (ZS) ayrılmasında en uygun korunma önlemlerinin fizibilitesi göz
önüne alınmalıdır.
h) Bölümlere (ZS) ayrılmış yapıların risk bileşenlerinin değerlendirilmesi
Risk bileşenlerini değerlendirme kuralları riskin tipine bağlıdır.
1) R1, R2 ve R3 riskleri
i) Tek bölümlü yapılar
Bu durumda yapının tamamından meydana gelen tek bir bölüm (ZS) tanımlanır. Risk
(R) yapıdaki risk bileşenlerinin (RX) toplamıdır. Risk bileşenlerinin hesaplanması ve uygun
parametrelerin seçilmesi için aşağıdaki kurallar geçerlidir:
Tehlikeli olay sayısı (N) ile ilgili parametreler Ek - F’ye göre hesaplanmalıdır. Hasar
olasılığı (P) ile ilgili parametreler Ek - G’ye göre değerlendirilmelidir. Ayrıca; RA, RB, RU,
RV, RW ve RZ bileşenleri ile ilgili her parametre için tek bir değer tespit edilmelidir. Birden
Elektrik Mühendisleri Odası
508
fazla değerin olduğu yerlerde en yüksek değer seçilmelidir. RC ve RM bileşenleri için,
bölümde birden fazla iç sistem varsa, PCi ve PMi (i) adet iç sistem için geçerli parametreler
olmak üzere; PC ve PM değerleri aşağıdaki gibi bulunur:
PC = 1 - (1 - PC1) (1 - PC2) (1 - PC3)
PM = 1 - (1 - PM1) (1 - PM2) (1 - PM3)
Kayıp tutarları (LX) ile ilgili parametreler Ek-H’ye göre değerlendirilmelidir. Yapının
kullanımına göre, bölge için Ek-H’ye göre hesaplanan ortalama değerler kullanılabilir.
Bölümde diğer parametrelerden herhangi birisi için birden fazla değer varsa (PC ve PM hariç),
en yüksek risk değerine götüren parametre değeri kullanılmalıdır. Bir yapıyı tek bir bölüm
olarak tanımlamak pahalı korunma önlemlerine yol açar, çünkü her önlem yapının tamamına
yayılmak zorundadır.
ii) Çok bölümlü yapılar
Bu durumda yapı birden fazla bölüme (ZS) ayrılır. Risk, yapıdaki bölümlerin risklerinin
toplamıdır. Her bölümdeki risk ise bölümdeki risk bileşenlerinin (RX) toplamıdır. Risk
bileşenlerinin değerlendirilmesi ve ilgili parametrelerin seçilmesi için Madde 11.h.1.i’deki
kurallar geçerlidir.
Bir yapının bölümlere ayrılması; tasarımcıya risk bileşenlerinin değerlendirilmesinde
yapının her parçasının kendine has özelliklerini göz önüne almak ve bölümlere göre
uyarlanmış en uygun korunma önlemlerini seçmek olanağını verir, böylece toplam
yıldırımdan korunma maliyetinin azalmasını sağlar.
2) R4 riski
Ekonomik riski (R4) azaltmak için korunma önlemlerinin ekonomik uygunluğunu
irdelemek yararlıdır. R4 riskinin hesaplanması gereken nesneler aşağıdakilerden seçilir:
Yapının tamamı,
Yapının bir bölümü,
İç tesis,
İç tesisin bir bölümü,
Bir donanım,
Yapının içindekiler.
Bir bölümdeki kaybın maliyeti Ek-L’ye göre değerlendirilmelidir. Yapıdaki toplam
kaybın maliyeti bütün bölümlerdeki kayıp maliyetinin toplamıdır.
Hizmet tesisatları için risk bileşenlerinin hesaplanması
Madde 12-
Temel denklem:
Madde 9’da açıklanan her risk bileşeni (R'V, R'W, R'Z, R'B ve R'C) aşağıdaki genel
denklemle ifade edilebilir:
R'X = NX P'X L'X
Burada:
NX: Yıllık tehlikeli olay sayısı (Ek-F),
P'X: Hizmet tesisatının hasarlanma olasılığı (Ek - G),
L'X: Kayıp (Ek-J).
b) Hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin
hesaplanması (S3)
Elektrik Mühendisleri Odası
509
Hizmet tesisatına düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması aşağıda
verilmiştir:
- Fiziksel hasar ile ilgili bileşen (D2)
R'V = NL P'V L'V
- Bağlı cihazların arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
R'W = NL P'W L'W
Risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılan parametreler Çizelge 13’de verilmiştir.
Çizelge 13– Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak
parametreler
Sembol
Açıklama
İlgili Madde
Yıldırımdan kaynaklanan yıllık tehlikeli olay sayısı
ND
NL
NI
P'B
P'C
P'V
P'W
P'Z
- Yapıya
- Hizmet tesisatına
- Hizmet tesisatının yakınına
Komşu yapıya düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- Fiziksel hasar
- Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması
Hizmet tesisatına düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- Fiziksel hasar
- Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması
Madde F.2
Madde F.4
Madde F.5
Madde I.1.1
Madde I.1.1
Madde I.1.2
Madde I.1.2
Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere neden olma olasılığı
- Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması
Madde I.1.3
Aşağıdakilerden kaynaklanan kayıplar
L'B = L'V = L'f
- Fiziksel hasar
L'C = L'W = L'Z = L'o
- Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması
Çizelge J.1
Çizelge J.1
c) Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin
hesaplanması (S4)
Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin hesaplanması
aşağıda verilmiştir:
- Bağlı cihazların arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
R'Z = (NI - NL) P'Z L'Z
Risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak parametreler Çizelge 13’de verilmiştir.
Bu hesaplama sonucu (NI - NL) < 0 ise (NI - NL) = 0 alınır.
d) Hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk
bileşenlerinin hesaplanması (S1)
Hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımla ilgili risk bileşenlerinin
hesaplanması aşağıda verilmiştir:
- Fiziksel hasar ile ilgili bileşen (D2)
R'B = ND P'B L'B
- İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3)
R'C = ND P'C L'C
Risk bileşenlerini hesaplamak için kullanılacak parametreler Çizelge 13’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
510
e) Hizmet tesisatı için risk bileşenlerinin özeti
Hizmet tesisatı için risk bileşenlerinin özeti farklı hasar tiplerine ve farklı hasar
kaynaklarına göre Çizelge 14’da verilmiştir.
Çizelge 14- Farklı kaynakların neden olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk
bileşenleri
Hasar kaynağı
S3
Hizmet tesisatına
yıldırım düşmesi
S4
Hizmet tesisatının
yakınına yıldırım
düşmesi
S1
Yapıya yıldırım
düşmesi
Hasar tipine göre
risk
Hasar tipi
D2
Fiziksel hasar
D3
Elektrik ve elektronik
sistemlerin arızalanması
R'V = NL P'V L'V
R'B = ND P'B L'B
RF = R'V + R'B
R'W = NL P'W L'W
R'Z = (NI - NL) P'Z
L'Z
R'C = ND P'C L'C
RO = R'Z + R'W + R'C
Hasar kaynağına göre risk
RD = R'V + R'W
RI = R'Z + R'B + R'C
Hizmet tesisatı bölümlere (SS) ayrılmış ise; hizmet tesisatının R'V, R'W ve R'Z risk
bileşenleri her bölümünün ilgili risk bileşenlerinin toplamı olarak hesaplanmalıdır. Hizmet
tesisatının R'B ve R'C risk bileşenleri, her bölümünün ilgili risk bileşenlerinin toplamı olarak
hesaplanmalıdır. Hizmet tesisatının toplam riski (R); R'B, R'C, R'V, R'W ve R'Z risk
bileşenlerinin toplamıdır.
f) Hizmet tesisatlarının bölümlere (SS) ayrılması
Her risk bileşenini hesaplanmak için, bir hizmet tesisatı bölümlere (SS) ayrılabilir.
Bütün risk bileşenleri (R'B, R'C, R'V, R'W ve R'Z) için, bölümler (SS) esas olarak aşağıdakilere
göre tespit edilir:
- Hizmet tesisatının tipi (havai veya gömülü),
- Toplama alanını etkileyen faktörler (Cd, Ce, Ct),
- Hizmet tesisatının özellikleri (kablo yalıtım tipi, ekran direnci)
Aşağıdakilere göre ek bölümler tayin edilebilir:
- Bağlı cihazların tipi,
- Var olan veya alınacak korunma önlemleri.
Hizmet
tesisatlarının bölümlere ayrılmasında en uygun korunma önlemlerinin
fizibilitesi göz önüne alınmalıdır. Bir bölümde bir parametrenin birden fazla değeri varsa, en
yüksek risk değerine götüren değer alınmalıdır. Şebeke işletmecisi veya hizmet tesisatının
sahibi yıllık beklenen hizmet kaybını değerlendirmelidir. Eğer bu değerlendirme
yapılamazsa, Ek - J’de verilen temsili değerler kullanılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
511
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
YAPILARIN ve İÇİNDEKİ CANLILARIN KORUNMASI
Yıldırımdan Korunma Sistemi (YKS)
Madde 13
a) YKS sınıfı:
YKS’nin özellikleri, korunacak yapının özellikleri ve göz önüne alınan yıldırımdan
korunma düzeyi (YKD) ile belirlenir. YKD’lere karşılık gelen dört YKS sınıfı tanımlanır
(Çizelge 15).
Çizelge 15 – YKD ile YKS sınıfı arasındaki ilişki
Yıldırımdan korunma
düzeyi (YKD)
I
II
III
IV
YKS sınıfı
I
II
III
IV
Her bir YKS sınıfı (Ek – G) aşağıdakiler ile nitelendirilmektedir:
1) YKS sınıfına bağlı veriler;
- Yıldırım parametreleri,
- Yuvarlanan küre yarıçapları, kafes boyutları ve koruma açısı,
- İndirme iletkenleri arasındaki ve halka iletkenler arasındaki tipik uzaklıklar,
- Tehlikeli kıvılcım atlamalarına karşı ayırma uzaklığı,
- Topraklama elektrotunun en küçük uzunluğu,
2) YKS sınıfına bağlı olmayan veriler;
- Yıldırım eş potansiyel kuşaklaması,
- Yakalama ucu sistemindeki metal levhaların veya metal boruların en küçük kalınlığı,
- YKS malzemeleri ve kullanma koşulları,
- Yakalama ucu sistemleri, indirme iletkenleri ve toprak sonlandırma sistemleri için
malzeme, yapı ve en küçük boyutlar,
- Bağlama iletkenlerinin en küçük boyutları.
b) YKS’nin tasarımı
Teknik ve ekonomik olarak en uygun YKS tasarımı binanın inşaatı ile birlikte yapılır.
Yapı tasarımında yapının metal bölümleri YKS bölümleri olarak kullanılmalıdır. Mevcut
yapılar için sınıf tasarımında ve YKS’nin yerinin seçiminde, mevcut duruma ilişkin
kısıtlamalar hesaba katılmalıdır. YKS’nin tasarım ve proje esasları Ek - T’ye uygun olarak
hazırlanmalıdır.
c) Betonarme yapılarda çelik iskeletin elektriksel sürekliliği
Betonarme yapılar içindeki çelik iskeletin, düşey ve yatay çubukların birbirlerine
bağlantılarını sağlayan ana bölümlerinin kaynak yapılması veya başka bir şekilde güvenli
olarak bağlanması koşuluyla, elektriksel olarak süreklilik sağladığı kabul edilmektedir. Düşey
çubukların bağlantıları; kaynaklanmalı veya sıkıştırılmalı ya da çaplarının en az 20 katı kadar
üst üste getirilerek bağlantısı yapılmalı veya başka bir şekilde güvenli olarak bağlanmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
512
Yeni yapıların çelik elemanları arasındaki bağlantılar, YKS tasarımcısı veya montajı yapan
kişi tarafından yapının inşaat mühendisi ile birlikte çalışılarak belirlenmelidir.
Betonarme yapılarda (prefabrik, ön gerilmeli donatılı yapılar dâhil) donatı çubuklarının
elektriksel sürekliliği, en üst bölüm ile toprak seviyesi arasında elektriksel direnç ölçülerek
belirlenmelidir. Bu amaçla uygun bir deney düzeneği kullanılarak ölçülen toplam elektriksel
direnç, 0,2 Ω’dan daha büyük olmamalıdır. Bu değerin elde edilememesi veya bu deneyin
yapılmasının pratik olmaması durumunda, çelik donatı, Madde 14.c.5’te belirtildiği gibi
doğal bir indirme iletkeni olarak kullanılmamalıdır. Bu durumda indirme iletkenleri tesis
edilmelidir. Prefabrik betonarme yapılarda, çelik çubukların elektriksel sürekliliği, komşu
tekil beton birimler arasında sağlanmalıdır (Ek - T).
Dış Yıldırımdan Korunma Sistemi (Dış YKS)
Madde 14
a) Genel:
1) Dış YKS’nin uygulanması:
Dış YKS, yapı yan yüzeyleri de dâhil, yapıya doğrudan yıldırım boşalmalarını
yakalayarak, yıldırım akımını toprağa iletmeyi amaçlar. Dış YKS, yıldırım akımını yangına
yol açabilecek kıvılcım atlaması ve patlamalar gibi ısıl ve mekanik hasar oluşturmadan
toprak içinde dağıtmayı da amaçlar.
2) Dış YKS’nin seçimi:
Pek çok durumda, dış YKS korunacak yapıya tutturulabilir.
Yanabilen kaplamaya sahip yapılar, yanabilen duvarlara sahip yapılar, patlama ve
yangın riski altındaki alanlar gibi yerlerde çarpma noktasındaki ısıl ve patlama etkilerinin
veya yıldırım akımını taşıyan iletkenler üzerindeki etkilerin yapıya veya içindekilere hasar
vereceği göz önüne alınarak, ayrılmış bir dış YKS tesis edilmelidir (Ek – T).
3) Doğal bileşenlerin kullanımı:
Yapının içindeki veya üzerindeki değişiklik yapılmayacak iletken malzemeden
(örneğin, birbirlerine bağlı çelik çubuklar, yapının metal iskeleti, vb.) yapılan doğal
bileşenler, YKS’nin bölümleri olarak kullanılabilir.
b) Yakalama ucu sistemleri
Yakalama ucu sistemleri, aşağıdaki elemanların birleşiminden meydana gelebilir:
- Çubuklar, direkler vb. düşey iletkenler,
- Yatay gergi (kataner, koruma) telleri,
- Kafes biçimli iletkenler.
Yakalama ucu sistemlerine ilişkin bütün tipler bu maddeye ve Ek-O’ya uygun olarak
konumlandırılmalıdır. tekil yakalama ucu çubukları, akımın bölünmesini sağlamak amacıyla
çatı seviyesinde birbirine bağlanmalıdır.
Konumlandırma:
Bir yapıya monte edilen yakalama ucu bileşenleri, aşağıdaki metotlardan birine
veya birden fazlasına uygun olarak köşelere, maruz kalma noktalarına ve
kenarlarına (özellikle binanın dışındaki yüksek yerlere) yerleştirilmelidir.
- Koruyucu açı yöntemi,
- Yuvarlanan küre yöntemi,
- Kafes yöntemi.
Koruyucu açı yöntemi, Çizelge-16’da belirtilen yakalama ucu yükseklik sınırları içinde
basit biçimli binalar
için uygundur. Yuvarlanan küre yöntemi, bütün durumlarda
uygulanabilir. Kafes yöntemi, düz yüzeylerin korunmasına uygundur. Her YKS sınıfı için
Elektrik Mühendisleri Odası
513
koruma açısı, yuvarlanan küre yarıçapları ve kafes boyutları ile ilgili değerler, Çizelge-16’da
verilmiştir.
Çizelge 16 – YKS sınıfına göre yuvarlanan küre yarıçapları, kafes boyutları ve koruma
açısının en büyük değerleri
YKS sınıfı
I
II
III
IV
Yuvarlanan küre yarıçapı, r
m
20
30
45
60
Korunma yöntemi
Kafes boyutları, w
m
5 5
10 10
15 15
20 20
Koruma açısı
αº
Aşağıdaki şekle
bakılmalıdır
Not 1: • ile işaretli değerlerin ötesinde geçerli değildir. Bu durumda sadece yuvarlanan
küre ve kafes yöntemi uygulanır.
Not 2: H, korunması gereken alanın referans düzlemi üstünde yakalama ucu
yüksekliğidir.
Not 3: 2 m’nin altındaki H değerleri için açı değişmemektedir.
2) Yüksek yapıların yan cephelerine yıldırım çarpmalarına karşı yakalama uçları:
60 m’den daha yüksek yapılarda, yapının yan cephesine yıldırım çarpabilir. Bu tip
yüksek binalarda yan cepheye yıldırım çarpma olasılığı düşüktür. Üstelik bunlarla ilgili
parametreler, yapının tepesine çarpanlarınkinden çok daha küçüktür. Bununla birlikte,
yapıların dış duvarlarındaki elektrik ve elektronik cihazlar, düşük akım tepe değerlerine sahip
yıldırım çarpmaları ile dahi arızalanabilir. Yüksek yapıların yan cephelerinin üst bölümlerini
(örneğin, yapı yüksekliğinin %20’lik en üst kısmı) ve bu bölüme monte edilen cihazları
korumak amacıyla yakalama ucu sistemi tesis edilmelidir (Ek-O). Çatıdaki yakalama ucu
sistemlerinin konumlandırılmasına ilişkin kurallar, yapıların üst bölümlerine de ayrıca
uygulanmalıdır.
120 m’den daha yüksek yapılarda, 120 m’nin üstündeki bütün bölümler korunmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
514
3) Yapılış:
Korunacak yapıdan ayrılmamış bir YKS’ye ilişkin yakalama uçları, aşağıda belirtildiği
şekilde monte edilebilir:
- Çatının yanmayan malzemeden yapılması durumunda, yakalama ucu iletkenleri çatı
yüzeyi üzerinde yerleştirilebilir.
- Çatının kolayca yanabilir malzemeden yapılmış olması durumunda, yakalama ucu
iletkenleri ile malzeme arasındaki uzaklıkla ilgili gerekli özen gösterilmelidir. Çelik
çubukların kullanılmadığı sazla kaplı çatılarda, 0,15 m’lik bir uzaklık yeterlidir. Diğer
yanabilir malzemeler için en az 0,10 m’lik bir uzaklığın yeterli olduğu kabul edilmektedir.
- Korunacak yapının kolayca yanabilen bölümleri, dış YKS’nin bileşenleri ile doğrudan
temas halinde olmamalı ve bir yıldırım çarpması ile delinebilen metalden yapılmış ince çatı
malzemesinin doğrudan altında bulunmamalıdır.
- Ahşaptan yapılmış çok ince plakalar gibi daha az yanabilen ince çatı malzemesi ayrıca
göz önüne alınmalıdır.
Not: Düz bir çatı üzerinde su birikebilme ihtimalinin olması durumunda, yakalama
uçları en büyük muhtemel su seviyesinin üstüne monte edilmelidir.
4) Doğal bileşenler:
Bir yapının aşağıda belirtilen bölümleri, doğal yakalama ucu bileşenleri olarak kabul
edilmelidir.
i) Korunacak yapıyı örten metal levhalar aşağıdaki koşulları sağlamalıdır:
- Levhaların değişik bölümleri arasındaki elektriksel sürekliliğin sağlanması (örneğin
sert lehimle lehimleme, kaynak yapma, sıkıştırma, dikiş yapma, vidalama veya cıvatalama
suretiyle),
- Levha malzemesinin delinmesini önlemek veya altında bulunan kolayca yanabilen
malzemelerin tutuşmasını göz önüne almak önemli olmadığında, metal levha kalınlığının,
Çizelge 17’de verilen t’ değerinden daha küçük olmaması,
- Delinmeye karşı önlemler almak veya sıcak nokta problemlerini göz önünde
bulundurmak gerekli ise, metal levhanın kalınlığının, Çizelge 17’de verilen t değerinden daha
küçük olmaması,
- Metal levhaların yalıtkan malzeme ile kaplanmaması.
Çizelge 17 – Yakalama ucu sistemlerindeki metal levhalar veya metal boruların en
küçük kalınlıkları
Malzeme
YKS sınıfı
Kalınlık a
t
mm
-
Kurşun
4
Çelik (paslanmaz, galvanizli)
4
Titanyum
5
Bakır
7
Alüminyum
-
Çinko
a t: Delinmeye, sıcak noktalara veya tutuşmaya karşı korunmuş
b t’: Delinme, sıcak nokta veya tutuşma problemlerinin önemli olmadığı metal levhalar içindir.
Kalınlık b
t’
mm
2,0
0,5
0,5
0,5
0,65
0,7
I - IV
ii) Metal olmayan çatıların altındaki payandalar, kirişler, çelik kafesler gibi metal
bileşenler,
iii) YKS yakalama ucu bileşenleri için belirtilenlerinkinden daha küçük olmayan
kesitlere sahip süslemeler, tırabzanlar, borular, parapet kaplamaları gibi metal bölümler,
iv) Çizelge 20’ye uygun kalınlıklara ve kesitlere sahip malzemeden yapılmaları
koşuluyla, çatıda bulunan borular ve tanklar,
Elektrik Mühendisleri Odası
515
v) Çizelge 17’de verilen t değerlerinden daha küçük olmayan kalınlığa sahip
malzemeden yapılmış olmaları ve yıldırım çarpma noktasında iç yüzeydeki sıcaklık artışının
bir tehlike oluşturmaması koşuluyla, kolayca yanabilen veya patlayıcı karışımları taşıyan
metal borular ve tanklar (Ek - T). Kalınlıkla ilgili koşullar sağlanmadığı takdirde, borular ve
tanklar korunacak yapı ile birleştirilmelidir.
Flanş bağlantılarındaki contanın metalik olmaması veya flanş kenarlarının uygun
şekilde bağlanmaması durumunda, kolayca yanabilen veya patlayıcı karışımları taşıyan boru
sistemi yakalama ucu doğal bileşeni olarak göz önüne alınmamalıdır.
Not: İnce bir koruyucu boya kaplaması veya yaklaşık 1 mm’lik asfalt veya 0,5 mm’lik
PVC yalıtıcı olarak göz önüne alınmaz (Ek-T).
c) İndirme iletkenleri sistemi
1) Genel:
Yıldırım akımının neden olduğu hasarı azaltmak için, indirme iletkenleri çarpma
noktasından toprağa kadar aşağıdaki biçimde düzenlenmelidir:
i) Paralel akım yolları oluşturulur,
ii) Akım yolu uzunluğu olabildiğince kısa tutulur,
iii) Yapının iletken bölümleri ile uygun şekilde eş potansiyel kuşaklanır. İndirme
iletkenleri toprak seviyesinde ve bina yüksekliğinin Çizelge-18’e uygun olarak her 10
m–20 m’sinde kuşaklanır.
İndirme iletkenleri ile kuşaklama iletkenlerinin oluşturduğu göz boyutları, ayırma
uzaklığının belirlenmesinde etkilidir.
Kuşaklama iletkenleriyle yaklaşık eşit aralıklarla birbirlerine bağlı, olabildiğince çok
sayıda indirme iletkeni, tehlikeli kıvılcım oluşma olasılığını azaltmakta ve bina içindeki
tesisatın korunmasını kolaylaştırmaktadır.
İndirme iletkenleri arasında ve kuşaklama iletkenleri arasındaki uzaklıklar, Çizelge
18’de verilmiştir. Yıldırım akımının bölünmesi ile ilgili daha fazla bilgi Ek - R’de verilmiştir.
2) Ayrılmış YKS’de iletkenlerin yerleştirilmesi:
i) Çelik donatıya bağlanmamış veya metal olmayan direk veya direkler üzerine
yerleştirilmiş yakalama uçlarının her biri için en az bir indirme iletkeni gereklidir. Metal
direkler veya çelik donatıya bağlı direkler
ihtiyaç
duyulmamaktadır.
için ayrıca
iletkenine
indirme
ii) Yakalama ucunun gergi tellerinden (veya bir telden) meydana gelmesi durumunda,
her destek yapısında en az bir indirme iletkeni kullanılmalıdır.
iii) Yakalama ucunun iletkenlerden meydana gelen bir kafes biçiminde olması
durumunda, en azından her destek telinin ucunda bir indirme iletkeni bulunmalıdır.
3) Ayrılmamış bir YKS’de iletkenlerin yerleştirilmesi: Her ayrılmamış YKS için,
mimari ve uygulamadaki kısıtlamalara tâbi olarak, en az iki indirme iletkeni olmalı ve bu
iletkenler korunacak yapının etrafına düzgün biçimde dağıtılmalıdır. İndirme iletkenleri
arasındaki uzaklıklar, Çizelge 18’de verilmiştir.
İndirme iletkenleri arasındaki uzaklıklar, ayırma uzaklığının belirlenmesinde etkilidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
516
Çizelge 18- YKS sınıfına uygun indirme iletkenleri arasında ve kuşaklama iletkenleri
arasındaki uzaklıklar
YKS sınıfı
I - II
III
IV
Uzaklık
m
10
15
20
İndirme iletkeni, mümkün olması durumunda, yapının her bir açık kenarına tesis
edilmelidir.
4) Yapılış:
İndirme iletkenleri, toprağa en kısa ve doğrudan yol sağlayacak şekilde düz ve düşey
olarak tesis edilmelidir. Kıvrımlar oluşturmasına izin verilmemeli, ancak bunun mümkün
olamadığı yerlerde, iletken üzerinde iki nokta arasında ölçülen s uzaklığı ve bu noktalar
arasında iletkenin l uzunluğu (Şekil - 7) Madde 15.c’ye uygun olmalıdır.
Şekil - 7 Bir indirme iletkenindeki kıvrım
İndirme iletkenleri, yalıtkan malzeme ile kaplanmış olsalar dahi, yağmur oluklarının
içine monte edilmemelidir. Oluklardaki nemin etkileri, indirme iletkenin aşırı paslanmasına
yol açar. İndirme iletkenlerinin, indirme iletkenleri ile kapılar ve pencereler arasında Madde
15.c’ye uygun bir ayırma uzaklığı olacak şekilde yerleştirilmesi önerilir.
Korunacak yapıdan ayrılmamış indirme iletkenleri, aşağıdaki gibi tesis edilebilir:
- Duvarın yanmaz malzemeden yapılmış olması durumunda, indirme iletkenleri duvarın
yüzeyine veya içine yerleştirilebilir,
- Duvarın kolay yanabilen malzemeden yapılmış olması durumunda,
indirme
iletkenleri, yıldırım akımının akmasından dolayı bu iletkenlerdeki sıcaklık artışının duvar
malzemesi için tehlikeli olmaması koşuluyla, duvar yüzeyi üzerine yerleştirilebilir,
- Duvarın kolay yanabilen malzemeden yapılmış olması ve indirme iletkenindeki
sıcaklık artışının tehlikeli olması durumunda, indirme iletkenleri, duvarla bu iletkenler
arasındaki uzaklık daima 0,1 m’den büyük olacak şekilde yerleştirilmelidir. Montaj bağlantı
elemanları duvarla temas edebilir.
İletkenlerden yanabilen bir malzemeye olan uzaklığından emin olunamadığı
durumlarda, iletkenlerin kesiti 100 mm2’den daha az olmamalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
517
5) Doğal bileşenler:
Yapının aşağıda belirtilen bölümleri, doğal indirme iletkenleri olarak göz önüne
alınmalıdır:
i) Aşağıdaki koşulları sağlayan metal tesisatlar.
- Madde 14.e.2’ye göre çeşitli bölümler arasındaki elektriksel sürekliliğin sağlanmış
olması,
- Boyutların, en azından YKS indirme iletkenleri için Çizelge 20’de belirtilenlere eşit
olması.
Flanş bağlantılarındaki contanın metalik olmaması veya flanş kenarlarının başka uygun
bir şekilde bağlanmaması durumunda, kolayca yanabilen veya patlayıcı karışımları taşıyan
boru sistemi indirme iletkeni doğal bileşeni olarak göz önüne alınmamalıdır.
ii) Betonarme yapının elektriksel sürekliliği sağlanmış metal iskeleti (Ek- T).
iii) Yapının birbiri ile bağlantılı çelik iskeleti,
Çelik yapılardaki metal iskeletin veya birbirine bağlı çelik donatının indirme iletkeni
olarak kullanılması durumunda, kuşaklama iletkenlerine gerek yoktur.
iv) Aşağıdaki koşulları sağlayan yapı dış cephesinde kullanılan elemanlar, profil raylar
ve dış cephelerin metal alt parçaları.
- Bunlara ilişkin boyutların indirme iletkenleri için istenenlere uygun olması (Madde
14.f.2) ve metal levhalar veya metal borular için kalınlıklarının 0,5 mm’den daha az
olmaması,
- Düşey yöndeki elektriksel sürekliliğin Madde 14.e.2’de belirtilen kuralları sağlaması.
Daha fazla bilgi için Ek-T’ye bakılmalıdır.
6) Deney ek yerleri:
Doğal indirme iletkenleri dışında her indirme iletkeni üzerinde ölçme amaçlı bir deney
ek yeri bulunmalıdır. Normalde kapalı (kısa devre) olan ek yerleri ölçü için bir alet yardımı
ile açılabilmelidir.
d) Toprak sonlandırma sistemi
1) Genel:
Yıldırım akımının toprağa dağıtılmasında, tehlikeli aşırı gerilimleri en aza indirmek
için, toprak sonlandırma sisteminin biçimi ve boyutları önem kazanır. Alçak frekansta
ölçülen topraklama direncinin 10 ’dan küçük olması istenir.
Bir yapıda çok amaçlı (yıldırımdan korunma sistemi, elektrik iç tesisleri ve iletişim
sistemleri vb.) tek bir toprak sonlandırma sistemi olmalıdır. Toprak sonlandırma sistemleri,
Madde 15.b’deki kurallara uygun olarak birleştirilir. Toprak sonlandırma sistemlerinin
ayırma koşulları, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne uygun olmalıdır.
2) Genel koşullarda topraklama düzenlemesi:
YKS’ler bakımından topraklama sistemleri için iki ana topraklayıcı (topraklama
elektrotu) düzenlemesi kullanılır.
i) A tipi düzenleme: Bu düzenlemede, her indirme iletkenine bağlı, korunacak yapının
dışında tesis edilen yatay veya düşey topraklama elektrotları vardır. A tipi düzenlemede,
toplam elektrot sayısı ikiden az olmamalıdır.
Her indirme iletkeninin alt ucundaki topraklama elektrotuna ilişkin en küçük
uzunluklar:
Yatay elektrotlar için l1
Düşey (veya eğik) elektrotlar için 0,5 l1
dir.
Elektrik Mühendisleri Odası
518
Burada; l1, Şekil 8’de gösterilen en küçük yatay elektrot uzunluğudur.
Birleştirilmiş elektrotlar için (düşey veya yatay elektrotlar için) toplam uzunluk göz
önüne alınmalıdır.
Şekil 8’de verilen en küçük uzunluklar, alçak frekansta ölçülen topraklama direncinin
10 Ω’dan daha küçük olması koşuluyla, göz önüne alınmayabilir (Ek – T).
Not: III ve IV sınıfları, toprak özdirencinden bağımsızdır.
Şekil 8 – YKS sınıfına göre her topraklama elektrotuna ilişkin en küçük l1 uzunluğu.
ii) B tipi düzenleme: Bu düzenleme tipi, korunacak yapının dışında bir halka
iletkenden (toplam uzunluğunun en az % 80’i toprakla temas halinde) veya bir yapı temel
topraklama elektrotundan meydana gelmektedir. Bu gibi topraklama elektrotları ayrıca ağ
biçiminde olabilir.
Halka topraklama elektrotu (veya temel topraklama elektrotu) için halka topraklama
elektrotu (veya temel topraklama elektrotu) tarafından çevrelenen alanın ortalama yarıçapı re,
l1 değerinden daha küçük olmamalıdır.
re ≥ l1
Burada;
l1, YKS sınıfı I, II, III, ve IV göre Şekil 8’de gösterilmiştir.
İstenen l1 değerinin uygun re değerinden daha büyük olması durumunda, aşağıdaki
formüllerde verilen her birisi lr (yatay) ve lv (düşey) uzunluklarına sahip yatay veya düşey
(veya eğik) elektrotlar eklenmelidir:
lr = l1 - re ve lv = (l1 - re) / 2
En az iki olması koşuluyla, elektrot sayısının indirme iletkeni sayısından daha az
olmaması önerilir.
Ek elektrotlar,
indirme
iletkenlerinin bağlandığı noktalarda halka
topraklama
elektrotuna, mümkün olduğunca eşit uzaklıklarda bağlanmalıdır.
3) Topraklama elektrotlarının tesis edilmesi:
Halka topraklama elektrotları (B tipi düzenleme), dış duvarlardan yaklaşık 1 m
uzaklıkta, en az 0,5 m’lik bir derinliğe gömülmelidir.
Topraklama elektrotları (A tipi düzenleme), üst ucu en az 0,5 m derinlikte olacak
şekilde yerleştirilmeli ve topraktaki elektriksel kuplajı en aza indirmek için mümkün
olduğunca düzgün dağıtılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
519
Topraklama elektrotları, yapım sırasında kontrol edilmesine izin verecek şekilde
yerleştirilmelidir.
Gömme derinliği ve topraklama elektrot tipi, korozyon, toprağın kuruma ve donma
etkilerini en aza indirecek ve böylece topraklama direnç değerini kararlı kılacak şekilde
olmalıdır. Donma koşullarında, düşey topraklama elektrotunun donmuş toprak kalınlığına eşit
bölümü göz önüne alınmaz. Bu gibi durumlarda her düşey elektrot için, Madde 14.b.2’de
hesaplanan l1 uzunluğuna 0,5 m eklenmelidir.
Kayalık bölgelerde B
topraklama düzenlemesi önerilir. Yoğun elektronik
sistemlerin bulunduğu veya yüksek yangın riskine sahip yapılar için B tipi topraklama
düzenlemesi tercih edilir.
tipi
4) Doğal topraklama elektrotları:
Madde 14.f’ye uygun beton temel içindeki birbirlerine bağlı çelik donatılar veya diğer
uygun yeraltı metal yapılar, tercihan bir topraklama elektrodu olarak kullanılmalıdır.
Betondaki çelik donatıların topraklama elektrodu olarak kullanılması durumunda, betonun
mekanik dağılmasını önlemek amacıyla bağlantılar özenle yapılmalıdır. Ön gerilmeli
betonlarda, kabul edilemeyen mekanik gerilmeler oluşturacak yıldırım akımlarının etkileri
göz önünde bulundurulmalıdır (Ek-E).
e) Bileşenler:
Bir YKS’ye ilişkin bileşenler, yıldırım akımının elektromanyetik etkilerine ve oluşan
gerilmelere dayanabilmelidir. Bir YKS’nin bileşenleri, Çizelge-19’da verilen malzemelerden
veya eşdeğer mekanik, elektrik ve kimyasal (korozyon) özelliklerde diğer malzemelerden
imal edilmelidir. Sabitleme için metal olmayan malzemeden yapılan bileşenler, kullanılabilir.
Çizelge 19 – YKS’de kullanılan malzemeler ve kullanım koşulları
Kullanım
Malzeme
Açık havada Toprakta
Betonda
Direnç değeri
Bakır
Sıcak
galvanizli
çelik
Paslanmaz
çelik
Alüminyum
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Kaplamalı
Som
Örgülü
Kaplamalı
Som
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Som
Örgülü
Uygun değil Uygun değil
Kurşun
Som
Kaplamalı
Som
Kaplamalı
Uygun değil
Çoğu ortamda iyi
Havada, betonda ve
yumuşak toprakta
kabul edilebilir
Çoğu ortamda iyi
Konsantrasyonları
düşük sülfür ve klorür
içeren ortamlarda iyi
Yüksek
konsantrasyonlu
sülfatlar içeren
ortamlarda iyi
Korozyon
Aşağıdakiler ile
artar
Sülfür bileşikleri
Organik
malzemeler
Yüksek klorür
içeriği
Aşağıdakiler
ile galvanik
kuplajla tahrip
olabilir.
-
Bakır
Yüksek klorür
içeriği
-
Alkali çözeltileri Bakır
Asitli topraklar
Bakır
Paslanmaz
çelik
Not 1- Bu çizelgedekiler yol gösterme amaçlıdır. Özel durumlarda, korozyona daha fazla dikkat etmek gereklidir (Ek - T).
Not 2- Örgülü iletkenler, som iletkenlere göre korozyona daha fazla duyarlıdır. Örgülü iletkenler, toprak/betona girdiği ve
çıktığı yerlerde ayrıca duyarlıdır. Örgülü galvanizli çeliğin toprak içinde tercih edilmeme sebebi budur.
Not 3- Galvanizli çelik, killi toprak veya nemli toprakta paslanabilir.
Not 4- Beton içindeki galvanizli çelik, betonun tam dışında çeliğin muhtemel korozyona uğramasından dolayı, toprak içinde
uzatılmamalıdır.
Not 5- Beton içindeki çelik donatı ile temas eden galvanizli çelik, özel durumlarda, betona hasar verebilir.
Not 6- Toprak içinde kurşun kullanılması, çevre sorunları nedeniyle genellikle yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.
Elektrik Mühendisleri Odası
520
1) Sabitleme: Yakalama uçları sistemi ve indirme iletkenleri, elektrodinamik veya
rastlantı sonucu meydana gelen mekanik kuvvetlerin (örneğin, titreşimler, kalın kar
kütlesinin kayması, ısıl genleşme vb.) kopma veya gevşemeye neden olmayacak
şekilde sıkıca tutturulmadır.
2) Bağlantılar: İletken boyunca olan bağlantıların sayısı, en az olacak şekilde
tutulmadır. Bağlantılar, sert lehimle lehimleme, kaynak yapma, sıkıştırma, kıvırma,
vidalama veya cıvatalama gibi yollarla güvenli hale getirilmelidir.
Çelik donatılı yapılar içindeki çelik çubukların bağlantıları Madde 13.c’ye uygun
olmalıdır.
f) Malzeme ve boyutlar
1) Malzemeler: Malzemeler ve bunlara ilişkin boyutlar, korunacak yapının veya
YKS’nin korozyona uğrama olasılığı göz önünde bulundurularak seçilmelidir.
2) Boyutlar: Yakalama ucu
iletkenleri, yakalama ucu çubukları ve
indirme
iletkenlerinin malzeme, biçim ve en küçük kesit alanları Çizelge 20’de verilmiştir.
Topraklama elektrotlarının biçim ve boyutları Çizelge 21’te verilmiştir.
Çizelge 20- Yakalama ucu iletkenleri, yakalama çubukları ve indirme iletkenlerine
ilişkin malzeme, biçim ve en küçük kesit alanı
Malzeme
Biçim
Bakır
Kalay kaplı bakır 1)
Alüminyum
Alüminyum alaşımı
Sıcak daldırılmış galvanizli
çelik 2)
Paslanmaz çelik 5)
Som şerit
Som yuvarlak 7)
Örgülü
Som yuvarlak 3), 4)
Som şerit
Som yuvarlak 7)
Örgülü
Som şerit
Som yuvarlak
Örgülü
Som şerit
Som yuvarlak
Örgülü
Som yuvarlak 3)
Som şerit
Som yuvarlak 9)
Örgülü
Som yuvarlak 3), 4), 9)
Som şerit 6)
Som yuvarlak 6)
Örgülü
Som yuvarlak 3), 4)
En küçük kesit
mm2
50 8)
50 8)
50 8)
200 8)
50 8)
50 8)
50 8)
70 8)
50 8)
50 8)
50 8)
50
50 8)
200 8)
50 8)
50
50 8)
200 8)
50 8)
50
70 8)
200 8)
Açıklamalar 10)
Kalınlığı en az 2 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Çapı 16 mm
Kalınlığı en az 2 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Kalınlığı en az 3 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Kalınlığı en az 2,5 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Çapı 16 mm
Kalınlığı en az 2,5 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Çapı 16 mm
Kalınlığı en az 2 mm
Çapı 8 mm
Her telin çapı en az 1,7 mm
Çapı 16 mm
1) Sıcak daldırma veya elektrolitik kaplamada kaplamanın kalınlığı en az 1 μm.
2) Kaplama kalınlığı en az 50 μm olması koşuluyla, kaplama düzgün, sürekli olmalı ve pasta lekelerinden arındırılmalıdır.
3) Sadece yakalama ucu çubukları için uygulanır. Rüzgar yükü gibi mekanik gerilmelerin kritik olmadığı uygulamalarda ek
olarak sabitlenmiş 10 mm çaplı, en çok 1 m uzunluğundaki yakalama ucu çubuğu kullanılabilir.
4) Sadece toprak içine giren kılavuz çubuklarına (indirme iletkenlerinin toprağa girdiği yerlerde kullanılır) uygulanır.
5) Krom ≥ % 16, nikel ≥ % 8, karbon ≤ % 0,07.
6) Betona gömülü ve/veya alev alabilen malzeme ile doğrudan teması olan paslanmaz çelik için, en küçük büyüklükler som
yuvarlak tipler için 78 mm2’ye (çap 10 mm) kadar ve som şerit tipler için 75 mm2’ye (kalınlık en az 3 mm) kadar
artırılmalıdır.
7) Mekanik dayanımın temel kriter olmadığı özel uygulamalarda 50 mm2 (çap 8 mm), 28 mm2’ye kadar düşürülebilir. Bu
durumda tutturucular arasındaki açıklığın azaltılmasına dikkat edilmelidir.
8) Isıl ve mekanik zorlanmaların önemli olması durumunda, bu boyutlar som şerit tipler için 60 mm2’ye kadar ve som
yuvarlak tipler için 78 mm2’ye kadar artırılabilir.
9) 10000 kJ/Ω’luk özgül enerjide erimeyi önlemek için en küçük kesitler, bakır için 16 mm2 alüminyum için 25 mm2, çelik
Elektrik Mühendisleri Odası
521
ve paslanmaz çelik için 50 mm2’dir (Ek – T).
10) Kalınlık, genişlik ve çap ± % 10 toleranslı olarak tanımlanır.
Çizelge 21– Topraklama elektrotlarına ilişkin malzeme, biçim ve en küçük boyutlar
Malzeme
Biçim
En küçük boyutlar
Açıklamalar
Bakır
Örgülü 3)
Topraklama
çubuğu
Ø mm
Topraklama
iletkeni
mm2
50
Her telin en küçük çapı 1,7 mm
Çelik
Som yuvarlak 3)
Som şerit 3)
Som yuvarlak
Boru
Galvanizli som yuvarlak 1), 2)
Galvanizli boru 1), 2)
Galvanizli som şerit 1)
Bakır kaplı som yuvarlak 4)
Çıplak som yuvarlak 5)
Çıplak veya galvanizli som
şerit 5), 6)
Galvanizli örgülü 5), 6)
Galvanizli çapraz profil 1)
15
20
16 8)
25
14
50
50
Çap 8 mm
En küçük kalınlık 2 mm
Et kalınlığı en az 2mm
Kalınlık en az 2 mm
Çap 10 mm
90
Et kalınlığı en az 2 mm
Kalınlık en az 3 mm
Radyal en az 250 μm
% 99.9 bakır
kaplama
içerikli bakır
Çap 10 mm
75
70
Kalınlık en az 3 mm
Her telin en küçük çapı 1,7 mm
Paslanmaz
çelik7)
Som yuvarlak
Som şerit
50 50 3
15
Çap 10 mm
100
Kalınlık en az 2 mm
1) Kalınlığın yuvarlak için en az 50 μm ve düz malzeme için en az 70 μm olması koşuluyla, kaplama düzgün, sürekli olmalı
ve pasta lekelerinden arındırılmalıdır.
2). Dişler, galvaniz işlemi yapılmadan önce açılmalıdır.
3). Kalay kaplı olabilir.
4). Bakır, çeliğe yapısal olarak bağlanmış olmalıdır.
5). Sadece, beton içine tamamen gömüldüğünde izin verilir.
6). Sadece, temelin toprakla temas ettiği bölümdeki doğal çelik donatı ile en az her 5 m’de bir doğru bir şekilde birlikte
bağlandığında izin verilmektedir.
7).Krom ≥ % 16, nikel ≥ % 5, molibden ≥ % 2, karbon ≤ % 0,08
8).İndirme iletkeninin toprağa girdiği noktaya bağlamak amacıyla, bazı ülkelerde kılavuz topraklama çubukları kullanılır.
İç yıldırımdan korunma sistemi (İç YKS)
Madde 15-
a) Genel
İç YKS, dış YKS’den veya yapının diğer iletken bölümlerinden akan yıldırım
akımından dolayı korunacak yapı içinde tehlikeli kıvılcımların ortaya çıkmasını önlemelidir.
Tehlikeli kıvılcımlar, dış YKS ile aşağıda belirtilen diğer bileşenler arasında ortaya çıkabilir:
- Metal tesisatlar,
- İç sistemler,
- Dış iletken bölümler ve yapıya bağlanmış hatlar.
Tehlikeli kıvılcımlar aşağıdaki yollarla önlenebilir:
Elektrik Mühendisleri Odası
522
- Madde 15.b’ye uygun eş potansiyel kuşaklamalar ile,
- Madde 15.c’e uygun olarak bölümler arasındaki elektriksel yalıtım ile.
b) Yıldırım eş potansiyel kuşaklaması
1) Genel: Eş potansiyellik, aşağıda belirtilenlerle YKS’yi birbirine bağlayarak elde
edilir:
- Yapıdaki metal bölümler,
- Metal tesisatlar,
- İç sistemler
- Dış iletken bölümler ve yapıya bağlanmış hatlar.
Yıldırım eş potansiyel kuşaklaması iç sistemlerle gerçekleştirildiğinde, yıldırım
akımının bir bölümü bu gibi sistemlerden akabilir ve bu etki göz önünde bulundurulmalıdır.
Birbirlerine bağlama aşağıdaki şekillerde yapılabilir:
- Elektriksel sürekliliğin doğal bağlantı ile sağlanamadığı hallerde, kuşaklama iletkenleri
ile,
- Kuşaklama iletkenleri ile doğrudan bağlantıların yapılamaması durumlarında, DKD’ler
ile.
DKD’ler, muayene edilebilecek şekilde tesis edilmelidir.
Not: Bir YKS tesis edildiğinde, korunacak yapının dış metal iskeleti etkilenebilir. Bu
durum, böyle sistemler tasarımlandığında göz önüne alınmalıdır. Dış metal iskelet için
yıldırım eş potansiyel kuşaklaması ayrıca gerekli olabilir.
2) Metal tesisatlar için yıldırım eş potansiyel kuşaklaması: Ayrılmış bir dış YKS olması
durumunda, yıldırım eş potansiyel kuşaklaması sadece toprak seviyesinde yapılmalıdır.
Ayrılmamış bir dış YKS durumunda, yıldırım eş potansiyel kuşaklaması aşağıdaki
yerlerde tesis edilmelidir:
i) Bodrum katında veya toprak seviyesinde: Kuşaklama iletkenleri, muayene için
kolayca erişilmesine izin verecek şekilde yapılmış ve tesis edilmiş bir kuşaklama barasına
bağlanmalıdır. Kuşaklama barası, topraklama sistemine bağlanmalıdır. Büyük yapılar için
(tipik olarak 20 m’den daha uzun), birbirlerine bağlanmaları koşuluyla, birden fazla
kuşaklama barası kullanılabilir,
ii)
Yıldırım eş potansiyel kuşaklamasını sağlayan bağlantılar, mümkün olduğunca
Yalıtım kurallarının yerine getirilemediği yerlerde (Madde 15.c),
doğrudan ve düz olarak yapılmalıdır.
Not: Yıldırım eş potansiyel kuşaklamasının yapının iletken bölümlerinde tesis edilmesi
durumunda, yıldırım akımının bir bölümü bu yapı içinden akabilir ve bu etki göz önünde
bulundurulmalıdır.
Farklı kuşaklama baralarını bağlayan bağlantı iletkenleri ile topraklama sistemine,
baraları bağlayan iletkenlerin kesitlerine ilişkin en küçük değerler, Çizelge 22’de verilmiştir.
İç metal tesisatları kuşaklama baralarına bağlayan bağlantı iletkenlerinin kesitlerine
ilişkin en küçük değerler Çizelge 23’de verilmiştir.
Çizelge 22- Farklı kuşaklama baralarını birbirine veya toprak sonlandırma sistemine
bağlayan iletkenlerin en küçük kesitleri
YKS sınıfı
I - IV
Malzeme
Bakır
Alüminyum
Çelik
Kesit alanı [mm2]
14
22
50
Elektrik Mühendisleri Odası
523
Çizelge 23- İç metal tesisatları kuşaklama baralarına bağlayan iletkenlerin en küçük
kesitleri
YKS sınıfı
I - IV
Malzeme
Bakır
Alüminyum
Çelik
Kesit alanı [mm2]
5
8
16
Yalıtım parçalarının gaz hatları veya su borularına takılması durumunda, su ve gaz
temin eden kuruluşlar ile anlaşma sağlanarak, korunacak yapının içinde böyle bir işletme için
tasarımlanmış DKD’lerle köprüleme yapılmalıdır.
3) Dış iletken bölümler için yıldırım eş potansiyel kuşaklaması: Dış iletken bölümler
için, yıldırım eş potansiyel kuşaklaması korunacak yapıya girdiği noktaya mümkün
olduğunca yakın yapılmalıdır.
Eş potansiyel kuşaklama
iletkenleri, bu
değerlendirilen, yıldırım akımının If bölümüne dayanabilme özelliğine sahip olmalıdır.
iletkenlerden akan ve Ek-E’ye göre
Doğrudan kuşaklamanın kabul edilebilir olmaması durumunda, aşağıdaki özelliklere
sahip DKD’ler kullanılmalıdır:
- Sınıf I deneyi,
- Göz önüne alınan dış iletken bölüm boyunca akan yıldırım akımı If ise, Iimp≥ If (Ek -
E),
- Koruma düzeyi, UP bölümler arasındaki yalıtımın darbeye dayanma düzeyinden daha
düşük olmalıdır,
- DKD’ler ile ilgili uluslararası standartlarda belirtilen diğer özellikler.
Not: Eş potansiyel kuşaklamanın gerekli olması, buna karşın YKS’nin gerekli olmaması
durumunda, alçak gerilim elektrik tesisatının topraklama sistemi bu amaçla kullanılabilir.
YKS’nin gerekli olmadığı koşullarla ilgili bilgiler Bölüm 3’de verilmiştir.
4) İç sistemler için yıldırım eş potansiyel kuşaklaması: Yıldırım eş potansiyel
kuşaklamasının Madde 15.b.2.i - ii’ye uygun olarak tesis edilmesi zorunludur.
İç sistemlerdeki iletkenlerin ekranlı olması veya bir metal boru içine yerleştirilmiş
olması durumunda, sadece bu ekranları ve boruları kuşaklamak yeterli olabilir (Ek - P).
Not: Ekranların ve boruların kuşaklanması, iletkenlere bağlı cihazların aşırı gerilimler
nedeniyle arızalanmasını önleyemeyebilir. Bu gibi cihazların korunması için Bölüm 5’e
bakılmalıdır.
İç sistemlerdeki iletkenlerin ekranlı olmaması veya bir metal boru içine yerleştirilmemiş
olması durumunda, bunlar DKD’ler üzerinden bağlanmalıdır. TN sistemlerinde, PE ve PEN
iletkenleri YKS’ye doğrudan veya bir DKD ile bağlanmalıdır.
Kuşaklama iletkenleri ve DKD’ler, Madde 15.b.2’de belirtildiği gibi aynı özelliklere
sahip olmalıdır.
İç sistemlerin darbelere karşı korunması gerekli ise, Madde 21’e uygun bir DKD
koruma kullanılmalıdır.
5) Korunacak yapılara bağlanmış hatlar için yıldırım eş potansiyel kuşaklaması:
Elektrik ve haberleşme hatları için yıldırım eş potansiyel kuşaklaması, Madde 15.b.3’e uygun
olarak tesis edilmelidir.
Her bir hattaki bütün iletkenler doğrudan veya bir DKD ile bağlanmalıdır. Gerilimli
iletkenler, yalnızca bir DKD üzerinden kuşaklama barasına bağlanmalıdır. TN sistemlerinde
Elektrik Mühendisleri Odası
524
PE veya PEN iletkenleri, doğrudan veya bir DKD üzerinden kuşaklama barasına
bağlanmalıdır.
Hatların ekranlı olması veya bir metal boru içinde bulunması durumunda, bu ekranlar
ve borular kuşaklanmalıdır. Bu ekranların veya boruların SC kesitinin Ek - P’ye göre
değerlendirilen SCmin en küçük değerinden daha büyük olması koşuluyla, iletkenler için
yıldırım eş potansiyel kuşaklamasına gerek yoktur.
Kablo ekranlarının veya boruların yıldırım eş potansiyel kuşaklaması, bunların yapıya
girdiği noktaya yakın yerde yapılmalıdır.
Kuşaklama iletkenleri ve DKD’ler, Madde 15.b.3’te belirtilen özelliklerle aynı
olmalıdır.
Yapıya giren hatlara bağlı iç sistemlerin darbelere karşı korunmasının gerekli olması
durumunda, Madde 21’deki kurallara uygun bir DKD koruması gereklidir.
Not: Eş potansiyel kuşaklamanın gerekli olması, buna karşın YKS’nin gerekli olmaması
durumunda, alçak gerilim elektrik tesisatının topraklama sistemi bu amaçla kullanılabilir.
YKS’nin gerekli olmadığı koşullarla ilgili bilgiler Bölüm 3’de verilmiştir
c) Dış YKS’nin elektriksel yalıtımı
Yakalama ucu veya indirme iletkeni ile yapıdaki metal bölümler, metal tesisatlar ve iç
sistemler arasındaki elektriksel yalıtım, bölümler arasındaki d uzaklığının, s ayırma
uzaklığından daha büyük olması sağlanarak elde edilebilir. s uzaklığı şu şekilde bulunur:
s = ki (kc / km) l
Burada;
Seçilen YKS sınıfına bağlıdır (Çizelge 24),
İndirme iletkeni üzerinden akan yıldırım akımına bağlıdır (Çizelge 25),
ki
kc
km Elektriksel yalıtım malzemesine bağlıdır (Çizelge 26),
l Göz önüne alınması gereken ayırma uzaklığının başladığı noktadan itibaren en
yakın eş potansiyel kuşaklamaya kadar, yakalama ucu veya indirme iletkeni
boyunca m cinsinden uzunluktur.
Çizelge 24 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan ki katsayıları
YKS sınıfı
I
II
III ve IV
ki
0,08
0,06
0,04
Çizelge 25 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan kc katsayıları
İndirme iletkenlerinin sayısı
n
1
2
4 ve daha çok
kc
(Ara değerler için Çizelge R.1’e
bakınız)
1
1...0,5
1…1/n
Çizelge 26 - Dış YKS’nin yalıtılma hesabında kullanılan km katsayıları
Malzeme
Hava
Beton, tuğla
km
1
0,5
Elektrik Mühendisleri Odası
525
Farklı yalıtım malzemesinin seri olarak kullanılması durumunda, küçük km değerini
kullanmak önerilir.
Yapıların betonarme iskeletine bağlanmış metal veya elektriksel sürekliliği olan
yapılarda, bir ayırma uzaklığına gerek yoktur.
YKS’nin bakımı ve gözden geçirilmesi (muayenesi)
Madde 16
a) Muayenelerin uygulanması
Gözden geçirmenin (muayenenin) amacı, aşağıdaki durumların denetlenmesidir:
-YKS’nin bu yönetmeliğe uygun olup olmadığı,
-YKS’nin bütün bileşenlerinin iyi durumda olduğu ve tasarım kriterlerini yerine getirme
özelliğine sahip olduğu ve korozyon olmadığı.
-Yapıya sonradan eklenen hizmet tesisatlarının ve yapıların YKS’ye birleştirilip
birleştirilmediği.
b) Muayenelerin sırası
Muayeneler, Madde 16.a’ya uygun olarak aşağıdaki gibi yapılmalıdır:
- Yapının inşası sırasında topraklama elektrotlarını kontrol etmek için,
- YKS’nin tesisinden sonra projesine uygun olup olmadığını kontrol etmek için,
- Korunacak yapının özelliklerine bağlı olarak tespit edilen (periyodik) aralıklarda
aşağıdaki hususları kontrol etmek için (Ek – T):
Yakalama ucu elemanlarının,
iletkenler ve bağlantılardaki bozukluk ve
korozyonu,
Topraklama elektrotlarının korozyonu,
Yakalama ucu sistemi için topraklama direnci değeri,
Bağlantıların, eş potansiyel kuşaklamanın ve tespit elemanlarının durumu.
- Onarım/değişiklik veya yapıya yıldırım düşmesinden sonra.
c) Bakım
Bakımların düzenli yapılması, bir YKS’nin güvenli çalışması için önemlidir. Yapı
sahibine, gözlemlenen bütün arızalar/hatalar hakkında bilgi verilmeli ve gecikme olmaksızın
onarılmalıdır.
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlılara verilecek zarara karşı koruma
önlemleri
Madde 17 –
Dokunma gerilimlerine karşı koruma önlemleri:
Özel durumlarda, bir YKS yukarıda belirtilen kurallara uygun tasarlanmış ve
yapılmış olsa bile, yapı dışında, YKS’nin indirme iletkenlerinin yakınında hayati
tehlike olabilir. Tehlike, aşağıdaki koşullardan birinin sağlanması durumunda,
azaltılabilir:
- Kişilerin yaklaşma olasılığının veya yapı dışında bulunma sürelerinin ve indirme
iletkenlerine yakın olmalarının çok düşük olması,
- Doğal indirme iletkeni sistemlerinin, elektriksel sürekliliği sağlaması bakımından,
yapının yoğun metal iskeletine ilişkin bazı kolonlardan veya yapıdaki birbirine bağlanmış
çeliğe ilişkin bazı sütunlarından meydana gelmiş olması,
Elektrik Mühendisleri Odası
526
- Toprağın yüzey tabakasının özdirencinin, indirme iletkeninden itibaren 3 m içinde, 5
kΩ.m’den daha büyük olması,
Not: Asfalt gibi, 5 cm kalınlığındaki yalıtkan malzeme tabakası (veya 15 cm
kalınlığındaki çakıl tabaka), tehlikeyi azaltır.
Bu koşullardan hiç birisi sağlanamıyorsa, aşağıda belirtildiği şekilde dokunma
için koruyucu önlemler
gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesini önlemek
alınmalıdır:
- Açıktaki indirme iletkenine ilişkin yalıtımın, verilen 100 kV, 1,2/50 μs lik darbe
dayanma gerilimini sağlaması (yalıtıma örnek olarak en az 3 mm çapraz bağlı polietilen
verilebilir),
- İndirme iletkenlerine dokunma olasılığını en aza indirmek amacıyla, fiziksel
sınırlamalar getirilmesi ve/veya uyarı levhaları asılması.
b) Adım gerilimlerine karşı koruma önlemleri:
Özel durumlarda, bir YKS yukarıda belirtilen kurallara uygun tasarlanmış ve yapılmış
olsa bile, yapı dışında, indirme iletkenlerinin yakınında hayati tehlike olabilir.
Tehlike, aşağıdaki koşullardan birinin sağlanması durumunda azaltılabilir.
- Kişilerin yaklaşma olasılığının veya indirme iletkenlerine 3 m’den yakın tehlikeli
alanda bulunma süresinin çok düşük olması,
- Toprağın yüzey tabakasının özdirencinin, indirme iletkenine 3 m’den yakın bölgede 5
km’den daha büyük olması.
Not: Asfalt gibi, 5 cm kalınlığındaki yalıtkan malzeme tabakası (veya 15 cm
kalınlığındaki çakıl tabaka), tehlikeyi azaltır.
Bu koşullardan hiç birisi sağlanmadığı taktirde, aşağıda belirtildiği şekilde adım
gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesini önlemek için koruma önlemleri alınmalıdır:
- Ağ şeklindeki topraklama sistemi ile eş potansiyelliğin sağlanması,
- İndirme iletkeninin 3 metre içinde, tehlikeli alanlara erişme olasılığını en aza indirmek
amacıyla, fiziksel sınırlamalar getirilmesi ve/veya uyarı levhaları asılması.
Elektrik Mühendisleri Odası
527
BEŞİNCİ BÖLÜM
YAPI İÇİNDEKİ ELEKTRİK ve ELEKTRONİK SİSTEMLERİN KORUNMASI
Yıldırım Elektromanyetik Darbelerinden Korunma Sistemlerinin Tasarımı ve
Tesisi
Madde 18)
Yıldırım elektromanyetik darbeleri iç sistemlere zarar verebilir. Bu nedenle, iç sistemler
için koruma önlemleri alınmalıdır.
Koruma önlemleri, yıldırımdan korunma bölgesi (YKB) kavramına uygun olarak alınır.
Bu kavrama göre korunması gereken sistemlerin bulunduğu hacim çeşitli YKB’lere bölünür.
Bu bölgeler, teorik olarak, elektromanyetik darbe düzeyi ile korunacak iç sistemlerin darbe
dayanma düzeylerinin uyumlu olduğu hacimlerdir (Şekil 9). İçiçe olan bu bölgelerin
elektromanyetik darbe düzeyleri dıştan içe azalır. Her YKB sınırında alınacak korunma
önlemleri tanımlanmıştır (Şekil 10).
Not: Burada, bir yapının iç YKB’lere bölünmesi ile ilgili bir örnek gösterilmiştir.
Yapıya giren bütün metal hizmet tesisatları, YKB 1’e ilişkin sınırda kuşaklama baralarıyla
birleştirilmiştir. Ayrıca, YKB 2’ye giren (örneğin, bilgisayar odası) iletken hizmet tesisatları
YKB 2’ye ilişkin sınırda kuşaklama baralarıyla birleştirilmiştir.
Şekil 9 – Farklı YKB’lere ayırmanın genel ilkesi
Elektrik Mühendisleri Odası
528
Şekil 10a – Hacimsel ekranlama ve DKD kullanarak yapılan YEKS - İletim yoluyla
yayılan darbelere (U2 << U0 ve I2 << I0) ve ışıma yoluyla yayılan manyetik alanlara karşı (H2
<< H0) korunmuş cihazlar.
Şekil 10b – YKB 1 bölgesi ekranlanan ve YKB 1 girişinde DKD koruması yapılan
YEKS – İletim yoluyla yayılan darbelere (U1 < U0 ve I1 < I0) ve ışıma yoluyla yayılan
manyetik alanlara karşı (H1 < H0) korunmuş cihazlar.
Şekil 10c – YKB 1 girişinde DKD koruması yapılan ve iç hatları ekranlanan YEKS –
İletim yoluyla yayılan darbelere (U2 < U0 ve I2 < I0) ve ışıma yoluyla yayılan manyetik
alanlara karşı (H2 < H0) korunmuş cihazlar.
Elektrik Mühendisleri Odası
529
Şekil 10d – Yalnızca DKD koruması ile yapılan YEKS – İletim yoluyla yayılan
darbelere karşı (U2 << U0 ve I1 << I0) korunmuş, ancak ışıma yoluyla yayılan manyetik
alanlara karşı (H0) korunmamış cihazlar.
Not 1: DKD’ler aşağıdaki noktalara yerleştirilebilir (ayrıca Madde Z.1.2’ye
bakılmalıdır):
- YKB 1’in sınırında (örneğin, ADP ana dağıtım panosunda)
- YKB 2’nin sınırında (örneğin, TDP ara dağıtım panosunda)
- Cihazlarda veya bunlara yakın noktalarda (örneğin, PÇ priz çıkışlarında)
Not 2- Ekranlı ( ) ve ekransız ( ) sınır
Şekil 10 – Yıldırım elektromanyetik darbelerinden korunmaya ilişkin örnekler
Yıldırım elektromanyetik darbesi aşağıdaki yollarla elektrik ve elektronik sistemlerde
kalıcı arızalara neden olabilir:
- Darbenin iletim veya endükleme yoluyla bağlantı iletkenleri üzerinden cihazlara
ulaşması,
- Işıma yoluyla yayılan elektromanyetik alanların doğrudan cihaza gelmesi.
Not 1: Elektromanyetik alanların doğrudan cihaza gelmesinden dolayı meydana gelen
arızalar, söz konusu cihazın ilgili elektromanyetik uyumluluk (EMU) standardına göre radyo
frekanslı yayılıma bağışıklığının uygun olması durumunda ihmal edilebilir.
Not 2: EMU ürün standartlarına uygun olmayan donanımların doğrudan gelen yıldırım
elektromanyetik alanlarından korunması Ek-U’da açıklanmıştır. Işıma yoluyla yayılan
manyetik alanlara karşı donanımın dayanım düzeyi, IEC 61000-4-9 ve IEC 61000-4-10’a
uygun olarak seçilmelidir.
a) YEKS tasarımı
YEKS, darbelere ve elektromanyetik alanlara karşı donanımı korumak için tasarlanır.
Aşağıda açıklananlarla ilgili olarak Şekil 10’da örnekler verilmiştir:
- Hacimsel ekranlama ve DKD ile alınan koruma önlemleri: Bu önlemler, ışıma yoluyla
yayılan manyetik alanlara ve iletim yoluyla yayılan darbelere karşı koruma sağlayacaktır
(Şekil 10a). Kaskat bağlı hacimsel ekranlar ve DKD’ler, manyetik alanlardan ve darbelerden
zarar görme düzeyini azaltabilir.
- YKB 1’in hacimsel ekranını ve YKB 1’in girişindeki DKD’yi kullanan YEKS, ışıma
yoluyla yayılan manyetik alana ve iletim yoluyla yayılan darbelere karşı cihazları koruyabilir
(Şekil 10b).
Elektrik Mühendisleri Odası
530
Not 1: Manyetik alanın çok yüksek olması (YKB 1’in ekranlama etkinliğinin düşük
olmasından dolayı) veya darbe genliğinin çok yüksek olması (DKD’nin yüksek gerilim
koruma düzeyinden ve DKD’nin çıkışında iletken bağlantılar üzerindeki endüksiyon
etkilerinden dolayı) durumunda, koruma yeterli olmayacaktır.
- Ekranlı donanım mahfazaları ile birleştirilen ekranlı hatlar kullanılarak oluşturulan
YEKS; ışıyan manyetik alanlara karşı koruma sağlar. YKB 1’in girişindeki DKD ise iletilen
darbelere karşı koruma sağlayacaktır (Şekil 10c). Daha tehlikesiz darbe düzeyi elde etmek
için özel bir DKD gerekli olabilir (örneğin, içerde ek kademeler).
- DKD koruma sistemi kullanılarak yapılan YEKS; yalnızca, iletim ve endüklenme
yoluyla oluşan darbelere karşı koruma sağlar. Işıma yoluyla yayılan manyetik alanlara karşı
koruma yapmaz (Şekil 10d). Daha tehlikesiz darbe düzeyi elde etmek için özel bir DKD
gerekli olabilir.
Not 2: Şekil 10a ila Şekil 10c’ye göre çözümler, EMU ürün standartlarına uygun
olmayan donanımlar için özellikle önerilmektedir.
Not 3: Yalnızca eş potansiyel kuşaklama DKD’lerini kullanan bir YKS, duyarlı elektrik
ve elektronik sistemleri arızalara karşı etkin olarak koruyamaz. Kafes göz büyüklükleri
azaltılarak ve uygun DKD’ler seçilerek YKS’de iyileştirme sağlanabilir.
b) Yıldırımdan korunma bölgeleri (YKB)
Yıldırım tehdidi ile ilgili olarak, aşağıda belirtilen YKB tanımları yapılmıştır.
Dış bölgeler
YKB 0 Madde 8 b’ye bakınız.
YKB 0A Madde 8 b’ye bakınız.
YKB 0B Madde 8 b’ye bakınız.
İç bölgeler (doğrudan yıldırım boşalmalarına karşı korumalı)
YKB 1 Darbe akımının paylaşıldığı ve sınırdaki DKD’lerle sınırlandırıldığı
bölgedir. Hacimsel ekranlama yıldırım elektromanyetik alanını zayıflatabilir.
YKB 2…n Darbe akımının paylaşıldığı ve sınırdaki ek DKD’lerle daha fazla
sınırlandırıldığı bölgedir. Yıldırım elektromanyetik alanının daha fazla zayıflatılması
amacıyla ek hacimsel ekranlama kullanılabilir.
YKB’ler, uygun DKD’lerin ve/veya manyetik ekranlamanın tesis edilmesi ile
oluşturulur (Şekil 10). Korunması gereken donanımın sayısı, tipi ve dayanım düzeyine bağlı
olarak uygun YKB tanımlanabilir. Bunlar küçük yerel bölgeleri (örneğin, donanım
mahfazaları) veya büyük genel bölgeleri (örneğin, bütün yapının hacmi) içine alabilir (Şekil
V.2).
Aynı mertebedeki YKB’ler, iki ayrı yapının elektrik veya iletişim hatları ile birbirine
bağlı olması veya gerekenden az sayıda DKD kullanılması durumunda birbirine bağlanabilir
(Şekil 11).
i1, i2 kısmi yıldırım akımları
Elektrik Mühendisleri Odası
531
Şekil 11 – Birbirlerine bağlanmış YKB’ler için örnekler
a – DKD kullanılarak iki YKB 1’in birbirine bağlanması
b – Ekranlı kablolar veya ekranlı kablo kanalları kullanılarak iki YKB 1’in
birleştirilmesi
c – DKD kullanılarak iki YKB 2’nin birleştirilmesi
d– Ekranlı kablolar veya ekranlı kablo kanalları kullanılarak iki YKB 2’nin birbirine
bağlanması
Not 1: Şekil 11a’da, elektrik veya iletişim hatları ile birbirine bağlı iki YKB 1
gösterilmiştir. Her iki YKB 1’in birbirlerinden onlarca veya yüzlerce metre aralıklı, ayrı
topraklama sistemlerine sahip ayrı yapıları temsil etmeleri durumunda özel önlem
alınmalıdır. Bu durumda, yıldırım akımının büyük bir bölümü, korunmamış olan bağlantı
hatları boyunca akabilir.
Not 2: Şekil 11b’de, ekranların kısmi yıldırım akımlarını taşıyabilecek durumda olması
koşuluyla, her iki YKB 1’i birbirine bağlayan ekranlı kablolar veya ekranlı kablo kanalları
kullanılarak bu problemin çözülebildiği görülmektedir. Ekran boyunca gerilim düşümünün
çok yüksek olmaması durumunda DKD’ler kullanılmayabilir.
Not 3: Şekil 11c’de, elektrik veya iletişim hatları ile birleştirilmiş iki YKB 2
gösterilmiştir. Hatlar YKB 1’in tehdit düzeyine maruz kaldığı için her YKB 2 girişine DKD
gereklidir.
Not 4: Şekil 11d’de, iki YKB 2’nin ekranlı kablolar veya ekranlı kablo kanalları ile
birbirine bağlanması durumunda, aralarındaki girişimlerin önlenebileceği ve DKD’lerin
kullanılmayabileceği görülmektedir.
Özel durumlarda bir YKB başka bir YKB ile genişletilebilir ve kullanılacak DKD sayısı
azaltılabilir (Şekil 12).
Elektrik Mühendisleri Odası
532
Bir YKB’deki elektromanyetik ortamın ayrıntılı değerlendirilmesi, Ek-U’da
açıklanmıştır.
Şekil 12 – Genişletilmiş yıldırımdan korunma bölgeleri için örnekler
a – Transformatör yapı dışında
b – Transformatör yapı içinde (YKB 0, YKB 1 içinde genişletilmiş)
c – İki adet DKD (0/1) ve DKD (1/2)’ye ihtiyaç duyulması
d – Sadece bir adet DKD’ye (0/1/2) ihtiyaç duyulması (YKB 2, YKB 1 içinde
genişletilmiş)
Not 1: Şekil 12a’da, bir
transformatörden beslenen bir yapı gösterilmiştir.
Transformatörün yapının dışına yerleştirilmiş olması durumunda, sadece yapıya giren alçak
içine
gerilim hatlarının DKD’lerle korunması gerekir. Transformatörün binanın
yerleştirilmesi durumunda, yapı sahibinin genellikle, yüksek gerilim tarafında koruma
önlemleri almasına izin verilmez.
Not 2: Şekil 12b’de, YKB 0’ı YKB 1 içinde genişleterek problemin çözülebileceği
gösterilmiştir. Bu durumda sadece alçak gerilim tarafında tekrar DKD’lere gerek duyulur.
Not 3: Şekil 12c’de, bir elektrik veya iletişim hattının girdiği YKB 2 gösterilmiştir. Bu
hat için, birisi YKB 1’in sınırında ve diğeri ise YKB 2’nin sınırında olan iki adet DKD’ye
ihtiyaç vardır.
Not 4: Şekil 12d’de, ekranlı kablolar veya kablo kanalları kullanılarak YKB 2’nin YKB
1 içinde genişletilmesi durumunda, hattın YKB 2 içine doğrudan doğruya girebildiği ve
sadece bir DKD’ye ihtiyaç olduğu gösterilmektedir. Ancak, bu DKD, tehdidi hemen YKB
2’nin düzeyine düşürecektir.
c) YEKS’ deki temel koruma önlemleri
Yıldırım elektromanyetik darbelerinden korunma önlemleri aşağıdakileri kapsar:
- Topraklama ve kuşaklama (Madde 19)
Elektrik Mühendisleri Odası
533
- Manyetik ekranlama ve manyetik alandan etkilenmeyecek şekilde hat güzergahı
oluşturma (Madde 20)
- DKD ile koruma (Madde 21)
Yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı diğer korunma önlemleri, tekil veya birleşik
olarak kullanılabilir.
Yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı korunma önlemleri, tesisatın bulunduğu
yerdeki beklenen işletme zorlamalarına dayanmalıdır (örneğin, sıcaklık, nem, korozyon,
titreşim, gerilim ve akım zorlamaları).
Yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı korunma önlemlerinin en uygunu, teknik ve
ekonomik faktörler göz önünde bulundurularak ve risk değerlendirmesi yapılarak seçilir.
Mevcut yapılardaki elektronik sistemlerle ilgili yıldırımın elektromanyetik etkilerine
karşı korunma önlemlerinin uygulanması hakkında pratik bilgiler Ek - V’de verilmiştir.
Topraklama ve kuşaklama
Madde 19 –
Uygun topraklama ve kuşaklama, aşağıdakilerle birleştirilen komple bir topraklama
sistemine dayanmaktadır (Şekil 13)
- Yıldırım akımını toprağa dağıtan toprak sonlandırma sistemi,
- Potansiyel farklarını en düşük seviyeye indiren ve manyetik alanı azaltan kuşaklama
şebekesi.
Not: Çizilen bağlantıların tümü, kuşaklanmış yapı metal elemanları veya kuşaklama
bağlantılarıdır. Bunlardan bazıları, ayrıca yıldırımı yakalamaya, yıldırım akımını iletmeye ve
toprağa dağıtmaya yardımcı olabilir.
Şekil 13 – Toprak sonlandırma sistemi ile birbirlerine bağlanmış kuşaklama
şebekesinden oluşan üç boyutlu topraklama sistemine ilişkin örnek
a) Toprak sonlandırma sistemi
Toprak sonlandırma sistemi Bölüm 4’e uygun olmalıdır. Sadece elektrik sistemlerinin
bulunduğu yapılarda, A tipi bir topraklama düzenlemesi kullanılabilir, ancak, B tipi
topraklama düzenlemesi tercih edilir. Elektronik sistemlerin bulunduğu yapılarda B tipi
topraklama düzenlemesi kullanılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
534
Yapı etrafındaki veya temelde beton içindeki halka topraklama elektrodu (temel
topraklayıcı), yapının altındaki ve etrafındaki ağ şeklindeki topraklayıcı (tipik olarak 5 m
aralıklı gözleri olan ağ) ile birleştirilmelidir. Bu durum, toprak sonlandırma sisteminin
performansını büyük ölçüde arttırır. Birbirine bağlı bir ağ oluşturulması ve en az her 5 m’de
bir toprak sonlandırma sistemine bağlanmış olması durumunda, temel betonu içindeki çelik
donatılar topraklama için uygundur. Şekil 14’de ağ şeklinde toprak sonlandırma sistemine bir
örnek verilmiştir.
Tesisin içindeki kule
1 Çelik donatının kafes biçimli şebeke oluşturduğu bina
2
3 Kendi başına bulunan donanım
4 Kablo tavası
Şekil 14 – Bütünleşik (kompleks) yapı sisteminde kafes şeklinde toprak sonlandırma
sistemi
Ayrı topraklama sistemlerine bağlı iki iç sistem arasındaki potansiyel farklarını
azaltmak için, aşağıdaki yöntemler uygulanabilir:
- Elektrik kabloları gibi aynı güzergâhlardan geçirilen çeşitli paralel kuşaklama
iletkenleri veya her iki topraklama sistemi içinde birleştirilmiş çelik donatılı betonarme
kanallarda mahfaza içine alınmış kablolar (veya sürekli olarak kuşaklanmış metal borular)
- Yeterli kesite sahip iletkenle ekranlanmış (siperlenmiş) ve her iki ucunda ayrı
topraklama sistemlerine bağlanmış kablolar.
b) Kuşaklama şebekesi:
İç YKB bölgelerinde donanımlar arasındaki tehlikeli potansiyel farklarını önlemek
için düşük empedanslı kuşaklama şebekesine ihtiyaç vardır. Kuşaklama şebekesi
ayrıca manyetik alanı da azaltır (Ek-U)
Elektrik Mühendisleri Odası
535
Bu durum, yapının iletken bölümlerini veya iç sistemlere ilişkin bölümleri birleştiren
kafes biçimli kuşaklama şebekesini ve her YKB’nin sınırında metal bölümleri veya iletken
hizmet
tesisatlarını doğrudan kuşaklayarak veya uygun DKD’ler kullanılarak
gerçekleştirilebilir.
Kuşaklama şebekesi, tipik olarak 5 m’lik gözlere sahip üç boyutlu kafes biçimli yapı
olarak düzenlenebilir (Şekil 13). Bu durum, yapı içinde veya üzerindeki metal bileşenlerin
(beton içindeki çelik donatılar, asansör rayları, vinçler, metal çatılar, metal ön cephe
kaplamaları, pencereler ve kapıların metal çerçeveleri, metal zemin çerçeveleri, hizmet tesisat
boruları ve kablo tavaları gibi) birbirlerine birden fazla bağlantı (çoklu bağlantı) yapılmasını
gerektirir. Kuşaklama baraları
farklı
seviyelerindeki farklı kuşaklama baraları) ve YKB’nin manyetik ekranları aynı şekilde
birbirine bağlanmalıdır.
(örneğin, halka kuşaklama baraları, yapının
Kuşaklama şebekeleri ile ilgili örnekler Şekil 15 ve Şekil 16’da gösterilmiştir.
Yakalama ucu iletkeni
Çatı parapetinin metal kaplaması
Çelik donatılar
Çelik donatılar üstüne konmuş kafes iletkenler
Kafes iletkene bağlantı noktası
İçteki kuşaklama barasına bağlantı noktasına
Kaynak veya sıkıştırma ile yapılan bağlantı
İsteğe bağlı bağlantı
Beton içindeki çelik donatılar (kafes iletkenle üst üste konmuş)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10 Halka topraklama elektrotu (varsa)
11 Temel topraklama elektrotu
a
b
Kafes iletkenler için 5 m’lik tipik uzaklık
Kafesi donatıya bağlamak için 1 m’lik tipik uzaklık
Elektrik Mühendisleri Odası
536
Şekil 15 – Eş potansiyel kuşaklama için bir yapıdaki çelik donatılardan yararlanılması
Elektrikli donanım
1
2 Çelik kiriş
3 Dış cephedeki metal kaplama
4 Kuşaklama ek yeri
5
6 Kuşaklama barası
7 Betondaki çelik donatı
8
9
Elektrikli veya elektronik donanım
Temel topraklama elektrodu
Farklı hizmet tesisatları için ortak giriş yeri
Şekil 16 – Çelik donatılı bir yapıda eş potansiyel kuşaklama
İç sistemlere ilişkin iletken bölümler (örneğin, dolaplar, mahfazalar, raylar) ve koruma
topraklama iletkeni (PE), aşağıdaki bağlantı şekillerine uygun olarak kuşaklama şebekesine
bağlanmalıdır (Şekil 17):
Elektrik Mühendisleri Odası
537
Kuşaklama şebekesi
Kuşaklama iletkeni
Donanım
• Kuşaklama noktası
ERP Topraklama noktası
Ss Yıldız noktası ile birleşik yıldız bağlantı
Mm Kafesle birleşik kafes bağlantı
Şekil 17 – Kuşaklama şebekesi ile elektronik sistemlerin birleştirilmesi
S bağlantısının yapılması durumunda, iç sistemlerin bütün metal bileşenleri (örneğin
dolaplar, mahfazalar, raflar), topraklama sisteminden yalıtılmalıdır. S bağlantısı, Ss
bağlantısını oluşturmak için toprak referans noktası (ERP) olarak davranan tek bir kuşaklama
barasıyla
tekil
donanımlar arasındaki bütün hatlar, endüksiyon döngülerini önlemek için yıldız bağlantının
ile paralel gitmelidir. İç sistemlerin daha küçük bölgelere
kuşaklama
yerleştirilmesi ve bütün hatların sadece bir noktadan bölgeye girmesi durumunda, S
bağlantısı kullanılabilir.
topraklama sistemine birleştirilmelidir. S bağlantısı kullanıldığında,
iletkenleri
M bağlantısının yapılması durumunda, iç sistemlerin bütün metal bileşenleri (örneğin
dolaplar, mahfazalar, raflar), Mm bağlantısını oluşturmak üzere birden fazla kuşaklama
noktasında topraklama sistemine birleştirilmelidir. M bağlantısı, pek çok hattın donanıma
ilişkin münferit parçaları arasından geçmesi ve hatların yapıya muhtelif noktalardan girmesi
durumunda, bağıl olarak geniş bölgeler veya tüm yapı üzerine yayılmış iç sistemler için
tercih edilir.
Karmaşık sistemlerde, M ve S bağlantılarının üstünlüklerinden yararlanılan karma
bağlantılar tercih edilir (Şekil 18).
Elektrik Mühendisleri Odası
538
Kuşaklama şebekesi
Kuşaklama iletkeni
Donanım
• Kuşaklama noktası
ERP Topraklama noktası
Ss Yıldız noktası ile birleşik yıldız bağlantı
Mm Kafesle birleşik kafes bağlantı
Ms Yıldız noktası ile birleşik kafes biçimli bağlantı
Şekil 18 – Elektronik sistemlerin kuşaklama şebekesine birleştirilmesi ilişkin karma
bağlantılar
b) Kuşaklama baraları:
Kuşaklama baraları aşağıdakileri birbirine bağlamak için tesis edilmelidir:
- Bir YKB’ye giren bütün iletken hizmet tesisatları (doğrudan veya uygun DKD’ler
kullanılarak),
- PE, koruma iletkeni,
- İç sistemlere ilişkin metal bileşenler (örneğin dolaplar, mahfazalar, raflar),
- Binanın çevresi ve içinde YKB’ye ilişkin manyetik ekranlar.
Etkin bir kuşaklama için aşağıdaki kurallara uyulmalıdır.
- Bütün kuşaklama önlemleri ile ilgili temel ilke kuşaklama şebekesinin düşük
empedanslı olmasıdır,
- Kuşaklama baraları (potansiyel dengeleme barası), mümkün olan en kısa yoldan (0,5
m’den kısa kuşaklama iletkenleri kullanılarak), topraklama sistemine bağlanmalıdır,
- Kuşaklama baraları ve kuşaklama iletkenlerinin malzeme ve boyutları Madde 19.e’ye
uygun olmalıdır,
- DKD, endüktif gerilim düşümlerini en düşük seviyeye indirmek için gerilimli
iletkenlerde dahil olmak üzere, kuşaklama baralarına mümkün olan en kısa yoldan
bağlanmalıdır,
- Devrenin korunmalı tarafında (bir DKD’den sonra) ortak endüksiyon etkileri, döngü
alanları azaltılarak veya ekranlı (siperli) kablolar veya kablo kanalları kullanılarak en az
seviyeye indirilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
539
d) YKB sınırında kuşaklama
YKB sınırından geçen bütün metal bölümler ve hizmet tesisatları (örneğin, metal
borular, güç hatları ve iletişim hatları) için kuşaklama yapılmalıdır.
Kuşaklama, sınırdaki giriş noktasına mümkün olduğunca yakın olarak tesis edilen
kuşaklama baraları üzerinden yapılmalıdır.
Mümkün olması durumunda, yapıya giren hizmet tesisatları aynı yerden YKB’ye
girmeli ve aynı kuşaklama barasına bağlanmalıdır. Hizmet tesisatlarının farklı yerlerden
YKB’ye girmesi durumunda, her hizmet tesisatı bir kuşaklama barasına bağlanmalı ve bu
kuşaklama baraları ise birbirlerine bağlanmalıdır. Bu gibi durumlarda tek bir halka
kuşaklama barasının (halka iletkenin) yapılması önerilir.
YKB içinde bulunan iç sistemlerle bağlantısı olan hatların kuşaklama baralarına
bağlantısı YKB girişlerinde DKD’ler kullanılarak yapılır.
Her YKB sınırında kuşaklanmış ekranlı kablolar veya birbirlerine bağlı metal kablo
kanalları, aynı mertebedeki bir kaç YKB’yi, bir YKB ek yerinde birbirlerine bağlamak için
veya YKB’yi bir sonraki sınıra kadar genişletmek için kullanılabilir.
e) Kuşaklama bileşenlerine ilişkin malzemeler ve boyutlar.
Kullanılan malzemeler, boyutlar ve koşullar Bölüm 4’e uygun olmalıdır. Kuşaklama
bileşenlerine ilişkin en küçük kesitler Çizelge 27’ye uygun olmalıdır.
Sıkıştırma elemanları YKD’ye
ilişkin yıldırım akımının değerlerine ve akım
paylaşımına uygun boyutlarda olmalıdır.
DKD Madde 21’e uygun olarak boyutlandırılmalıdır.
Çizelge 27 - Kuşaklama bileşenleri için en küçük kesitler
Kuşaklama bileşeni
Malzeme
Kuşaklama baraları (bakır veya galvanizli çelik)
Kuşaklama baralarından
kuşaklama baralarına bağlantıyı sağlayan iletkenler
topraklama sistemine veya diğer
İç metal tesisatlardan kuşaklama baralarına bağlantıyı sağlayan
iletkenler
DKD için bağlantı iletkenleri
Sınıf I
Sınıf II
Sınıf III
Cu, Fe
Cu
Al
Fe
Cu
Al
Fe
Cu
Kesit
mm2
50
14
22
50
5
8
16
5
3
1
Manyetik ekranlama ve manyetik alandan etkilenmeyecek şekilde hat güzergahı
oluşturma
Madde 20)
Manyetik ekranlama, içte endüklenen darbelerin genlikleri de dâhil olmak üzere
elektromanyetik alanı azaltır. İç hatların uygun bir güzergâh takip etmesi, ayrıca içte
endüklenen darbelerin genliklerini azaltabilir. Her iki önlem, iç sistemlerde kalıcı arızaların
azaltılmasında da etkili olmaktadır.
a) Hacimsel ekranlama:
Hacimsel ekranlar, bütün yapıyı, yapının bir bölümünü, bir tek odayı veya donanım
mahfazasını kapsayabilen korunan bölgeleri tanımlar. Bunlar, kafes şeklinde veya sürekli
metal ekranlar olabilir veya yapıya ilişkin doğal bileşenlerden meydana gelebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
540
Hacimsel ekranlar, donanımın bazı parçaları yerine yapının bir bölgesini korumak için
daha pratik ve yararlı ise önerilir. Hacimsel ekranlar, yeni bir yapının veya yeni bir iç
sistemin ilk planlama aşamasında yapılmalıdır.
b) İç hatların ekranlanması:
Ekranlama, korunacak sistemdeki iletken bağlantılara ve donanıma sınırlama getirebilir.
Kabloların metal ekranları, kapalı metal kablo kanalları ve donanıma ilişkin metal mahfaza
bu amaç için kullanılır.
c) İç hat güzergâhlarının belirlenmesi:
İç hatların uygun güzergâhı izlemesi, endüksiyon döngülerini en aza indirir ve darbe
gerilimlerinin yapı içindeki etkilerini azaltır. Bu amaçla kablolar, yapıdaki topraklanmış
doğal bileşenlere yakın ve paralel ve/veya elektrik ve iletişim hatları birlikte döşenir. Ancak
elektrik hatları ile ekransız iletişim kabloları arasında girişimi önlemek için ayırma uzaklığına
dikkat edilmelidir.
d) Dış hatların ekranlanması:
Yapıya giren dış hatların ekranlanması, bu kabloları kablo ekranları, kapalı metal kablo
kanalları ve betonun çelik donatıları ile birbirlerine bağlı beton kablo kanalları içine
koymakla sağlanır. Dış hatların ekranlanması yararlıdır, ancak dış hatlar genellikle YKS
tasarımcısının sorumluğunda değildir.
e) Manyetik ekranların malzemeleri ve boyutları:
YKB 0A ve YKB 1’in sınırında, manyetik ekranlara (örneğin kafes biçimli hacimsel
ekranlar, kablo ekranları ve donanım mahfazaları) ilişkin malzemeler ve boyutlar, yakalama
ucu iletkenleri ve/veya indirme iletkenleri bu yönetmeliğe uygun olmalıdır. Özellikle;
- Levha metal bölümler, metal kanallar, boru sistemleri ve kablo ekranlarına ilişkin en
küçük kalınlıklar Çizelge 17’ye uygun olmalıdır,
- Kafes biçimli hacimsel ekranların düzenleri ve bu düzenlerdeki iletkenlerin en küçük
kesitleri Çizelge 20’ye uygun olmalıdır.
Yıldırım akımlarını taşıma amacıyla kullanılmayan manyetik ekranların Çizelge 17 ve
Çizelge 20’ye uygun olarak boyutlandırılmasına aşağıdaki durumlarda gerek yoktur.
- Manyetik ekranlar ile YKS arasındaki s ayırma uzaklığının karşılanması koşuluyla,
YKB 1/2 bölgesinin veya daha yüksek olanlara ilişkin bölgelerin sınırında (Madde 15.c),
- Yapıya yıldırım düşmesi durumuna karşılık olan RD risk bileşenin ihmal edilebilir
olması durumunda.
DKD ile koruma
Madde 21)
İç sistemlerin darbelerden korunması, DKD’lerden oluşan sistematik bir yaklaşım
gerektirebilir. DKD’lerin koordinasyonundaki temel yaklaşım (Ek - Y), elektrik ve elektronik
sistemler için de aynıdır. Ancak, elektronik sistemler ve bunların türlerindeki (analog veya
sayısal, d.a. veya a.a., alçak veya yüksek frekans) çeşitlilikten dolayı DKD koruma
sisteminin seçimi ve tesisine yönelik kurallar, sadece elektrik sistemlerinin korunmasına
yönelik DKD’lerin seçimine uygulananlara göre farklıdır.
Birden fazla YKB’li (YKB 1, YKB 2 ve daha yüksek) yıldırımdan korunma bölgeleri
kavramını kullanan bir YEKS’de, DKD/DKD’ler her YKB’nin hat girişine yerleştirilmelidir
(Şekil 10). Sadece YKB 1’i kullanan YEKS’de, DKD en azından YKB 1’in hat girişine
Elektrik Mühendisleri Odası
541
yerleştirilmelidir. Korunmakta olan donanım ile DKD arasındaki uzaklığın büyük olması
durumunda (Ek - Z), her iki durumda da ek DKD’lere ihtiyaç duyulabilir.
DKD’lere ilişkin deneyler aşağıdaki standartlara uygun olmalıdır:
- Elektrik sistemleri için IEC 61643-1,
- İletişim sistemleri için IEC 61643-21.
DKD korumasının seçim ve tesisi aşağıdaki standartlara uygun olmalıdır:
- Elektrik sistemlerini korumak için IEC 61643-12,
- İletişim sistemlerini korumak için IEC 61643-22.
DKD korumasının seçimi ve tesisi hakkında bazı temel bilgiler Ek Z’de verilmiştir.
Bir yapıda farklı noktalarda, DKD’lerin boyutlandırılması amacıyla yıldırım tarafından
oluşturulan darbe gerilim genliklerine ilişkin bilgiler, Ek E’de verilmiştir.
YEKS’in Yönetimi
Madde 22)
Düşük maliyetli ve etkin koruma sistemleri oluşturmak için, iç sistemlerle ilgili koruma
sisteminin tasarımı, binanın tasarımı aşamasında ve inşaattan önce yapılmalıdır. Bu durum,
yapının doğal bileşenlerinin kullanılmasının optimize edilmesine ve bağlantı iletkenleri
düzeni ile donanımın yeri için en uygun olanın seçilmesine izin vermektedir.
Mevcut yapılara yeni sistemler konulduğunda, YEKS’in maliyeti genellikle yeni
yapılardaki maliyetten daha yüksektir. Bununla birlikte, uygun YKB seçimi ile ve mevcut
tesisatların kullanılması veya bunların iyileştirilmesi ile yatırım maliyetini en aza indirmek
olasıdır.
Uygun bir koruma, ancak aşağıdaki hususların yerine getirilmesi ile sağlanabilir:
- Koşulların, yıldırımdan korunma uzmanı tarafından tanımlanması,
- Binanın yapım sorumlusu ve YEKS’den sorumlu uzmanlar (örneğin inşaat ve elektrik
mühendisleri) arasında iyi bir koordinasyon sağlanması,
- Madde 22 a’daki yönetim planının izlenmesi.
YEKS, gözden geçirilmeli ve bakımı yapılmalıdır. Binada ve koruma önlemlerindeki
ilgili değişikliklerden sonra risk yeniden değerlendirilmelidir.
a) YEKS yönetim planı
Bir YKS’nin planlanması ve koordinasyonu, gerekli koruma düzeyini belirlemek
amacıyla yapılan bir risk değerlendirmesi (Bölüm 3) ile başlayan bir yönetim planını
gerektirir (Çizelge 28). Bunun gerçekleştirilmesi için, yıldırımdan korunma bölgeleri
belirlenmelidir.
Bölüm 2’de tanımlanan YKD’ye ve seçilmesi gereken koruma önlemlerine uygun
olarak, aşağıdaki aşamalar gerçekleştirilmelidir:
- Bir kuşaklama şebekesi ve bir toprak sonlandırma sisteminden meydana gelen
topraklama sistemi sağlanmalıdır,
- Dış metal bölümler ile yapıya gelen hizmet tesisatları doğrudan veya uygun DKD’ler
üzerinden kuşaklanmalıdır,
Elektrik Mühendisleri Odası
542
Çizelge 28 – Yeni binalar ve binaların inşaatında veya kullanımında çok fazla
değişiklikler için YEKS yönetim planı
Aşama
Başlangıç risk
analizi
YEKS’ten korunma ihtiyacını kontrol etmek.
Hedef
Çalışmanın yürütücüleri
Yıldırımdan korunma tasarımcısı
Yapının sahibi
Gerektiğinde, risk değerlendirme yöntemi kullanılarak uygun
YEKS’i seçmek.
Seçilen koruma önlemleri için maliyet/fayda oranı, risk
değerlendirme yöntemi tekrar kullanılarak optimize edilmelidir.
Yıldırımdan korunma tasarımcısı
Yapının sahibi
Bitiş risk analizi
YEKS
planlaması
YEKS tasarımı
YEKS’nin proje
onayı
YEKS’nin tesisi
YEKS’nin
başlangıç
denetlemesi
Periyodik
muayene
Sonuç olarak şunlar tanımlanır:
- YKD ve yıldırım parametreleri
- YKB ve bunların sınırları
YEKS’nin tanımlanması:
- Hacimsel ekranlama önlemleri
- Kuşaklama şebekeleri
- Topraklama sistemleri
- Hat ekranlaması ve güzergahı
- Gelen hizmet tesisatlarının ekranlaması
- DKD koruması
Genel çizimler ve açıklamalar
Teklif için keşif listelerinin hazırlanması
Tesisatla ilgili ayrıntılı çizimler ve zaman çizelgeleri
Yıldırımdan korunma tasarımcısı
Yapının sahibi
Mimar
İç sistem planlayıcıları
İlgili tesisat planlayıcıları
Yıldırımdan korunma tasarımcısı
Sistemin durumunun kontrolü ve belgelenmesi
Elektrik Mühendisleri Odası
Tesisatın yapılması
Yıldırımdan korunma tesisatçısı
Yıldırımdan korunma tasarımcısı
Olası değişikliklere ilişkin son durumu gösterir çizimler
Tesisatın kalitesi
Belgeleme
YEKS’nin yeterliliğinden emin olunması
Denetleyici
Denetleyici
- İç sistemler, kuşaklama şebekesine birleştirilmelidir,
- Hat güzergahı ve hat ekranlaması ile birleştirilen hacimsel ekranlama uygulanabilir,
- DKD koruması ile ilgili kurallar belirlenmelidir,
- Mevcut yapılarda, özel korumalara ihtiyaç duyulabilir (Ek-V).
Bundan sonra, seçilen koruma sistemine ilişkin maliyet/fayda oranı, risk değerlendirme
yöntemi tekrar kullanılarak yeniden değerlendirilmeli ve optimize edilmelidir.
b) YEKS’in gözden geçirilmesi (muayenesi) ve bakımı
YEKS’in gözden geçirilmesi (muayene) ve bakımı Bölüm 6’da verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
543
ALTINCI BÖLÜM
YKS ve YEKS’İN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ ve BAKIMI
YKS’nin gözden geçirilmesi (muayenesi) ve bakımı
Madde 23-
a) Gözden geçirme (Muayeneler)
1) Gözden geçirmenin kapsamı:
YKS’nin gözden geçirilmesi, yıldırımdan koruma denetleyicisi tarafından yapılmalıdır.
Gözden geçirecek kişi, tasarım ölçütleri, tasarım açıklaması ve teknik çizimler gibi
YKS’ye ilişkin gerekli bilgileri içeren YKS tasarım raporuna sahip olmalıdır. YKS’yi gözden
geçirecek kişi, ayrıca YKS gözden geçirme ve bakım raporlarına da sahip olmalıdır.
Bütün YKS’ler, aşağıdaki durumlarda gözden geçirilmelidir:
- YKS’nin tesisi sırasında, özellikle yapı içine gömülen ve bir daha erişilemeyecek olan
bileşenlerin tesis edilmesi sırasında,
- YKS tesisatının tamamlanmasından sonra,
- Çizelge 29’a göre düzenli bir şekilde,
- Korunan yapıda önemli değişiklik ve onarım yapılması veya YKS üzerinden bir
yıldırım boşalması durumlarında.
YKS’nin gözden geçirme sıklığı aşağıdaki faktörlere göre belirlenir:
- Korunan yapının özellikle hasar sonucu ortaya çıkan etkilerle ilgili sınıfı,
- YKS’nin sınıfı,
- Yerel atmosferik koşullar,
- YKS bileşenlerinin malzemesi,
- YKS bileşenlerinin tutturulduğu yüzeyin tipi,
- Toprağın durumu ve korozyon hızı.
Çizelge 29 – Bir YKS’ye ilişkin gözden geçirme aralık üst sınırları
Koruma düzeyi
Gözle kontrol
Tam kontrol
I ve II
III ve IV
(yıl)
1
2
(yıl)
2
4
Kritik sistemlerin
tam kontrolü
(yıl)
1
1
Not: Patlama riski olan yapıların YKS’leri her 6 ayda bir gözle kontrol edilmelidir. YKS’nin
elektriksel kontrolü ve deneyleri yılda bir kez yapılmalıdır.
Toprak direncinin mevsimsel değişimi önemli ise yıllık deney periyodu yerine 14-15 ay
aralıklarla ölçme ve kontroller yapılabilir.
Ani hava değişikliklerinin olduğu veya ağır hava koşullarının söz konusu olduğu
yörelerde, Çizelge 29’da belirtilenden daha sık gözle kontrol önerilir.
Kritik ortam koşullarında bulunan sistemler (örneğin, rüzgar hızı yüksek olan yörelerde
esnek kuşaklama şeritleri gibi yüksek mekanik zorlamalara maruz kalan YKS bölümleri, boru
hatları üzerindeki DKD’ler ve kabloların bina dışında kuşaklanması vb.) her yıl tam kontrole
tabi tutulmalıdır.
Çoğu yerde ve özellikle mevsimsel sıcaklık ve yağmur değişimlerinin fazla olduğu
yörelerde toprak özdirencindeki değişim, farklı hava koşullarında özdirencin derinlikle
değişimi ölçülerek göz önüne alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
544
Ölçülen özdirenç değerlerinin tasarım sırasında öngörülen değerlerden büyük sapmalar
göstermesi durumunda (özellikle, özdirenç değerinin gözden geçirmeler arasında sürekli
olarak artması durumunda) topraklama sisteminde bir iyileştirme yapılmalıdır.
2) Gözden geçirmelerin sırası
2.1) Gözden geçirme işlemi: Teknik belgelerin kontrolü, gözle yoklamalar, deneyler
ve bir raporda yer alması gereken kayıtların tutulmasından meydana gelmektedir.
2.2) Teknik belgelerin kontrolü
Teknik belgeler bu yönetmeliğe uygun, tesisle uyumlu ve eksiksiz olmalıdır.
2.3) Gözle yoklamalar
Gözle yoklamalar aşağıdakilerin incelenmesi ve doğrulanması amacıyla yapılmalıdır:
- Tasarımın bu yönetmeliğe uygunluğu,
- YKS’nin iyi durumda olduğu,
- YKS iletkenleri ve ek yerlerinde gevşek bağlantıların ve kazayla meydana gelen
kopmaların bulunmadığı,
- Sisteme ilişkin herhangi bir bölümde, özellikle toprak seviyesinde, korozyondan
dolayı zayıflama meydana gelmediği,
- Bütün gözle görülebilen toprak bağlantılarının sağlam olduğu (fonksiyonel olarak
görevini yerine getirir durumda olduğu),
- Mekanik koruma sağlayan montaj yüzeylerine ve bileşenlere sıkıca tespit edilen bütün
gözle görülen iletkenler ve sistem bileşenlerinin sağlam olduğu (fonksiyonel olarak görevini
yerine getirir durumda olduğu) ve doğru yerde bulunduğu,
- Korunacak yapıda, ek koruma gerektiren eklenti veya değişikliklerin yapılmamış
olduğu,
- YKS ve DKD’lerde hasara veya DKD’leri koruyan sigorta arızalarına dair belirti
görülmediği,
- Son gözden geçirmeden itibaren yapının içine yapılmış olan yeni hizmet tesisatları
veya ekler için doğru eş potansiyel kuşaklamanın tesis edilmiş olduğu ve süreklilik
deneylerinin bu yeni ekler için yapılmış olduğu,
- Yapı içindeki kuşaklama iletkenlerinin ve bağlantıların sağlam olduğu (fonksiyonel
olarak görevini yerine getirir durumda olduğu),
- Ayırma uzaklıklarının korunduğu,
- Kuşaklama
iletkenlerinin, ek yerlerinin, ekranlama elemanlarının, kablo
güzergahlarının ve DKD’lerin kontrol edilmiş ve deneye tabi tutulmuş oldukları.
2.4) Deney: YKS’nin gözden geçirme ve deneyi, gözle yoklamaları ve aşağıdakileri
kapsar.
- Özellikle tesisatın ilk yapılışı sırasında veya daha sonra gözle yoklanması mümkün
olmayan YKS bölümlerinin sürekliliğinin belirlenmesine yönelik deneylerinin yapılması,
- Toprak sonlandırma sistemi topraklama direncinin ölçülmesi. Aşağıda verilen ayrılmış
ve birleştirilmiş topraklama ölçmeleri ve kontrolleri yapılmalı ve sonuçları YKS gözden
geçirme raporuna yazılmalıdır.
Tasarlanan topraklama sistemi ile öngörülen direnç değerleri arasındaki uygunluğu
kontrol etmek için topraklama sisteminin tesisi veya bakımı aşamasında yüksek frekanslı
direnç ölçmesi yapılabilir.
i) Her tekil topraklama elektrodunun topraklama direnci ve mümkünse bütün toprak
sonlandırma sisteminin topraklama direnci.
Elektrik Mühendisleri Odası
545
Her tekil topraklama elektrodunun topraklama direnci, indirme iletkeni ile topraklama
elektrodu arasındaki deney ek yeri açık durumdayken ölçülmelidir (ayrılmış ölçme).
Toprak sonlandırma sisteminin topraklama direncinin 10 ’u aşması durumunda,
elektrodun Şekil 8’e uygunluğu kontrol edilmelidir.
Topraklama direncinin değerinde önemli bir artışın olması durumunda, artışla ilgili
nedeni belirlemek amacıyla araştırma yapılmalı ve durumu iyileştirmek için önlemler
alınmalıdır.
Kayalık zemindeki
topraklama elektrotları
izlenmelidir. 10 kuralı bu durum için uygulanmaz.
için Madde T.3.4.3.5’teki kurallar
ii) Bütün iletkenlerin, kuşakların ve ek yerlerinin veya bunlara ilişkin ölçülen elektriksel
sürekliliğin gözle kontrolüne ilişkin sonuçlar.
Toprak sonlandırma sisteminin bu kurallara uygun olmaması veya bilgi eksikliği
nedeniyle kuralların kontrol edilmesinin mümkün olmaması durumunda, toprak sonlandırma
sistemi ek topraklama elektrotları veya yeni bir toprak sonlandırma sistemi tesis edilerek
iyileştirilmelidir.
2.5) Gözden geçirme raporu: YKS’nin gözden geçirilmesini kolaylaştırmak için YKS
gözden geçirme kılavuzları hazırlanmalıdır. Bu kılavuzlar, YKS tesis yöntemi, YKS
bileşenlerinin tipi ve durumu, deney yöntemleri ve elde edilen deney verilerinin uygun
kaydedilmesi gibi bütün önemli konular belgelenecek şekilde, yoklama sırasında
denetleyiciye yol göstermek amacıyla yeterli bilgiyi içermelidir.
Denetleyici, YKS tasarım raporu ve önceden derlenmiş YKS bakım ve gözden geçirme
raporları ile birlikte bulunması gereken bir YKS gözden geçirme raporu düzenlemelidir.
YKS gözden geçirme raporu aşağıdaki bilgileri içermelidir:
- Yakalama ucu iletkenleri ve diğer yakalama ucu bileşenlerinin genel durumları,
- Genel korozyon düzeyi ve korozyondan koruma durumu,
- YKS iletkenleri ve bileşenlerinin tutturulma güvenliği,
- Toprak sonlandırma sistemine ilişkin topraklama direnci ölçmeleri,
- Bu yönetmelikte belirtilen kurallardan herhangi bir sapma,
- Yapılan deneylerin sonuçları,
- YKS’deki bütün değişiklikler ve genişleme ile yapıdaki değişikliklere ilişkin
belgeleme. Ek olarak, YKS yapımına ilişkin çizimler ve YKS tasarımına yönelik açıklama
yeniden incelenmelidir.
b) Bakım:
YKS’nin bozulmadığını ve tasarlandığı şekilde işlevini yerine getirdiğini doğrulamak
için düzenli olarak bakım yapılmalıdır. YKS’nin tasarımı, Çizelge 29’a uygun olarak gerekli
bakım ve yoklama çevrimini kapsamalıdır.
1) Genel açıklamalar:
YKS bileşenleri, korozyon, hava koşullarına bağlı hasarlar, mekanik hasarlar ve
yıldırım çarpmalarından kaynaklanan hasarlar nedeniyle zamanla özelliklerini yitirebilirler.
Gözden geçirme ve bakım programları, bir yetkili, YKS tasarımcısı veya YKS
tesisatçısı tarafından yapının sahibi ile birlikte belirlenmelidir.
Bakım işlerini gerçekleştirmek ve YKS’ye ilişkin kontrolleri yapmak için, gözden
geçirme ve bakım programları uyumlu olarak yürütülmelidir.
Korozyona karşı özel önlemler alınmış ve bu yönetmelikte belirtilen kurallara ek olarak,
bileşenleri yıldırım hasarına ve iklim koşullarına karşı uygun olarak boyutlandırılmış olsa
bile, YKS’nin bakımı önemlidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
546
YKS’nin mekanik ve elektriksel özellikleri, bu yönetmelikte belirtilen tasarım
kurallarına bütün ömrü boyunca tam olarak uymalıdır.
Binada veya binadaki donanımda değişiklikler yapılması veya binada kullanım amacına
yönelik değişiklik yapılması durumunda, YKS’de de değişiklik yapmak gerekebilir.
Gözden geçirmede onarımlara gerek görülürse, bu onarımlar gecikilmeden yapılmalı ve
bir sonraki bakım dönemine kadar ertelenmemelidir.
2) Bakım işlemi:
Bütün YKS’ler için periyodik bakım programları hazırlanmalıdır.
Bakım işlemlerinin sıklığı aşağıdaki hususlara bağlıdır:
- İklim ve ortamla ilgili bozulmalar,
- Yıldırım hasarına maruz kalma,
- Yapının koruma düzeyi.
YKS bakım işlemleri, her YKS için hazırlanmalı ve yapı için bütün bakım programının
bir bölümünü oluşturmalıdır.
Bakım programı, en son sonuçların öncekilerle karşılaştırılmasını mümkün kılmak ve
belli bakım işlemlerinin düzenli olarak izlenmesini sağlamak için bir kontrol listesi olarak
kullanılacak rutin kalemleri kapsamalıdır.
Bakım programı aşağıdaki konularla ilgili hükümler içermelidir:
- Bütün YKS iletkenleri ve sistem bileşenlerinin durumu,
- YKS tesisatının elektriksel sürekliliğinin durumu,
- Toprak sonlandırma sisteminin topraklama direncinin ölçülmesi,
- DKD’lerin durumu,
- Bileşenlerin ve iletkenlerin yeniden sıkıca tespit edilmesi,
- Binaya veya tesisatlara yapılan ekler veya değişikliklerden sonra YKS etkinliğinin
azalmadığının doğrulaması.
3) Bakım belgeleri:
Bakım işlemlerinin tümü, tüm kayıtlarda yer almalı ve kayıtlar yapılan veya istenen
düzeltme çalışmalarını içermelidir.
Bakım işlemine ilişkin kayıtlar, YKS bileşenlerinin ve tesisatının değerlendirilmesinde
bir araç olmalıdır.
YKS bakımına ilişkin kayıtlar, bakım programlarının güncelleştirilmesi de dâhil olmak
üzere bakım işlemlerinin yeniden incelenmesine esas teşkil edecek şekilde hizmet etmelidir.
YKS bakım kayıtları, YKS tasarım ve YKS gözden geçirme raporları ile birlikte
saklanmalıdır.
YEKS’in gözden geçirilmesi (muayenesi) ve bakımı
Madde 24-
a) YEKS’in gözden geçirilmesi:
Gözden geçirme, teknik belgelerin kontrolü, gözle kontrolü ve ölçmeleri kapsar.
Gözden geçirmenin amacı, aşağıdakileri doğrulamaktır:
- YEKS’in tasarımına uygunluğu,
- YEKS’in kendine ilişkin tasarım fonksiyonunu yerine getirdiği,
- Alınan ek koruma önlemlerinin YEKS’le uyumunun sağlandığı.
Gözden geçirme;
- YEKS’in tesisi sırasında,
- YEKS’in tesisinden sonra,
- Düzenli (periyodik) olarak,
Elektrik Mühendisleri Odası
547
- YEKS’e ilişkin herhangi bir bileşenin değiştirilmesinden sonra,
- Yapıya bir yıldırım boşalmasından sonra (örneğin bir yıldırım darbe sayıcısında bir
sayı artışının görülmesi veya bir görgü tanığının yapıya yıldırım düştüğünü bildirmesi veya
yapıda yıldırımdan kaynaklanmış bir hasarın görülmesi durumunda).
Periyodik gözden geçirme sıklığı, aşağıdaki özellikler göz önüne alınarak
belirlenmelidir:
- Korozif topraklar ve korozif atmosfer koşulları gibi, yerel ortam,
- Kullanılan koruma önlemlerinin türü.
1) Gözden geçirme (muayene) işlemleri
1.1) Teknik raporun kontrolü: Yeni bir YEKS’in tesisinden sonra, teknik belgeler
ilgili standartlara uygunluk bakımından kontrol edilmeli ve sürekli güncellenmelidir (örneğin,
YEKS’de değişiklikler yapılması veya genişletilmesinden sonra).
1.2) Gözle yoklama: Gözle yoklamanın amacı aşağıdakileri doğrulamaktır:
- İletkenler ve ek yerlerinde gevşek bağlantıların ve kopmaların bulunmadığını,
- Sisteme ilişkin herhangi bir bölümde, özellikle toprak seviyesinde, korozyondan
dolayı zayıflama meydana gelmediğini,
- Kuşaklama iletkenlerinin ve kablo ekranlarının sağlam olduğunu,
- Daha fazla koruma önlemleri gerektiren eklerin veya değişikliklerin yapılmamış
olduğunu,
- DKD’lerde ve DKD’leri koruyan sigortalarda veya ayırıcılarda arıza belirtisi
görülmediğini,
- Uygun hat güzergahlarının korunduğunu,
- Hacimsel ekranlara olan güvenlik uzaklığının sağlandığını.
1.3) Ölçmeler: Gözden geçirmede görülmeyen topraklama sistemine ve kuşaklama
şebekesine ilişkin bölümler için elektriksel süreklilik ölçmeleri yapılmalıdır.
2) Gözden geçirme raporu:
İşlemi kolaylaştırmak için bir gözden geçirme kılavuzu hazırlanmalıdır. Bu kılavuz,
tesisata ve bileşenlerine, deney yöntemine ve kaydedilen deney verilerine ilişkin bütün
hususların rapor edilebilmesi için, denetleyiciye görevini yaparken yardımcı olmak amacıyla
yeterli bilgileri içermelidir.
Denetleyici, teknik raporu ve önceki raporları da içeren bir rapor hazırlamalıdır.
Gözden geçirme (muayene) raporu aşağıdaki bilgileri içermelidir:
- YEKS’in genel durumu,
- Teknik rapordan sapma/sapmalar,
- Yapılan ölçmelerin sonuçları.
b) Bakım:
Gözden geçirmeden sonra, görülen bütün kusurlar gecikmeksizin düzeltilmelidir.
Gerekli olması durumunda, teknik rapor sürekli olarak güncellenmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
548
YEDİNCİ BÖLÜM
SON HÜKÜMLER
Yürürlük
Madde 25-
Bu yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 26 –
Bu yönetmelik hükümlerini, Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Elektrik
Mühendisleri Odası Yönetim Kurulu yürütür.
Ekler: Ek-A’dan Ek-Z’ye kadardır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek –A
Yıldırım akımı parametreleri
549
A.1 Yere düşen yıldırımlar
Bulut ile yer arasında iki tür yıldırım boşalması vardır:
i) Buluttan toprağa doğru bir öncü boşalmanın başlattığı yıldırımlar,
ii) Topraklanmış bir yapıdan buluta doğru bir öncü boşalmanın başlattığı yıldırımlar.
Aşağıya doğru boşalmaların çoğu düz araziye ve alçak yapılara olur. Açıktaki ve/veya
yüksek yapılarda yukarıya doğru boşalmalar daha fazladır. Yükseklik artışı ile yapılara
doğrudan yıldırım düşmesi olasılığı artar (Ek-F).
Bir yıldırım akımı bir veya birden fazla darbeden meydana gelir:
i) Kısa darbeler: Süresi 2 ms’den kısadır. (Şekil A.1),
ii) Uzun darbeler: Süresi 2 ms’den uzundur. (Şekil A.2).
Burada:
O1
I
T1
T2
Anma başlangıç noktası
Akımın tepe değeri
Cephe süresi
Sırt yarı değer süresi
Şekil A.1 – Kısa darbe büyüklüklerinin tanımı (T2 < 2 ms)
Tuzun
Quzun
Süre
Uzun darbe yükü
Şekil A.2 – Uzun darbe büyüklüklerinin tanımı (2 ms < Tuzun < 1 s)
Darbelerin ayırımı için diğer özellikler, kutbiyet (pozitif veya negatif) ve boşalma
sırasındaki konumlarından (birinci, sonraki, bindirilmiş) gelir. Aşağıya boşalmalar için Şekil
A.3’te, yukarıya boşalmalar için Şekil A.4’te olası akım dalga şekilleri gösterilmiştir.
Yukarıya boşalmalardaki ek bileşen, birinci uzun darbedir. Bu uzun darbe, yaklaşık on
adede kadar bindirilmiş kısa darbeler ile birlikte olabilir veya olmayabilir. Fakat yukarıya
boşalmaların bütün kısa darbe parametreleri aşağıya boşalmalarınkinden daha küçüktür.
Yukarıya boşalmaların daha yüksek uzun darbe yükü henüz doğrulanmamıştır. Bundan
dolayı, yukarıya boşalmaların yıldırım akımı parametrelerinin aşağıya boşalmalar için verilen
en büyük değerlerin kapsamında olduğu değerlendirilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
550
Şekil A.3 – Aşağıya yıldırım boşalmasının olası dalga şekilleri
A.2 Yıldırım akımı parametreleri:
Yıldırım akımı parametreleri CIGRE’nin (Uluslararası Büyük Elektrik Sistemleri
Konseyi) Çizelge A.1’de verilen sonuçlarına dayandırılmıştır. Bunların
istatistiksel
dağılımının logaritmik normal dağılıma sahip olduğu varsayılır. Bunlara karşılık gelen
ortalama değer μ ve saçılma σlog değerleri Çizelge A.2’de ve dağılım fonksiyonu Şekil A.5’te
verilmiştir. Bu esasa göre her parametrenin herhangi bir değerinin meydana gelme olasılığı
saptanabilir.
Yıldırımların kutbiyeti oran olarak %10 pozitif, %90 negatif varsayılmıştır. Kutbiyet
oranları arazinin durumuna bağlıdır. Eğer kutbiyet için yerel bilgi yoksa burada verilen
oranlar kullanılmalıdır.
YKD için sabit olarak verilen bütün değerler hem yukarıya hem aşağıya doğru
boşalmalar için geçerlidir.
A.3 YKD I için en büyük yıldırım akımı parametrelerinin belirlenmesi:
Yıldırımın mekanik etkileri; akımın tepe değeri (I) ve özgül enerji (W/R) ile ilişkilidir.
Isıl etkiler ise omik kuplaj varsa özgül enerji (W/R) ile; tesisatta ark oluşursa yük (Q) ile
ilişkilidir. İndüktif kuplajın meydana getirdiği aşırı gerilimler ve tehlikeli kıvılcımlar ise
yıldırım akımı cephesinin ortalama dikliği (di/dt) ile ilişkilidir.
Bu parametrelerin her biri (I, Q, W/R, di/dt) tek tek her bir arıza olayında baskın olabilir.
Deney süreçlerini belirlerken bu konu göz önünde bulundurulmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
551
Şekil A.4 – Yukarıya yıldırım boşalmasının olası dalga şekilleri
A.3.1 Birinci kısa darbe ve uzun darbe:
Mekanik ve ısıl etkilerle ilişkili I, Q ve W/R değerleri pozitif boşalmalardan belirlenir
(pozitif boşalmaların %10 değerleri negatif boşalmalara karşılık gelen %1 değerlerinden daha
yüksektir). Şekil A.5’teki 3, 5, 8, 11 ve 14 eğrilerinden olasılığı %10’un altında kalan; I = 200
kA, Qboşalma = 300 C, Qkısa = 100 C, W/R = 10 MJ/Ω, di/dt = 20 kA/μs değerleri alınabilir.
Şekil A.1’e göre birinci kısa darbe için bu değerler cephe süresi için ilk yaklaşım
değerini verir:
T1 = I / (di/dt) = 10 μs (T1 daha az önemlidir)
Üstel olarak sönümlenen darbe için yaklaşık yük ve enerji değerleri için aşağıdaki
denklem geçerlidir (T1 << T2):
Qkısa = (1/0,7).I.T2
W/R = (1/2).(1/0,7).I2.T2
Bu denklemler yukarıdaki değerlerle birlikte sırt yarı değer süresi için ilk yaklaşım
değerini verir:
T2 = 350 μs
Uzun darbe için yük değeri aşağıdaki denklemden hesaplanabilir:
Quzun = Qboşalma − Qkısa = 200 C
Devam süresi ise Şekil A.2’ye göre boşalma süresinden aşağıdaki gibi tahmin edilebilir:
Tuzun = 0,5 s
Elektrik Mühendisleri Odası
552
Şekil
A.5’teki
çizgi
1A + 1B
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
Çizelge A.1 – CIGRE’den alınan yıldırım akımı parametreleri
Parametre
I [kA]
Qboşalma [C]
Qkısa [C]
W/R [kJ/Ω]
di/dtmax
[kA/μs]
di/dt%30/90
[kA/μs]
Quzun [C]
tuzun [s]
Cephe süresi
[μs]
Darbe süresi
[μs]
Zaman aralığı
[ms]
Toplam
boşalma
süresi [ms]
YKD I
için sabit
değerler
Değerler
%95
%50
4 (%98)
20 (%80)
50
200
300
100
10 000
20
200
200
0,5
4,9
4,6
1,3
20
1,1
11,8
35
7,5
80
4,5
0,22
0,95
2
6
0,55
25
9,1
9,9
0,2
4,1
1,8
0,22
3,5
30
6,5
25
7
0,15
31
14
16
55
6
650
24,3
39,9
2,4
20,1
5,5
1,1
22
75
32
230
33
13
180
85
%5
90
28,6
250
40
350
20
4
150
550
52
Darbe tipi
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Negatif boşalma
Pozitif boşalma
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
15000
Birinci pozitif kısa
65
Birinci negatif kısa
161,5
Sonraki negatif kısa
32
Birinci pozitif kısa
98,5
Sonraki negatif kısa
Uzun
Uzun
18
4,5
200
200
140
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
2000
Birinci pozitif kısa (tek)
150
Çoklu negatif darbeler
1100
Negatif boşalma (tamamı)
900
500
Tek olmayan negatif boşalma
Pozitif boşalma
Not: I = 4 kA ve I = 20 kA değerleri sırasıyla % 98 ve % 80 olasılıklara karşılık gelir.
A.3.2 Sonraki kısa darbe:
İndüktif kuplajın neden olduğu tehlikeli kıvılcımlanma ile ilişkili ortalama dikliğin
(di/dt) en büyük değeri negatif boşalmaların sonraki kısa darbelerinden belirlenebilir (çünkü
bunların %1 değerleri birinci negatif darbelerin %1 değerlerinden veya pozitif boşalmaların
karşılık gelen %10 değerlerinden daha yüksektir). Şekil A.5’teki 2 ve 15 eğrilerinden olasılığı
%1’in altında olan; I = 50 kA, di/dt = 200 kA/μs değerleri alınabilir.
Şekil 1’e göre bu değerler sonraki kısa darbe için cephe süresinin ilk yaklaşım değerini
verir:
T1 = I / (di/dt) = 0,25 μs
Bunun sırt yarı değer süresi ise sonraki negatif kısa darbelerin darbe süresinden
hesaplanabilir:
T2 = 100 μs (T2 daha az önemlidir)
Elektrik Mühendisleri Odası
553
Çizelge A.2 – Yıldırım akımı parametrelerinin logaritmik normal dağılımı - CIGRE’den
alınan %95 ve %5 değerlerinden hesaplanan ortalama μ ve saçılma σlog değerleri
Parametre
Ortalama
μ
(61,1)
Saçılma
σlog
0,576
Darbe tipi
Birinci negatif kısa (%80)
Şekil A.5’teki
eğri
1A
I [kA]
Qboşalma [C]
Qkısa [C]
W/R [kJ/Ω]
di/dtmax
[kA/μs]
di/dt%30/90 [kA/μs]
Quzun [C]
tuzun [s]
33,3
11,8
33,9
7,21
83,7
4,69
0,938
17,3
57,4
5,35
612
24,3
40,0
2,53
20,1
200
0,5
5,69
Cephe süresi [μs]
0,995
Darbe süresi [μs]
Zaman aralığı [ms]
Toplam boşalma
süresi [ms]
26,5
77,5
30,2
224
32,4
12,8
167
83,7
0,263
0,233
0,527
0,452
0,378
0,383
0,383
0,570
0,596
0,600
0,844
0,260
0,369
0,670
0,420
0,304
0,398
0,534
0,250
0,405
0,578
0,405
1,175
0,445
0,472
Sonraki negatif kısa (%80)
1B
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Negatif boşalma
Pozitif boşalma
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa
Sonraki negatif kısa
Uzun
Uzun
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Birinci negatif kısa
Sonraki negatif kısa
Birinci pozitif kısa (tek)
Çoklu negatif darbeler
Negatif boşalma (tamamı)
Tek olmayan negatif
boşalma
Pozitif boşalma
A.4 En küçük yıldırım akımı parametrelerinin saptanması:
Bir YKS’nin yakalama verimi en küçük yıldırım akımı parametrelerine ve ilgili
yuvarlanan küre yarıçapına bağlıdır. Doğrudan yıldırım boşalmasına karşı korunan alanların
geometrik sınırları yuvarlanan küre yöntemi ile belirlenebilir.
Elektro-geometrik modele göre yuvarlanan küre yarıçapı r (en son atlama uzaklığı) ilk
kısa darbe akımının tepe değeri ile korelasyon içindedir. Bu ilişki r = 10.I0,65 şeklindedir.
Burada:
r
I
Yuvarlanan küre yarıçapı [m],
Akımın tepe değeri [kA].
Yuvarlanan küre yarıçapının (r) verilen bir değeri için en küçük tepe değerine (I)
karşılık gelenden daha yüksek tepe değerine sahip bütün boşalmaların doğal veya özel
yakalama uçları ile yakalanacağı varsayılabilir. Bundan dolayı, Çizelge A.5’teki 1A ve 3
Elektrik Mühendisleri Odası
eğrilerinden negatif ve pozitif ilk darbelerin tepe değerlerinin olasılığı, yakalama olasılığı
olarak varsayılmıştır. Kutbiyet oranı %10 pozitif ve %90 negatif boşalmalar olarak göz önüne
alınırsa toplam yakalama olasılığı hesaplanabilir (Çizelge 5).
554
Not: Eğrilerdeki numaraların açıklamaları için Çizelge A.1 ve A.2’ye bakılmalıdır.
Şekil A.5 – Yıldırım akımı parametrelerinin birikmeli sıklık dağılımı (%95 ve %5
değeri arasındaki çizgiler)
Ek B
Elektrik Mühendisleri Odası
Yıldırım akımının zaman fonksiyonları
Birinci kısa darbe 10/350 µs ve sonraki kısa darbeler 0,25/100 µs için akım dalga
şekilleri aşağıdaki gibi tanımlanabilir:
555
10
.
i
t
/
I
1
k
t
/
1
1
Burada:
.
exp(
t
/
2
)
10
I
k
t
τ1
τ2
Akımın tepe değeri,
Akımın tepe değeri için düzeltme faktörü,
Zaman,
Cephe süresi sabiti,
Sırt süresi sabitidir.
Farklı YKD’ler için birinci kısa darbe ve sonraki kısa darbelerin akım dalga şekilleri
için Çizelge B.1’de verilen parametreler geçerlidir. Dalga şekilleri Şekil B.1, Şekil B.2, Şekil
B.3 Şekil B.4’te verilmiştir.
Çizelge B.1 – Kısa yıldırım akımı parametreleri
Parametreler
I [kA]
k
1 [µs]
2 [µs]
Birinci kısa darbe
YKD
II
150
0,93
19
485
III-IV
100
0,93
19
485
I
200
0,93
19
485
Sonraki kısa darbe
YKD
II
37,5
0,993
0,454
143
III-IV
25
0,993
0,454
143
I
50
0,993
0,454
143
Şekil B.1 – Birinci kısa akım darbesinin cephesi
Elektrik Mühendisleri Odası
556
Şekil B.2 – Birinci kısa akım darbesinin sırtı
Şekil B.3 – Sonraki kısa akım darbelerinin cephesi
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil B.4 – Sonraki kısa akım darbelerinin sırtı
Uzun darbe; I ortalama akımı ve Tuzun süresi ile Çizelge 5’e göre dikdörtgen bir dalga
şekli ile tanımlanabilir.
Yıldırım akımının genliği Şekil B.5’teki eğrilerden belirlenebilir.
557
1
2
3
4
Uzun darbe
Birinci kısa darbe
Sonraki kısa darbe
400 A
200 kA
50 kA
Bileşke eğri
0,5 s
10/350 µs
0,25/100 µs
Şekil B.5 – YKD I’e göre yıldırım akımının genliği
Elektrik Mühendisleri Odası
558
Ek C
Deneysel amaçlı yıldırım akımlarının benzetimi
C.1 Genel:
Bir nesneye yıldırım düşmesi durumunda yıldırım akımı nesne içinde dağılır. Tekil
korunma önlemleri bileşenleri deneyden geçirilirken bu durum her bileşen için uygun deney
parametreleri seçilerek göz önüne alınmalıdır. Bu amaçla bir sistem analizi yapılmalıdır.
C.2 Birinci kısa darbenin özgül enerjisinin ve uzun darbenin yükünün benzetimi:
Deney parametreleri Çizelge C.1 ve Çizelge C.2’de verilmiş, Şekil C.1’de bir örnek
darbe üreteci gösterilmiştir. Bu üreteç birinci kısa darbenin özgül enerjisini uzun darbenin
yükü ile birleşik olarak benzetimi için kullanılabilir.
Deneyler; mekanik bütünlük, olumsuz ısınma etkilerinden ve erime etkilerinden
korunma durumunu değerlendirmek için yapılabilir.
Birinci kısa darbenin benzetimine ilişkin deney parametreleri Çizelge C.1’de verilmiştir.
Bu parametreler; T2 değeri 350 µs civarında olan ve üstel olarak azalan darbe akımından elde
edilir.
Uzun darbe benzetimine ilişkin deney parametreleri Çizelge C.2’de verilmiştir.
Deney malzemesine ve beklenen hasar olaylarına bağlı olarak birinci kısa darbe veya
uzun darbe deneyleri tek tek veya birinci kısa darbeden hemen sonra uzun darbe ile birlikte
yapılabilir. Ark eritme deneyleri her iki kutbiyette yapılmalıdır.
Not: Değerler YKD I için geçerlidir.
Şekil C.1 - Birinci kısa darbe özgül enerjisinin ve uzun darbe yükünün benzetimi için
örnek bir darbe üreteci
Çizelge C.1 - Birinci kısa akım darbesi parametreleri
Deney parametreleri
Tepe değer, I
Yük, Qs
Özgül enerji, W/R
[kA]
[C]
[MJ/Ω]
YKD
II
150
75
5,6
III-IV
100
50
2,5
I
200
100
10
Tolerans
%
10
20
35
Çizelge C.2 - Uzun akım darbesi parametreleri
Deney parametreleri
Yük, Quzun [C]
[s]
Süre, T
I
200
0,5
YKD
II
150
0,5
III-IV
100
0,5
Tolerans
%
20
10
Elektrik Mühendisleri Odası
559
C.3 Kısa akım darbelerinin cephe dikliğinin benzetimi:
Akımın cephe dikliği, yıldırım akımını taşıyan iletkenlerin yakınındaki iletkenlerde
manyetik olarak indüklenen gerilimleri belirler.
Bir kısa akım darbesinin dikliği, ∆t süresindeki ∆i akım yükselmesi olarak tanımlanır
(Şekil C.2). Benzetim ile ilgili deney parametreleri Şekil C.3’te gösterilmiştir. Deney
üreteçlerine örnekler Şekil C.3 ve Şekil C.4’te verilmiştir. Benzetim birinci kısa akım darbesi
ve sonraki kısa darbeler için yapılabilir.
Not: Akım sırtının benzetimi üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
Madde C.3’e göre yapılan benzetim, bağımsız olarak veya Madde C.2’ye göre yapılan
benzetimle birlikte uygulanabilir.
YKS bileşenleri üzerinde yıldırım etkilerinin benzetimini yapmak için kullanılan deney
parametreleri hakkında daha fazla bilgi için Ek-D’ye bakılmalıdır.
Çizelge C.3 - Kısa darbeler için deney parametreleri
Deney parametreleri
Birinci kısa darbe
∆i
∆t
Sonraki kısa darbe
∆i
∆t
[kA]
[µs]
[kA]
[µs]
I
200
10
50
0,25
YKD
II
III-IV
150
10
37,5
0,25
100
10
25
0,25
Tolerans
%
10
20
10
20
Şekil C.2 – Çizelge C.3’e göre akım dikliği tanımı
Not: Değerler YKD I için geçerlidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil C.3 – Birinci kısa akım darbesinin cephe dikliğinin benzetimi için örnek darbe
üreteci
Not: Değerler YKD I için geçerlidir.
560
Şekil C.4 – Sonraki kısa akım darbelerinin cephe dikliğinin benzetimi için örnek darbe
üreteci
Elektrik Mühendisleri Odası
561
Ek-D
YKS bileşenleri üzerinde yıldırımın etkisinin benzetimi için deney parametreleri
D.1 Genel:
Bu ekte yıldırımın etkilerinin laboratuarda benzetimi için kullanılan temel parametreler
verilmiştir. Bu bölüm, yıldırım akımının tamamına veya önemli bir bölümüne maruz kalan
tüm YKS bileşenlerini kapsar ve her bileşenle ilgili koşulları ve deneyleri belirleyen
standardlarla birlikte kullanılır.
D.2 Düşme noktasıyla ilgili akım parametreleri:
Yıldırımın YKS bileşenleri üzerindeki etkilerinde rol oynayan parametreler; akımın
tepe değeri (I), yük (Q), özgül enerji (W/R), süre (T) ve akımın ortalama dikliğidir (di/dt).
Aşağıda ayrıntılı olarak incelendiği gibi, her parametre farklı bir arıza mekanizmasında baskın
olma eğilimindedir. Deneyler için göz önüne alınacak akım parametreleri bu değerlerin
birleşimidir ve YKS’nin deneyden geçirilen bölümünün arıza oluşumunu laboratuarda
örnekleyecek şekilde seçilir (Madde D.5).
Çizelge D.1’de en büyük I, Q, W/R, T ve di/dt değerleri korunma düzeyine bağlı olarak
verilmiştir.
Çizelge D.1 – Farklı YKS bileşenleri ve farklı YKD’ler için yıldırım parametreleri
Bileşen
Ana problem
Yıldırım parametreleri
Not
Yakalama ucu
Yakalama ucu
ve indirme
iletkenleri
Bağlanma
noktasında
erozyon (ince
metal levhalar
gibi)
Omik ısınma
Mekanik etkiler
Bağlantı
bileşenleri
Birleşik etkiler
(ısıl, mekanik ve
ark)
Topraklama
Bağlanma
noktasında
erozyon
Quzun
C
200
150
100
YKD
I
II
III-
IV
T
< 1 s
(tek darbe için
Quzun uygulanır)
YKD
W/R
kJ/Ω
T
I
II
III-
IV
10000
5600
2500
W/R adiyabatik
olarak
uygulanmalıdır
YKD
I
II
III-IV
YKD
I
II
III-IV
I
kA
200
150
100
I
kA
200
150
100
W/R
kJ/Ω
10000
5600
2500
W/R
kJ/Ω
10000
5600
2500
YKD
Quzun
C
T
I
II
III-IV
200
150
100
< 1 s (Quzun
tek darbe de
uygulanır)
Dördüncü Bölüme göre
boyutlandırma deneyi
gereksiz kılar
T
< 2 ms (I ve
W/R tek
darbede
uygulanır)
Boyutları genellikle
mekanik/ kimyasal
özellikler (korozyon gibi)
belirler
Elektrik Mühendisleri Odası
Atlama aralıklı
DKD’ler
Birleşik etkiler
(ısıl, mekanik ve
ark)
Metal oksit
DKD’ler
Enerji etkisi
(aşırı yük)
Dielektrik etkisi
(atlama/ çatlama)
YKD
I
II
III-IV
YKD
I
II
III-IV
YKD
I
II
III-IV
I
kA
200
150
100
I
kA
200
150
100
I
kA
200
150
100
Qkısa
C
100
75
50
T
< 2 ms (I tek
darbede uygulanır)
562
W/R
kJ/Ω
10000
5600
2500
di/dt
kA/µs
200
150
100
I, Qkısa ve W/R tek
darbede uygulanır (süre
T < 2 ms); Δi/Δt ayrı
darbede uygulanır
Her iki husus kontrol
edilmelidir
Ayrı deneyler
düşünülebilir
D.3 Akım paylaşımı:
Çizelge D.1’de verilen parametreler düşme noktasındaki yıldırım akımı ile ilgilidir.
Gerçekte, bir dış YKS’de akım toprağa birden fazla yoldan akar. Ayrıca korunan yapıya
genelde birden fazla hizmet tesisatı girer. Bir YKS’nin belirli bileşenlerinden akan gerçek
için, akım paylaşımı göz önüne alınmalıdır. Tekil
akım parametrelerini saptamak
değerlendirme yapılması olası değilse, akım parametreleri aşağıdaki şekilde belirlenir.
Dış YKS içinde akım paylaşımı için akım paylaşım faktörü kc kullanılabilir. Bu faktör,
ilgili indirme iletkeninden akabilecek akımın beklenen en büyük değerini (en kötü durum)
verir.
Korunan yapıya bağlı dış iletken bölümler, elektrik ve iletişim hatlarının olması
durumunda akım paylaşımını belirlemek için Ek E’de verilen ke ve k’e yaklaşık değerleri
kullanılabilir.
Yukarıda açıklanan yaklaşım, toprağa belli bir yoldan akan akımın tepe değerinin
belirlenmesi içindir. Akımın diğer parametreleri aşağıdaki eşitliklerden hesaplanır:
Ip = kI
Qp = kQ
(W/R)p = k2 (W/R)
di
di
dt
dt
p
k
Burada;
xp
x
k
kc
ke, k′e
Toprağa giden bir “p” yolu için göz önüne alınan büyüklüğün değeridir.
(akımın tepe değeri Ip, yük Qp, özgül enerji (W/R)p, akım dikliği (di/dt)p)
Toplam yıldırım akımı için göz önüne alınan büyüklüğün değeri (akımın
tepe değeri I, yük Q, özgül enerji (W/R), akım dikliği (di/dt)),
Akım paylaşım faktörü:
Dış YKS için akım paylaşım faktörü
Dış iletken parçalar ile korunan yapıya bağlı elektrik ve iletişim hatlarının
olması durumunda akım paylaşım faktörleridir (Ek - E).
D.4 Yıldırım akımının hasara yol açan etkileri
D.4.1 Isıl etkiler: Isıl etkiler, yıldırım akımının bir iletkenden veya YKS içinden
geçmesinden kaynaklanır. Ayrıca bağlantı noktalarında ve yalıtılmış bölümlerde oluşan arklar
da ısınmaya yol açar.
D.4.1.1 Omik ısınma: Omik ısınma yıldırım akımının önemli bir bölümünü taşıyan
bütün YKS bileşenlerinde meydana gelir. En küçük iletken kesitleri yangın tehlikesi
Elektrik Mühendisleri Odası
oluşturmayacak büyüklükte olmalıdır. Madde D.4.1’de açıklanan ısıl kaynaklar yanında,
atmosferik koşullara ve/veya korozyona maruz kalan parçalar için mekanik dayanıklılık ve
sağlamlık ölçütleri göz önüne alınmalıdır. Yıldırım akımından dolayı iletkenin ısınmasının
değerlendirilmesi, gerektiğinde insanların yaralanması, yangın ve patlama riski açısından da
göz önüne alınmalıdır.
563
Yıldırım akımından dolayı iletken sıcaklığının yükselmesi aşağıdaki gibi hesaplanır.
Bir iletkende elektrik akımından dolayı oluşan ısıl güç P(t) = i2R ile ifade edilir. Buna
göre, yıldırım darbesinin tamamının ürettiği ısıl enerji (W), göz önüne alınan YKS
bileşeninden geçen yıldırım akımı yolunun omik direnci ile darbenin özgül enerjisinin
çarpımına eşittir.
iRW
dt
2
Bir yıldırım boşalmasında ortaya çıkan ısının yayılması için yeterli süre yoktur. Bundan
dolayı bu olgu adiyabatik olarak ele alınmalıdır.
YKS’nin iletkenlerinin sıcaklığı şu şekilde değerlendirilebilir:
0
1
exp
0
W
R
2
wCq
Burada;
θ - θ0
α
W/R
ρ0
q
γ
Cw
İletkendeki sıcaklık artışı [oK],
Direncin sıcaklık katsayısı [1/ oK],
Akım darbesinin özgül enerjisi [J/Ω],
Ortam sıcaklığında iletken özdirenci [Ω.m],
İletken kesiti [m2],
Malzeme yoğunluğu [kg/m3],
Isıl kapasite [J/kg oK],
Yukarıdaki denklemin parametrelerine ilişkin, Çizelge D.2’de karakteristik değerler,
Çizelge D.3’te de W/R’ye bağlı hesap örneği verilmiştir.
Çizelge D.2 – YKS bileşenlerinde kullanılan bazı malzemelerin özellikleri
Büyüklük
ρ0 [Ω.m]
α [1/oK]
γ [kg/m3]
θs [°C] **
Cs [J/kg]
Cw [J/kgoK]
* Manyetik olmayan.
** θs [°C] erime sıcaklığıdır
Alüminyum
29 10–9
4,0 10–3
2700
658
397 103
908
Malzeme
Yumuşak çelik
120 10–9
6,5 10–3
7700
1530
272 103
469
Bakır
17,8 10–9
3,92 10–3
8920
1080
209 103
385
Paslanmaz çelik*
0,7 10–6
0,8 10–3
8 103
1500
–
500
Çizelge D.3 – W/R’ye bağlı olarak farklı kesitlerdeki iletkenlerin sıcaklık artışları
Malzeme
Kesit
mm2
4
10
16
25
50
100
Alüminyum
W/R
MJ/ Ω
5,6
–
–
454
132
28
7
10
–
–
–
283
52
12
2,5
–
564
146
52
12
3
Yumuşak çelik
W/R
MJ/ Ω
5,6
–
–
–
913
96
20
10
–
–
–
–
211
37
2,5
–
–
1120
211
37
9
Bakır
W/R
MJ/ Ω
5,6
–
542
143
51
12
3
10
–
–
309
98
22
5
2,5
–
169
56
22
5
1
Paslanmaz çelik*
W/R
MJ/ Ω
5,6
–
–
–
–
460
100
10
–
–
–
–
940
190
2,5
–
–
–
940
190
45
Elektrik Mühendisleri Odası
564
* Manyetik olmayan.
Yıldırım, sırt yarı değer süresi birkaç 100 µs olan kısa süreli ve yüksek genlikli bir
darbedir. Bu koşullar altında “deri etkisi” de göz önüne alınmalıdır. Ancak uygulamada,
malzeme özellikleri ve iletken kesitleri deri etkisinden kaynaklanan sıcaklık artışını önemsiz
kılar. Isınma büyük ölçüde yıldırımın ilk darbesi ile ilgilidir.
D.4.1.2 Bağlantı noktasındaki ısıl hasar: Bu hasar, arkın meydana geldiği yakalama
ucu sistemleri, atlama aralıkları gibi bütün YKS bileşenleri üzerinde görülebilir.
Bağlantı noktasında malzeme erimesi ve erozyon oluşabilir. Isıl enerjinin çoğu metalin
yüzeyinde veya yüzeyin çok yakınında oluşur. Olayın şiddeti akımın genliği ve süresi ile
orantılıdır.
D.4.1.2.1 Genel: Bir yıldırım kanalının bağlanma noktasındaki metal yüzeyler
üzerindeki ısıl etkilerin hesaplanması için çeşitli teorik modeller geliştirilmiştir. Basitlik
bakımından burada sadece anot veya katot gerilim düşümü modeli açıklanmıştır. Bu model,
özellikle ince metal yüzeyler için geçerlidir ve bağlantı noktasından giren enerjinin metali
eritmeye veya buharlaştırmaya çalıştığı varsayıldığı modeldir. Diğer modeller hasarın, akım
darbesinin süresini göz önüne alır.
D.4.1.2.2 Anot veya katot gerilim düşümü yöntemi
Ark enerjisinin (W), anot/katot gerilim düşümü (ua,c) ile yıldırım akımı yükünün (Q)
çarpımına eşit olduğu varsayılır.
u
idt
idt
W
u
,
ca
,
ca
Qu
,
ca
Burada ele alınan akım aralığı içinde ua,c yaklaşık sabit olduğu için ark enerjisini büyük
ölçüde yıldırım akımının yükü (Q) belirler.
Anot veya katot gerilim düşümü ua,c birkaç 10 V civarındadır.
Basitleştirilmiş bir yaklaşımla ark enerjisinin tamamının metali eritmek için kullanıldığı
varsayılır. Bu varsayım sonucu aşağıdaki denklemde erimiş hacim için normalinden yüksek
bir hacim hesaplanır.
Qu
,
ca
V
c
)
1
(
u
s
w
s
C
Burada;
V
ua,c
γ
Cw
θs
θu
cs
Eriyen metalin hacmi [m3],
Anot veya katot gerilim düşümü (sabit olduğu varsayılır) [V],
Malzeme yoğunluğu [kg/m3],
Isıl kapasite [J/kgoK],
Erime sıcaklığı [°C],
Ortam sıcaklığı [°C],
Erime sınır ısısı [J/kg]
YKS’de kullanılan farklı malzemeler için bu denklemde verilen fiziksel parametrelerin
karakteristik değerleri Çizelge D.2’de gösterilmiştir.
Temel olarak göz önüne alınması gereken yük; dönüş darbesinin yükü (ilk darbenin
ardından zıt yönde akan yük) ile yıldırımın devam eden akımının toplamıdır. Laboratuar
deneyimleri, devam eden akımın etkilerine göre dönüş darbesinin etkilerinin önemsiz
olduğunu göstermiştir.
D.4.2 Mekanik etkiler: Yıldırım akımının meydana getirdiği mekanik etkiler akımın
genliğine, süresine ve etkilenen mekanik yapının elastik özelliklerine bağlıdır. Mekanik
etkiler YKS bileşenleri arasındaki sürtünme kuvvetine de bağlıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
D.4.2.1 Manyetik etkileşim: Akım taşıyan iki iletken arasında veya köşe veya döngü
oluşturan akım taşıyan tek bir iletkende manyetik kuvvetler oluşur. Bu elektrodinamik
kuvvetlerin genliği yıldırım akımının genliğine ve devrenin geometrisine bağlıdır. Ayrıca,
mekanik etkiler akımın dalga şekline, süresine ve tesisin geometrik şekline de bağlıdır.
565
D.4.2.1.1 Elektrodinamik kuvvetler: Şekil D.1’de gösterildiği gibi l uzunluğunda ve
i akımının oluşturacağı
aralarında d açıklığı bulunan paralel
elektrodinamik kuvvet aşağıdaki denklemden yaklaşık olarak hesaplanabilir:
iletkenden akan
iki
2
)(
t
l
d
10.2
27
i
)(
t
l
d
i
)(
tF
0
2
Burada:
F(t)
i
µ0
l
d
Elektrodinamik kuvvet [N],
Akım [A],
Boşluğun manyetik geçirgenliği (4π10-7 H/m),
İletken uzunluğu [m],
Paralel iletkenler arasındaki açıklık [m].
Şekil D.1 – Elektrodinamik kuvvetin hesaplanacağı paralel iki iletken.
Bir YKS’de 90 derece açı yapan simetrik köşeler sıkça bulunur. Şekil D.2’de görüldüğü
üzere köşe yakınına bir kelepçe konulmuştur. Bu düzenin gerilme diyagramı Şekil D.3’te
verilmiştir. Yatay iletken üzerindeki eksenel kuvvet, iletkeni kelepçenin dışına çekmeye
çalışır. Yatay iletken üzerindeki kuvvetin sayısal değeri, 100 kA akım tepe değeri ve 0,5 m
dikey iletken uzunluğu için Şekil D.4’te gösterilmiştir.
Şekil D.2 – Bir YKS’deki 90 derece köşe iletken düzeni
Elektrik Mühendisleri Odası
566
Şekil D.3 – Şekil D.2’deki düzenin gerilme diyagramı
Şekil D.4 – Şekil D.2’deki yatay iletken boyunca birim uzunluk için kuvvet dağılımı
D.4.2.1.2 Elektrodinamik kuvvetlerin etkileri: Uygulanan kuvvetin genliği cinsinden
elektrodinamik kuvvetin F(t) ani değeri, akımın ani değerinin karesiyle i2(t) orantılıdır. YKS
yapısının elastik deformasyonu δ(t) ve elastik sabitinin çarpımı olarak ifade edilen mekanik
YKS yapısı içinde gerilmenin oluşması bakımından iki etkinin göz önüne alınması gerekir.
Doğal mekanik frekans ve YKS yapısının kalıcı şekil bozulması en önemli parametrelerdir.
Ayrıca, birçok durumda yapı içindeki sürtünme kuvvetleri de büyük öneme sahiptir.
Yıldırım akımının oluşturduğu elektrodinamik kuvvetin meydana getirdiği elastik YKS
yapısının titreşimlerinin genliği ikinci dereceden diferansiyel denklemlerle değerlendirilebilir.
Burada kilit faktör, akım darbesinin süresi ile YKS yapısının titreşimlerinin doğal frekansı
arasındaki orandır. Uygulamada, doğal titreşim periyotları uygulanan kuvvetin periyodundan
(yıldırım akımının süresi) çok daha uzundur. Bu durumda en büyük mekanik gerilme, akım
darbesini izleyen sürede oluşur ve tepe değeri uygulanan kuvvetinkinden düşük olur. Çoğu
durumda en büyük mekanik gerilme ihmal edilebilir.
Çekme gerilmesi malzemenin elastik sınırını aştığında malzemede plastik şekil
bozukluğu oluşur. YKS malzemesi alüminyum veya tavlanmış bakır gibi yumuşak malzeme
ise elektrodinamik kuvvetler, iletkenlerin köşelerde ve dönüşlerde şeklini bozar. Bundan
dolayı YKS bileşenleri bu kuvvetlere dayanacak ve esas olarak plastik davranış gösterecek
şekilde tasarlanmalıdır.
YKS’ye uygulanan toplam mekanik gerilme, uygulanan kuvvetin zaman entegraline ve
dolayısıyla akım darbesinin özgül enerjisine bağlıdır. Ayrıca akım darbesinin dalga şekline ve
süresine (yapının doğal titreşim periyodu ile mukayeseli olarak) bağlıdır. Dolayısıyla,
deneylerde bütün bu etki eden parametreler göz önüne alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
567
D.4.2.2 Akustik şok dalgası hasarı: Arktan akan yıldırım akımı akustik bir şok dalgası
oluşturur. Şokun şiddeti akımın tepe değerine ve yükselme eğimine bağlıdır.
Akustik şok dalgasından dolayı YKS’nin metal parçaları üzerinde meydana gelen hasar
önemsizdir, fakat çevredeki malzemeler üzerinde hasar oluşturabilir.
D.4.2.3 Birleşik etkiler: Uygulamada ısıl ve mekanik etkiler aynı anda oluşur. Çubuk,
kelepçe gibi bileşen malzemelerinin ısınması, malzemeleri yumuşatacak kadar yüksekse daha
fazla hasar oluşabilir. Aşırı ısınma durumunda iletken patlayarak eriyebilir ve etraftaki
yapılara zarar verebilir. Metalin kesiti, yeterince büyükse sadece mekanik zorlanmanın
kontrol edilmesi yeterlidir.
D.4.3 Kıvılcımlanma: Kıvılcımlanma daha çok yanıcı ortamlar için önemli olup, çoğu
kez YKS bileşenleri için tehlike kaynağı değildir.
Isıl ve gerilim kıvılcımlanması olmak üzere iki tür kıvılcımlanma oluşabilir. Isıl
kıvılcımlanma, iki iletken arasındaki bir ekten çok yüksek bir akım geçerken oluşur.
Dokunma yüzeyi basıncı düşük olan eklerde, kıvılcım ekin içinde ve kenarlara yakın oluşur.
Bunun nedeni yüksek akım yoğunluğu ve yetersiz dokunma yüzeyi basıncıdır. Isıl
kıvılcımlanmanın şiddeti özgül enerjiye bağlıdır ve bundan dolayı yıldırımın en kritik aşaması
birinci dönüş darbesidir. Gerilim kıvılcımlanması, sargı şeklindeki yollar arasında, aradaki
yalıtkanın delinme geriliminin aşılması halinde de oluşur. İndüklenen gerilim, öz endüktans
ile yıldırım akımının dikliğinin çarpımıyla orantılıdır. Bundan dolayı gerilim kıvılcımlanması
için en kritik yıldırım bileşeni sonraki negatif darbedir.
D.5 YKS bileşenleri, bunlarla ilgili problemler ve deney parametreleri: Yıldırımdan
korunma sistemleri, farklı bileşenlerden yapılmıştır ve bunların her biri sistem içinde belirli
bir fonksiyona sahiptir. Bunların performansını kontrol etmek için laboratuar deneyleri
hazırlanırken bileşenlerin özelliklerine ve bunların maruz kaldığı belirli gerilmelere dikkat
etmek gerekir.
D.5.1 Yakalama ucu: Madde D.5.2’de açıklandığı üzere, fakat yıldırım düşen bir
yakalama ucu iletkeninden yıldırım akımının yüksek bir bölümünün geçeceği göz önüne alınarak
yakalama ucu sistemleri üzerindeki etkiler hem mekanik hem de ısıl etkilerden oluşur. Bazı
durumlarda, düşen yıldırım akımı, özellikle ince metal çatı kaplamaları gibi doğal YKS
bileşenlerinde, delinme veya aşırı alt yüzey sıcaklık artışı meydana getiren ark erozyonuna neden
olur.
Ark erozyon etkileri için uzun süreli akımın yükü ve süresi göz önüne alınmalıdır.
Yük, ark kaynağındaki enerji girişini belirler. Bu etki için uzun süreli darbeler çok
şiddetlidir, kısa süreli darbeler ise ihmal edilebilir.
Akım süresinin malzemeye ısı transferinde önemli rolü vardır. Deneylerde uygulanan
darbe akımın süresi, 0,5-1 s mertebesinde olmalıdır.
D.5.2 İndirme iletkenleri
Yıldırımın indirme iletkenleri üzerindeki etkileri iki türlüdür:
- Omik ısınmadan kaynaklanan ısıl etkiler,
- Yıldırım akımının birbirine yakın iletkenler arasında paylaşıldığı veya akımın yön
değiştirdiği (kıvrımlar veya birbirine göre belli bir açıyla konumlandırılmış iletkenler
arasındaki bağlantılar) durumlarda manyetik etkileşimle bağlantılı mekanik etkiler.
Çoğu durumda iki etki birbirinden bağımsızdır ve her etkiyi görmek için ayrı deneyler
yapılabilir. Bu yaklaşım, yıldırım akımının ürettiği ısının mekanik özelliklerini değiştirmediği
durumlarda kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
568
D.5.2.1 Omik ısınma
Omik ısınmayla ilgili çeşitli hesaplamalar ve ölçümler vardır. Önemli sonuçlar Madde
D.4.1.1’de özetlenmiştir. Bir iletkenin sıcaklık artışına göre davranışını kontrol etmek için
laboratuar deneyi yapmaya gerek yoktur.
Laboratuar deneyi gerektiren bütün durumlarda aşağıdaki konular göz önüne
alınmalıdır.
Bu durumda incelenecek ana deney parametreleri özgül enerji ve darbe akımı süresidir.
Özgül enerji, yıldırım akımının geçmesiyle oluşan Joule ısınmasından kaynaklanan
sıcaklık artışını belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler birinci darbeye ilişkin olanlardır.
Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
Çoğu durumda darbe akımının süresi, ısınma sürecinin adiyabatik olduğunu varsayacak
kadar kısadır.
D.5.2.2 Mekanik etkiler: Madde D.4.2.1’de açıklandığı gibi yıldırım akımını taşıyan
iletkenler arasında mekanik etkileşimler meydana gelir. Bu etkileşimi yaratan kuvvetler,
iletkenlerden akan akımların çarpımıyla (veya tek bir bükülmüş iletken varsa akımın
karesiyle) ve iletkenler arasındaki uzaklığın tersi ile orantılıdır.
Görülebilir bir etki, iletkenin döngü oluşturması veya bükülmesi durumunda oluşur. Bu
tür bir iletken, yıldırım akımı geçtiğinde döngüyü genişletmeye, köşeyi düzeltmeye ve
dışarıya doğru genişletmeye çalışan bir mekanik kuvvete maruz kalır. Bu kuvvetin genliği
akım genliğinin karesi ile orantılıdır. Akım genliğinin karesi ile orantılı olan elektrodinamik
kuvvetle, YKS’nin mekanik yapısının elastik özelliklerine bağlı olan ve ona karşılık gelen
gerilme arasında açık bir ayrım yapılmalıdır. Doğal frekansları düşük olan YKS yapılarında
YKS yapısı içinde oluşan gerilme elektrodinamik kuvvetten çok küçüktür. Bu durumda, kesiti
bu yönetmeliğe uygun olan ve dik açı ile bükülmüş bir iletkenin mekanik davranışını kontrol
etmek için laboratuar deneyi yapmaya gerek yoktur.
Özellikle yumuşak malzemeler gibi laboratuar deneyi gerektiren durumlarda aşağıdaki
konular göz önüne alınmalıdır. İlk dönüş darbesinin üç parametresi göz önüne alınmalıdır:
darbe süresi, darbe akımının özgül enerjisi ve rijit sistemler için akımın genliği.
Darbe akımının süresi, YKS yapısının yer değiştirmesi şeklindeki mekanik tepkisini
belirler.
- Darbe akımının süresi; YKS yapısının doğal mekanik titreşim süresinden çok kısa ise
(yıldırım darbeleri ile gerilmeye maruz kalan YKS yapıları için normal durum) sistemin
kütlesi ve esnekliği önemli ölçüde yer değiştirmesine engel olur ve bununla ilgili mekanik
gerilme akım darbesinin özgül enerjisine bağlıdır. Darbe akımının tepe değerinin etkisi
sınırlıdır.
- Darbe akımının süresi; YKS yapısının doğal mekanik titreşim süresine yakın veya
ondan uzun ise sistemin yer değiştirmesi uygulanan gerilmenin dalga şekline karşı daha
duyarlıdır. Bu durumda deneyin tekrarlanarak akım darbesinin tepe değeri ile özgül
enerjisinin tekrar üretilmesi gerekir.
Darbe akımının özgül enerjisi, YKS yapısında elastik ve plastik şekil bozulmaya yol
açan gerilmeyi belirler. Göz önüne alınması gereken sayısal değerler ilk darbeyle ilgili
olanlardır.
Darbe akımının en büyük değerleri, rijit sistemler için yüksek doğal titreşim
frekanslarına sahip YKS yapısının en büyük yer değiştirme miktarını belirler. Göz önüne
alınması gereken sayısal değerler ilk darbeyle ilgili olanlardır.
D.5.3 Bağlantı bileşenleri: Bir YKS’nin bağlantı bileşenleri, yüksek zorlanmaların
oluştuğu mekanik ve ısıl olarak zayıf noktalardır.
Elektrik Mühendisleri Odası
569
Bağlantı dik açı yapacak şekilde ise gerilmenin ana etkileri iletkenleri düzeltmeye
çalışan mekanik kuvvetler ve bağlantı sağlayan bileşen ile bağlantıyı ayırmaya çalışan
ilintilidir. Farklı parçaların dokunma
iletkenler arasındaki sürtünme kuvvetleriyle
noktalarında ark oluşması olasıdır. Ayrıca, küçük
temas yüzeylerinde, akımın
yoğunlaşmasından kaynaklanan ısınma etkisi de önemlidir.
Laboratuar deneyleri bir etkiyi diğerinden ayırmanın zor olduğunu (karmaşık bir ortak
etkileşim olması nedeniyle) göstermiştir. Mekanik dayanıklılık temas noktasındaki erimeden
etkilenir. Bağlantı bileşenlerinin parçaları arasındaki birbirine göre hareketler ark oluşmasına
ve buna bağlı şiddetli ısı üretilmesine yol açar.
Geçerli bir modelin olmaması durumunda; laboratuar deneyleri, mümkün olduğu kadar
yıldırım akımının parametrelerini yaklaşık olarak en kritik durumda temsil edecek şekilde
yapılmalıdır. Başka bir deyişle yıldırım akımının yaklaşık parametreleri tek bir elektrik deneyi
yoluyla uygulanmalıdır.
Bu durumda üç parametre ele alınmalıdır; darbe akımının tepe değeri, özgül enerjisi ve
süresi.
Darbe akımının en büyük değerleri en büyük kuvveti belirler veya elektrodinamik
çekme kuvvetleri sürtünme kuvvetlerinden büyük olursa, YKS yapısının en büyük yer
değiştirme miktarını belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler ilk darbeye ilişkin
olanlardır. Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
Akım darbesinin özgül enerjisi, akımın küçük alanlarda yoğunlaştığı dokunma
yüzeylerindeki ısınmayı belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler ilk darbeye ilişkin
olanlardır. Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
Darbe akımının süresi, sürtünme kuvvetleri aşıldıktan sonra yapının yer değiştirmesini
belirler ve malzemedeki ısı transferi konusunda önemli bir rol oynar.
D.5.4 Topraklama: Topraklama elektrotlarıyla ilgili problemler, elektrodinamik
kuvvetlerin dışındaki kuvvetlerin neden olduğu mekanik hasarlar ve korozyondur.
Uygulamada topraklama elektrodu genelde arktan dolayı erozyona uğramaz.
Bu durumda iki ana deney parametresi ele alınmalıdır; uzun darbe akımının yükü ve
süresi.
Yük, arkın enerjisini belirler. İlk darbenin yüke katkısı ihmal edilebilir. Yük açısından
uzun süreli darbeler etkilidir.
Darbe akımının süresi malzemedeki ısı transferinde önemli bir rol oynar. Deneyde,
uygulanan akım darbesinin süresi, uzun süreli darbelerinkine (0,5 ila 1 s) yakın olmalıdır.
D.6 Darbe koruma düzeni (DKD):
DKD üzerinde yıldırımın neden olduğu zorlamanın etkileri DKD’ye ve özellikle içinde
bir atlama aralığı (eklatör) olup olmamasına bağlıdır.
D.6.1 Atlama aralıklı DKD’ler: Yıldırımın atlama aralıklarına etkisi iki türlüdür:
- Atlama aralığı elektrotlarının ısınma, erime ve buharlaşma ile erozyona uğraması,
- Boşalmanın yol açtığı mekanik zorlanma.
Bu etkileri ayrı ayrı değerlendirmek çok zordur, çünkü her ikisi de ana yıldırım akımı
parametrelerine karmaşık ilişkilerle bağlıdır.
Atlama aralıkları için laboratuar deneyleri yıldırım akımının parametrelerini en kritik
durumda mümkün olduğu kadar yaklaşık olarak temsil edecek şekilde yapılmalıdır. Başka bir
deyişle yıldırım akımının yaklaşık parametreleri
tek bir elektrik deneyi yoluyla
uygulanmalıdır.
Bu durumda beş parametre ele alınmalıdır; darbe akımının tepe değeri, yükü, süresi,
özgül enerjisi ve yükselme hızı.
Elektrik Mühendisleri Odası
570
Akım tepe değeri dalganın şiddetini belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler ilk
darbeye ilişkin olanlardır. Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
Yük, arktaki enerji girişini tayin eder. Arktaki enerji bağlantı noktasındaki elektrot
malzemesinin bir kısmını ısıtır, eritir ve belki de buharlaştırır. Göz önüne alınacak sayısal
değerler yıldırım boşalmasının tamamına ilişkin olanlardır. Ancak, birçok durumda elektrik
şebekesinin tipine bağlı olarak (TN, TT veya IT) uzun süreli akımın yükü ihmal edilebilir.
Darbe akımının süresi, elektrot kütlesine ısı transferini ve bundan kaynaklanan erimenin
ilerlemesini belirler.
Akım darbesinin özgül enerjisi arkın kendi (öz) manyetik baskısını ve elektrot yüzeyi ile
ark arasındaki arayüzde oluşan elektrot plazma jetlerinin (önemli miktarda ergimiş metal
püskürtebilir) fiziksel durumunu belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler ilk darbeye
ilişkin olanlardır. Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
D.6.2 Metaloksit dirençli DKD’ler: Yıldırımdan dolayı metaloksit dirençler üzerinde
oluşan zorlanmalar iki türlüdür: aşırı yük ve atlama. Her tür farklı bir olgu ile meydana gelen
ve farklı parametreler tarafından belirlenen arıza modları ile karakterize edilir. Metaloksit
DKD’lerin arızalanması en zayıf özellikleri ile ilgilidir. Bundan dolayı her arıza modu
koşullarındaki davranışı ayrı deneylerle kontrol etmek kabul edilebilir.
Aşırı yükler, cihazın soğurma yeteneğini aşan oranda enerji transferinden kaynaklanır.
Bu enerji yıldırımla ilgilidir. Ancak, elektrik şebekelerine yerleştirilen DKD’ler için, yıldırımı
izleyen ard akımının DKD arızaları açısından büyük önemi vardır. Son olarak, metaloksit
dirençlerinin akım gerilim özeğrisinin negatif sıcaklık katsayısına bağlı olarak ortaya çıkacak
ısıl kararsızlık da ciddi DKD hasarına yol açabilir. Metal oksit dirençlerin aşırı yük benzetimi
için yalnızca yük göz önüne alınmalıdır.
Yük, metaloksit direnç bloklarına enerji girişini belirler. Bunun için metaloksit direnç
bloklarının artık gerilimlerinin sabit olduğu varsayılır. Göz önüne alınacak sayısal değerler
yıldırım boşalmasına ilişkin olanlardır.
Atlama ve çatlamalar, dirençlerin dayanımlarını aşan akım darbeleri tarafından
oluşturulur. Arıza genellikle giriş uçlarında görülür. Bazen bu atlamalar direnç bloklarında
çatlak veya delikler açabilir.
Bu yıldırım olgusunun benzetimi için darbe akımın tepe değeri ve süresi göz önüne
alınır.
Darbe akımının tepe değerine karşı gelen artık gerilim düzeyi yoluyla direnç üzerindeki
dielektrik dayanımının aşılıp aşılmadığını belirler. Göz önüne alınacak sayısal değerler ilk
darbeye ilişkin olanlardır. Pozitif darbelerde sakınarak kullanılabilecek veriler elde edilebilir.
Darbe akımının süresi direnç üzerindeki elektriksel zorlanmanın uygulanma süresini
belirler.
D.7 YKS bileşenlerinin deneylerinde kullanılacak deney parametrelerinin özeti:
Çizelge D.1’de her YKS bileşeninin çalışması esnasındaki en kritik özellikleri
gösterilmiş ve laboratuar deneylerinde üretilmesi gereken yıldırım akımı parametreleri
verilmiştir.
Çizelge D.1’de verilen sayısal değerler yıldırımın çarptığı noktadaki yıldırım
parametreleri ile ilgilidir.
Deney değerleri, Madde D.3’te açıklandığı üzere, akım paylaşma faktörü ile ifade
edilebilecek akım paylaşımı göz önüne alınarak hesaplanmalıdır.
Deneylerde kullanılacak parametrelerin sayısal değerleri Çizelge D.1’deki veriler ve
akım paylaşım faktörleri kullanılarak Madde D.3’te verilen denklemlerle hesaplanabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
571
Ek-E
Farklı noktalara düşen yıldırımlardan kaynaklanan darbeler
İletkenlerin, DKD’lerin ve cihazların karakteristik büyüklüklerinin belirlenmesi için
bunların bağlanacağı noktalardaki yıldırım darbe genliklerinin bilinmesi gerekir. Darbeler
yıldırım akımlarından ve tesis içindeki indüksiyon etkilerinden oluşabilir. Bu darbelerden
kaynaklanan zorlanmalar kullanılan bileşenlerin dayanma düzeylerinden küçük olmalıdır.
E.1 Yapıya düşen yıldırımlardan kaynaklanan darbeler (hasar kaynağı S1)
E.1.1 Yapıya bağlı dış iletken bölümler ve hatlar üzerinden gelen darbeler:
Yıldırım akımı toprağa iletilirken; iletken bölümler, hatlar ve topraklama sistemi arasında
doğrudan veya bunlara bağlı DKD’ler üzerinden bölünür.
Bir dış iletken bölümdeki veya hattaki yıldırım akımı If = ke I olup, burada ke
aşağıdakilere bağlıdır.
- Paralel yol sayısına,
- Yeraltındaki yolların topraklama empedansına veya havadaki bölümlerin yeraltı
bölümlerine bağlandığı yerlerdeki topraklama direncine,
- Topraklama sisteminin topraklama empedansına.
Yeraltı tesisi için
ke
Z
1
Z
nZ
1
Havadaki tesis için
ke
Burada;
Z
Z
1
2
n
2
Z
Z
2
nZ
n
1
2
Z
Z
2
1
Z
Z1
Z2
n1
n2
I
Topraklama sisteminin topraklama empedansı,
Dış bölümlerin veya hatların yeraltından giden bölümünün topraklama
empedansı (Çizelge E.1),
Hava hattının topraklama düzeninin topraklama direnci. Topraklama
noktasındaki topraklama direnci bilinmiyorsa Çizelge E.1’de gösterilen Z1
değeri kullanılabilir. Yıldırım akımının bütün topraklama noktalarında aynı
olduğu varsayılmıştır. Farklı akım durumlarında daha karmaşık denklemlerin
kullanılması gerekir.
Yeraltı hatlarının veya dış bölümlerin sayısı,
Havadan giden hatların veya dış bölümlerin sayısı,
Yıldırım akımı.
Yıldırım akımının yarısının topraklama sisteminden aktığı ve Z2 = Z1 olduğu
varsayılırsa, bir dış iletken bölüm veya hat için ke’nin değeri aşağıdaki denklemden
hesaplanır.
ke = 0,5/(n1 + n2)
Elektrik veya iletişim hatları gibi yapıya giren hatlar ekranlı değilse veya metal borular
içine alınmamışsa, yıldırım akımı n' adet iletkene eşit olarak bölünür.
k'e = ke / n'
Yapı girişinde kuşaklanmış ekranlı hatlarda n' adet ekranlanmış hizmet iletkenin her biri
için, k'e değeri aşağıdaki denklemden hesaplanır.
k'e = ke Rs /(n' Rs + Rc)
Burada;
Rs
Rc
Ekranın birim uzunluk başına omik direnci,
İç iletkenin birim uzunluk başına omik direncidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
572
Not: Bu denklemde damar ile ekran arasındaki ortak endüktansın yıldırım akımına etkisi
göz önüne alınmamıştır.
Çizelge E.1 – Zemin özdirencine göre topraklama empedansları Z ve Z1
ρ
Ωm
Z1
Ω
YKS sınıfına göre topraklama empedansı
Z
Ω
I
4
6
10
10
10
10
Not: Bu çizelgedeki değerler gömülü bir iletkenin 10/350 µs’lik darbe akımındaki
III - IV
4
6
10
20
40
60
≤ 100
200
500
1000
2000
3000
II
4
6
10
15
15
15
8
11
16
22
28
35
topraklama empedansını verir.
E.1.2 Elektrik hatlarında yıldırım akımının paylaşılmasını etkileyen faktörler:
Paylaşılan darbelerin genliğini ve dalga biçimini çeşitli faktörler etkileyebilir:
- Kablo uzunluğu, L/R oranına bağlı olarak akım paylaşımını ve dalga şeklini
etkileyebilir;
- Nötr ve faz iletkenleri arasındaki empedans farklılıkları iletkenler arasındaki akım
paylaşımını etkileyebilir;
Not: Örneğin; nötr (N) birden fazla noktadan topraklanmışsa; L1, L2 ve L3’e göre N’nin
düşük empedansı akımın %50’sinin N üzerinden akmasına, geriye kalan %50’sinin diğer üç
hat arasında paylaşılmasına (her birinden %17) neden olabilir. Eğer N, L1, L2 ve L3 aynı
empedansa sahipse her birinden yaklaşık olarak akımın %25’i geçer.
- Farklı transformatör empedansları akım paylaşımını etkileyebilir. DKD ile korunan
transformatörlerde empedans etkisi ihmal edilebilir;
- Transformatörlerin topraklama dirençleri ve yük tarafındaki nesneler akım paylaşımını
etkileyebilir. Transformatörün empedansı ne kadar küçük olursa alçak gerilim sistemine akan
darbe akımı o kadar büyük olur;
- Paralel tüketiciler alçak gerilim sisteminin eşdeğer empedansına azalmasına ve akacak
yıldırım akımının yüksek olmasına neden olur.
E.2 Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına düşen yıldırımlardan kaynaklanan darbeler
E.2.1 Hizmet tesisatlarına düşen yıldırımdan kaynaklanan darbeler (hasar kaynağı
S1): Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına düşen yıldırımlar için düşme noktasında akımın ikiye
bölüneceği hem de yalıtımı delinmeye zorlayacağı göz önüne alınmalıdır.
Idarbe değeri Çizelge E.2’den alınabilir. Çizelgede YKD’ne göre Idarbe değerleri
verilmiştir.
E.2.2 Hizmet tesisatlarının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan darbeler
(hasar kaynağı S4): Hizmet tesisatlarının yakınına düşen yıldırımların enerjileri doğrudan
hizmet tesisatlarına düşen yıldırımlara göre (hasar kaynağı S3) çok daha azdır.
YKD’ye göre beklenen aşırı akımlar Çizelge E.2’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
573
Çizelge E.2 – Yıldırımdan dolayı beklenen aşırı akımlar
Alçak gerilim sistemleri
İletişim hatları
Hizmet tesisatına
düşme
Hizmet tesisatı
yakınına
düşme
Yapıya veya yapı
yakınına düşme
Hizmet tesisatına
düşme
Hizmet tesisatı
yakınına düşme
Yapıya veya yapı
yakınına düşme
YKD
Hasar kaynağı S3
(doğrudan düşme)
Hasar kaynağı
S4 (dolaylı
düşme)
Hasar kaynağı S1
veya S2 (Sadece
S1 için
endüklenen akım)
Hasar kaynağı S3
(doğrudan düşme)
Hasar kaynağı
S4 (dolaylı
düşme)
Hasar kaynağı S2
(endüklenen
akım)
Dalga şekli:
10/350 µs
[kA]
Dalga şekli:
8/20 µs
[kA]
Dalga şekli:
8/20 µs
[kA]
Dalga şekli:
10/350 µs
[kA]
III - IV
I – II
5
10
2,5
5
0,1
0,2
1
2
Ölçülen:
5/300 µs
(Tahmin edilen:
8/20 µs)
[kA]
0,01 (0,05)
0,02 (0,1)
Dalga şekli:
8/20 µs
[kA]
0,05
0,1
Ekranlı hatlar için Çizelge E.2’de verilen aşırı akım değerleri 0,5 ile çarpılmalıdır.
Not: Ekran direncinin bütün paralel hizmet tesisatı iletkenlerinin direncine yaklaşık
olarak eşit olduğu varsayılmıştır.
E.3 Endüksiyon etkilerinden kaynaklanan darbeler (hasar kaynağı S1 veya S2):
Yakına düşen yıldırım boşalmalarının (hasar kaynağı S2) veya dış YKS’den geçen
yıldırım akımlarının veya YKB 1’in hacimsel ekranından geçen yıldırım akımlarının (hasar
kaynağı S1) manyetik endüksiyonla yarattığı akım darbeleri tipik 8/20 µs akım dalga şekline
benzer. Bu darbelerin YKB 1 içindeki cihazların uçlarında veya bunların yakınında veya
YKB 1/2 sınırında oluştuğu düşünülür.
E.3.1 Ekransız bir YKB 1 içindeki darbeler: Ekransız (örneğin kafes genişliği 5
m’den büyük bir dış YKS ile korunan) bir YKB 1 içinde manyetik endüksiyondan dolayı
oldukça yüksek darbeler oluşabilir. YKD’ye göre beklenen aşırı akımlar Çizelge E.2’de
verilmiştir.
E.3.2 Ekranlı YKB’ler içindeki darbeler: Etkin bir hacimsel ekranlamaya sahip
YKB’lerde (kafes genişliği 5 m’den küçük olmalıdır) manyetik endüksiyonla oluşan darbeler
oldukça zayıftır. Bu darbelerin akımları Madde E.3.1’de verilenlerden çok daha düşüktür.
YKB 2 içinde hem YKB 1’in hem de YKB 2’nin hacimsel ekranlamasından (kaskad
ekranlamadan) dolayı darbeler daha da düşüktür.
E.4 DKD’lerle ilgili genel bilgiler
Montaj yerlerine göre aşağıdaki DKD’ler kullanılmalıdır:
a) Hattın yapıya girişinde (YKB 1 sınırında, örneğin ana dağıtım panosunda),
- Idarbe akımına uygun DKD (dalga şekli 10/350, örneğin Sınıf I’e uygun DKD),
- In akımına uygun DKD (dalga şekli 8/20, örneğin Sınıf II’ye uygun DKD),
b) Korunan cihazın yakınında (YKB 2 veya daha yükseğinin sınırında, örneğin ara
dağıtım panosunda veya prizde)
- In akımına uygun DKD (dalga şekli 8/20, örneğin Sınıf II’ye uygun DKD),
- Birleşik dalgaya uygun DKD (dalga şekli 8/20, örneğin Sınıf III’e uygun DKD).
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – F
Yıllık tehlikeli olay sayısının (N) değerlendirilmesi
574
F.1 Genel:
Yıldırımdan kaynaklanan yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı (N), yıldırımdan korunacak
nesnenin bulunduğu yerdeki fırtınalara ve nesnenin fiziksel özelliklerine bağlıdır. N sayısı
genellikle, yıldırım düşme yoğunluğu (Ng) ile nesnenin eşdeğer toplama alanı çarpılıp
nesnenin fiziksel özelliklerine göre değişen düzeltme faktörleri ile çarpılarak hesaplanır. Ng
yılda km2 başına düşen ortalama yıldırım sayısıdır. Ng için bir harita yoksa ılıman bölgelerde
aşağıdaki denklemle tahmin yapılabilir:
25,1
T
.04,0
d
≈ 0,1Td yıldırım / (yılkm2)
N
g
Burada Td bir yıldaki fırtınalı gün sayısıdır. Bu değer ülkelerin fırtınalı gün sayısını
veren haritalardan ve bu haritaya göre düzenlenmiş çizelgelerden alınabilir. Ülkemiz şehir
merkezleri için Td değerleri Çizelge F.1’de, fırtınalı gün sayısını veren bir harita ise Şekil
F.1’de verilmiştir.
Çizelge F.1 – Türkiye’deki şehir merkezleri için ortalama yıldırımlı gün sayıları
Şehir Adı
Adana
Adıyaman
Afyon
Ağrı
Aksaray
Amasya
Ankara
Antalya
Ardahan
Artvin
Aydın
Balıkesir
Bartın
Batman
Bayburt
Bilecik
Bingöl
Bitlis
Bolu
Burdur
Bursa
Çanakkale
Çankırı
Çorum
Denizli
Diyarbakır
Düzce
Not 1- Bu değerler halen geçerli olup; ileride bu değerlerin Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü tarafından revize
edilmesi durumunda en son değerler göz önüne alınacaktır. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi söz konusu Genel Müdürlükten
alınabilir.
Şehir Adı
Edirne
Elazığ
Erzincan
Erzurum
Eskişehir
Gaziantep
Giresun
Gümüşhane
Hakkari
Hatay
Iğdır
Isparta
İstanbul
İzmir
İzmit
Kahramanmaraş
Karabük
Karaman
Kars
Kastamonu
Kayseri
Kilis
Kırıkkale
Kırklareli
Kırşehir
Konya
Kütahya
Şehir Adı
Malatya
Manisa
Mardin
Mersin
Muğla
Muş
Nevşehir
Niğde
Ordu
Osmaniye
Rize
Sakarya
Samsun
Şanlıurfa
Siirt
Sinop
Şırnak
Sivas
Tekirdağ
Tokat
Trabzon
Tunceli
Uşak
Van
Yalova
Yozgat
Zonguldak
Td
32
21,5
26,2
27,1
21,4
13,5
23
26,5
13
26,1
30,6
30,4
16,2
24
21,5
19,7
18,6
13,6
34,7
26,3
21,6
10,1
19,5
24,7
20,1
17,6
19,3
Td
12,6
21,8
9,5
30,5
36,6
20,3
15,8
17
17,7
8,2
11,8
16,5
26,7
17,3
25,6
15,4
16
21,3
28,3
21,1
17,6
22,6
18,1
18,4
11,3
14,4
33,3
Td
33,7
23,2
21,2
22,6
14,6
17,6
26,5
41,3
28,1
20,5
22,3
18,2
11,5
17,3
15,8
20,4
19,2
17,7
23,6
20,2
17,7
27,4
21,7
30,4
27
18,7
14,8
Elektrik Mühendisleri Odası
575
Şekil F.1 Türkiye fırtınalı gün sayıları haritası.
F.2 Yapıya ve yapıya bağlı bir hatta yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama
yıllık tehlikeli olay sayısının (NDa) değerlendirilmesi
F.2.1 Toplama alanının (Ad) belirlenmesi: Düz arazide tek başına bulunan yapılar için
toplama alanı (Ad) zemin yüzeyi ile yapının üst kısımlarından geçen (ve dokunan) ve etrafında
dönen 1/3 eğimli düz bir çizginin kesişiminin meydana getirdiği alan olarak tanımlanır. Ad
değeri grafik veya matematiksel yoldan belirlenebilir.
Dikdörtgen yapı: Düz arazide bulunan, uzunluğu L, genişliği W ve yüksekliği H olan
tek başına bir dikdörtgen yapı için toplama alanı aşağıdaki gibi hesaplanır:
Elektrik Mühendisleri Odası
Ad = L W + 6 H (L + W) + 9 π H2
Burada L, W ve H metre cinsindendir (Şekil F.2).
Not: Daha doğru bir değerlendirme; yapının yüksekliğini, yapıyı çevreleyen 3H
uzaklıktaki nesneleri ve zemini göz önüne alarak yapılabilir.
576
Şekil F.2 Tekil bir yapının toplama alanı (Ad)
F.2.1.1 Karmaşık biçimli yapı: Yapıda yüksek çatı çıkıntıları (örneğin Şekil F.3) gibi
karmaşık şekiller varsa Ad’yi hesaplamak için grafik yöntem kullanılmalıdır. Çünkü en büyük
(Admax) veya en küçük (Admin) değerlerin kullanılması halinde fark çok büyük olabilir (Çizelge
F.2). Yüksek çatı çıkıntısıyla ilgili toplama alanı Ad' olmak üzere, toplama alanının yaklaşık
değeri; Admin ile Ad' alanlarından büyük olanıdır. Hp çatı çıkıntısının yüksekliği olmak üzere,
Ad' aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
Ad' = 9π Hp
2
Çizelge F.2- Hesaplama yöntemine göre toplama alanı değerleri
Yapı
Boyutları
m
L W H
m2
Grafik yöntem
Şekil A.2
Ad = 47700
Yapı
(en büyük boyutlar)
Yapı
(en küçük boyutlar)
Çıkıntı yüksekliği
Hp
70 30 40
Admax = 71316
70 30 25
Admin = 34770
Şekil F.4
40
Ad' = 45240
Şekil F.4
Elektrik Mühendisleri Odası
577
Şekil F.3 Karmaşık biçimli yapı
F.2.1.2 Bir binanın parçası olan yapılar: Hesaplama yapılacak yapı (S), sadece bir
binanın (B) parçası ise, aşağıdaki koşullara uyulması kaydıyla Ad nin belirlenmesinde yapının
(S) boyutları kullanılabilir (Şekil F.5):
- Yapı (S) binanın (B) ayrı bir düşey parçası olmalıdır,
- Binanın (B) patlama riski olmamalıdır,
- Yapı (S) ile binanın (B) diğer bölümleri arasında, yangının yayılmaması için, yangına
dayanıklılığı 120 dakika (REI ≥ 120) olan duvarlar veya buna eşdeğer korunma önlemleri
alınmalıdır. (REI tanımı için AB’nin 1994/28/02 tarihli ilgili belgesine bakınız)
- Ortak hatlar üzerinden aşırı gerilimin yayılması, bu hatların yapıya giriş noktasında
konulan DKD’ler veya buna eşdeğer diğer korunma önlemleri ile önlenir.
Bu koşullar sağlanamıyorsa binanın tamamının boyutları kullanılmalıdır.
Admin
A'd
Ad
Dikdörtgen yapı; H = Hmin
Çıkıntı; Hp = Hmax
Grafik yöntemle belirlenen toplama alanı
Elektrik Mühendisleri Odası
578
Şekil F.4 Şekil F.3’te gösterilen yapının toplama alanını belirlemek için kullanılan farklı
yöntemler
F.2.2 Yapının konumu: Yapının konumu çevresindeki nesnelere göre bir yerleşim
faktörü (Cd) ile göz önüne alınır (Çizelge F.3).
Çizelge F.3 Yerleşim faktörü (Cd)
Yerleşim durumu
Nesnenin etrafında daha yüksek nesneler veya ağaçlar olması
Nesnenin etrafında aynı yükseklikte veya daha alçak nesneler veya ağaçlar olması
Tekil durumdaki nesne: etrafta nesne olmaması
Tepe üstünde tekil yapı
Cd
0,25
0,5
1
2
F.2.3 Yapı için tehlikeli olay sayısı (ND) (hattın b ucu)
ND aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
ND = Ng Ad/b Cd/b 10-6
Burada;
Ng
Ad/b
Cd/b
Yıldırım düşme yoğunluğu [1/km2.yıl]
Tekil yapının toplama alanı [m2] (Şekil F.2)
Yapının yerleşim faktörü (Çizelge F.3).
Elektrik Mühendisleri Odası
Korunacak bina (B) veya bir bölümü (Ad hesabı gerekli)
Korunması gerekmeyen bina bölümü (Ad hesabı gerekli değil)
Risk hesabı için göz önüne alınan yapı (S), (S’nin boyutları Ad hesabı için
kullanılır)
579
Bölme REI ≥ 120
Bölme REI < 120
Cihaz
İç sistem
DKD
Şekil F.5 Toplama alanı (Ad) hesabı için göz önüne alınacak yapı
F.2.4 Bitişik yapı için tehlikeli olay sayısı (NDa) (hattın a ucu) : Hat bağlı yapının hat
bağlantı noktasına (a ucu) düşen yıldırımlardan dolayı ortalama yıllık tehlikeli olay sayısı NDa
(Madde 11'e ve Şekil 6’ya bakınız) aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
NDa = Ng Ad/a Cd/a Ct 10-6
Burada,
Ng
Ad/a
Cd/a
Ct
Yıldırım düşme yoğunluğu [1/(km2.yıl)]
Tekil komşu yapının toplama alanı [m2] (Şekil F.2)
Bitişik yapının yerleşim faktörü (Çizelge F.3)
Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, çarpma noktası ile yapı arasında
(Çizelge F.5) YG/AG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu
faktör transformatörün YG tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir.
F.3 Yapının yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli
olay sayısının (NM) hesabı
NM = Ng (Am - Ad/b Cd/b) 10-6
Burada,
Ng
Am
Yıldırım düşme yoğunluğu [1/(km2.yıl)]
Yapı yakınına düşen yıldırımlar için toplama alanıdır [m2]. Bu alan yapıdan
250 m uzaklıktaki hatta kadar uzanır (Şekil F.6).
NM < 0 ise NM = 0 alınır.
F.4 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli
olay sayısının (NL) hesabı
Hizmet tesisatlarının her biri için NL aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
NL = Ng Al Cd Ct 10-6
Ng Yıldırım düşme yoğunluğu [1/(km2 yıl)]
Al Hizmet tesisatına düşen yıldırımlar için toplama alanı [m2] (Çizelge F.4 ve Şekil F.6)
Cd Hizmet tesisatının yerleşim faktörü (Çizelge F.3)
Ct Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, düşme noktası ile yapı arasında (Çizelge F.5)
YG/AG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu faktör transformatörün
YG tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir.
Çizelge F.4 Hizmet tesisatının özelliklerine göre toplama alanları (Al ve Ai)
Al
Ai
Havadaki tesisat
[Lc – 3 (Ha + Hb)]6 Hc
1000 Lc
Gömülü tesisat
[Lc – 3 (Ha + Hb)] √ρ
25 Lc √ρ
Al
Ai
Hc
Hizmet tesisatına düşen yıldırımlar için toplama alanı [m2]
Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımlar için toplama alanı [m2]
Hizmet tesisatı iletkenlerinin yerden yüksekliği [m]
Elektrik Mühendisleri Odası
580
Lc
Ha
Hb
ρ
Hizmet tesisatı bölümünün yapı ile birinci düğüm noktası (saha dağıtım dolabı)
arasındaki uzunluğu [m]. En büyük uzunluk olarak 1000 m alınmalıdır. Lc
değeri bilinmiyorsa 1000 m alınmalıdır,
Hizmet tesisatının “a” ucuna bağlı yapının yüksekliği [m]
Hizmet tesisatının “b” ucuna bağlı yapının yüksekliği [m]
Hizmet tesisatının gömülü olduğu yerdeki toprak özdirenci [Ωm]. En büyük
değer olarak 500 Ωm alınmalıdır. ρ bilinmiyorsa 500 Ωm alınmalıdır
Hesaplamalarda;
- Ağ şeklindeki topraklama sistemi varsa kablolar için Al = Ai = 0 alınabilir.
- Korunan yapının hizmet tesisatının “b” ucuna bağlı olduğu varsayılır.
Çizelge F.5 Transformatör faktörü (Ct)
Transformatör
İki sargılı transformatörlü hizmet tesisatı
Sadece hizmet tesisatı
Ct
0,2
1
F.5 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık
tehlikeli olay sayısının (Nl) hesabı
Hizmet tesisatlarının her biri (havai, yeraltı, ekranlı, ekransız, vb) için Nl aşağıdaki
denklemle hesaplanabilir:
Nl = Ng Ai Ce Ct 10-6
Burada,
Ng
Ai
Ce
Ct
Yıldırım düşme yoğunluğu [1/km2.yıl]
Hizmet tesisatının yakınında yere düşen yıldırımlar için toplama alanı [m2]
(Çizelge F.4 ve Şekil F.6)
Çevre faktörü (Çizelge F.6)
Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, düşme noktası ile yapı arasında
(Çizelge F.5) YG/AG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu
faktör transformatörün YG tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir.
Çizelge F.6 Çevre faktörü (Ce)
Çevre
Yüksek binalı şehir merkezleri1)
Şehir merkezleri2)
Banliyöler3)
Kırsal kesim
1) Binaların yüksekliği 20 m’den fazla.
2) Binaları
3) Binaların yüksekliği 10 m’den az.
Ce
0
0,1
0,5
1
Not: Hizmet tesisatının toplama alanı (Ai); (Lc) uzunluğu ile hizmet tesisatının yakınına
düşen yıldırımların 1,5 kV’tan fazla endüklenen aşırı gerilimlere neden olduğu (Di)
uzaklığının iki katı ile çarpımına eşittir (Şekil F.6).
Elektrik Mühendisleri Odası
581
Şekil F.6 Toplama alanları (Ad, Am, Ai, Al)
Elektrik Mühendisleri Odası
582
Ek – G
Bir yapının hasarlanma olasılığının (PX) hesabı
G.1 Yapıya düşen yıldırımların canlılara zarar verme olasılığı (PA):
Yapıya düşen yıldırımlardan kaynaklanan dokunma ve adım gerilimleri nedeniyle
canlıların zarar görmesi olasılığı (PA); korunma önlemlerine bağlı olarak Çizelge G.1’de
verilmiştir.
Çizelge G.1 Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan tehlikeli dokunma ve adım
gerilimleri nedeniyle canlıların zarar görmesi olasılıkları (PA)
Korunma önlemi
Korunma önlemi yok
Yalıtımlı (örneğin en az 3 mm kalınlıklı XLPE) açıktaki indirme
iletkenlerinin kullanılması
Zeminde eş potansiyelleme (potansiyel dengelemesi) yapılması
Uyarı işaretleri kullanılması
PA
1
10-2
10-2
10-1
Birden fazla korunma önlemleri alınmış ise eşdeğer PA değeri, bileşen olasılıklarının
çarpımına eşittir (Daha fazla bilgi için Bölüm 4 Madde 16.a ve Madde 16.b’ye bakınız).
Yapı çelik donatısının indirme iletkeni olarak kullanılması veya fiziksel kısıtlamaların
olması durumunda PA olasılığı ihmal edilebilir.
G.2 Yapıya düşen yıldırımların fiziksel hasara neden olma olasılığı (PB):
PB olasılığı YKD’ye bağlı olarak Çizelge G.2’de verilmiştir.
Çizelge G.2 Fiziksel hasarın azaltılması önlemlerine göre (PB) değerleri
Yapı özellikleri
Yapı YKS ile korunmuyorsa
Yapı YKS ile korunuyorsa
YKS sınıfı
-
IV
III
II
I
Yapının YKS I’e uygun yakalama ucu sistemi ve doğal indirme iletkeni
olarak çalışan sürekli metal veya çelik donatılı betonu varsa
çalışan sürekli metal veya çelik donatılı betonu varsa
PB
1
0,2
0,1
0,05
0,02
0,01
0,001
G.3 Yapıya düşen yıldırımların iç sistemlerin arızalanmasına yol açma olasılığı
(PC):
PC olasılığı uygulanan DKD korunma olasılığına eşittir.
PC = PDKD
DKD tasarımının yapıldığı YKD’ye bağlı olarak PDKD değerleri Çizelge G.3’te
verilmiştir.
Çizelge G.3- YKD’ye bağlı olarak PDKD olasılıkları
YKD
DKD korunması yok
III – IV
II
I
PDKD
1
0,03
0,02
0,01
Elektrik Mühendisleri Odası
583
Not 1: DKD korunması sadece YKS ile korunan veya doğal YKS olarak çalışan sürekli
metal veya çelik donatılı betona sahip olan ve Bölüm 4’ün kuşaklama ve topraklama
koşullarının yerine getirildiği yapılarda etkilidir.
Not 2: Yıldırımdan korunmuş kablolardan oluşan dış hatlara bağlı olan ekranlanmış iç
sistemler veya iletkenleri; yıldırımdan korunmuş kablo kanalları, metal borular veya metal
tüpler içinde olan sistemler için DKD korunmasına ihtiyaç duyulmayabilir.
Not 3: YKD I için tanımlanan koşullara göre daha iyi korunma özelliklerine sahip DKD
sağlanması durumunda (daha yüksek akıma dayanma özelliği, daha düşük korunma düzeyi
gibi) daha küçük PDKD değerleri (0,005 – 0,001) alınabilir.
G.4 Yapının yakınına düşen yıldırımların iç sistemlerin arızalanmasına neden
olma olasılığı (PM):
PM olasılığı, uygulanan yıldırımdan korunma önlemlerine bağlı KMS faktörü ile değişir.
Bölüm 5’in kurallarına uygun DKD korunması sağlanmadığı zaman PM değeri PMS değerine
eşit olur. KMS’ye bağlı olarak PMS değerleri Çizelge G.4’te verilmiştir.
Çizelge G.4 - KMS için PMS olasılıkları
KMS
≥ 0,4
0,15
0,07
0,035
0,021
0,016
0,015
0,014
≤ 0,013
PMS
1
0,9
0,5
0,1
0,01
0,005
0,003
0,001
0,0001
Bölüm 5’in kurallarına uygun DKD korunması sağlandığı zaman PM değeri PDKD değeri
ile PMS değerinden küçük olanına eşit olur. Dayanıklılık veya dayanma gerilimi bakımından
ilgili standartlara uygun olmayan cihazlara sahip iç sistemler için PMS = 1 değeri kabul
edilmelidir.
KMS faktörünün değeri aşağıdaki denklemle bulunur:
KMS = KS1 KS2 KS3 KS4
KS1
KS2
KS3
KS4
Yapının, YKS’nin veya YKB 0/1 sınırındaki diğer ekranların ekranlama etkinliğini göz önüne alan bir faktör,
Yapının içinde YKB X/Y (X > 0, Y > 1) sınırındaki ekranlama etkinliğini göz önüne alan bir faktör,
İç sistem içindeki iletkenlerin özelliklerini göz önüne alan bir faktör (Çizelge G.5),
Korunan sistemin darbe dayanma gerilimini göz önüne alan bir faktör.
YKB’nin içinde ekranın sınırından itibaren en az kafes genişliği (w) kadar güvenlik
uzaklığında, YKS veya kafes biçimli hacimsel ekranların KS1 ve KS2 faktörleri aşağıdaki gibi
alınabilir:
KS1 = KS2 = 0,12 w
Burada w, metre olarak, kafes biçimli hacimsel ekranların veya kafes tipi YKS indirme
iletkenlerinin kafes genişliği veya yapının metal sütunları arasındaki uzaklık veya doğal YKS
olarak çalışan çelik donatılar arasındaki açıklıktır.
Kalınlığı 0,1 mm - 0,5 mm arasında olan sürekli metal ekranlar için: KS1 = KS2 = 10-4 -
10-5
Not 1: Bölüm 5’e uygun kuşaklama ağı sağlanmışsa KS1 ve KS2 değerleri yarıya
düşürülebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Endüksiyon etkisi oluşturan halkaların YKB sınırındaki ekranına güvenlik uzaklığından
daha yakın geçtiği durumlarda; KS1 ve KS2 değerleri daha yüksektir. Örneğin, ekrana uzaklık
0,1 w ila 0,2 w ise KS1 ve KS2 değerleri iki katına çıkarılmalıdır. Kaskad bağlı YKB’ler için
KS2 değeri, her bir YKB’nin KS2 değerlerinin çarpımına eşittir.
Not 2: KS1 için en büyük değer 1 alınmalıdır.
584
Çizelge G.5 İç sistemler içindeki iletkenlere bağlı olarak KS3 faktörleri
İç sistem içindeki iletkenlerin tipi
Ekransız kablo1); endüksiyon etkisi oluşturan halkaları önlemek için güzergâh önlemi alınmamış
Ekransız kablo2); endüksiyon etkisi oluşturan büyük halkaları önlemek için güzergâh önlemi alınmış
Ekransız kablo3); endüksiyon etkisi oluşturan halkaları önlemek için güzergâh önlemi alınmış
Ekranlı kablo4); ekran direnci 5 < RS ≤ 20 Ω /km
Ekranlı kablo4); ekran direnci 1 < RS ≤ 5 Ω /km
Ekranlı kablo4); ekran direnci RS ≤ 1 Ω /km
1) Büyük binalarda farklı güzergâha sahip halka iletkenleri (halkalar yaklaşık 50 m2).
Güzergâhı aynı kablo içinde bulunan halka iletkenleri (halkalar yaklaşık 0,5 m2 ).
4) Her iki uçta eş potansiyel kuşağa bağlı, ekran direnci RS (Ω /km) olan kablo, donanım aynı kuşaklama barasına bağlı.
KS3
1
0,2
0,02
0,001
0,0002
0,0001
Her iki uçta eş potansiyel kuşağına bağlı olan sürekli metal borular içinden geçen
iletkenler için KS3 değeri 0,1 ile çarpılır.
KS4 faktörü aşağıdaki gibi hesaplanır:
KS4 = 1,5 / Uw
Burada Uw korunan sistemin kV cinsinden darbe dayanım gerilimidir.
İç sistemde farklı darbe dayanım gerilimine sahip cihazlar varsa en düşük darbe
dayanım gerilimine karşılık gelen KS4 faktörü seçilmelidir.
G.5 Hizmet tesisatına düşen yıldırımların canlıların zarar görmesine neden olma
olasılığı (PU):
Dokunma gerilimlerinden dolayı, canlıların zarar görmesi olasılığı (PU), hizmet
tesisatının ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin darbe dayanım
gerilimlerine ve hizmet tesisatının girişinde alınan korunma önlemlerine (fiziksel kısıtlamalar,
uyarı işaretleri, vb) ve DKD’ye bağlıdır.
Bölüm 4’e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için DKD kullanılmamışsa; PU’nun
değeri PLD ye eşittir. PLD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç
sistemlerin arızalanma olasılığıdır. PLD değerleri Çizelge G.6’da verilmiştir.
Bölüm 4’e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için DKD kullanılmışsa; PU’nun
değeri PDKD ve PLD değerlerinden küçük olanına eşittir.
Not: PU’yu azaltmak için Bölüm 5’e uygun DKD korunması gerekli değildir. Bölüm 4’e
uygun DKD yeterlidir.
Çizelge G.6 – Kablo ekranlama direncine (RS) ve donanımın darbe dayanım gerilimine
(UW) bağlı olarak PLD olasılık değerleri
UW
kV
1,5
2,5
4
6
5 < RS ≤ 20
Ω /km
1
0,95
0,9
0,8
1 < RS ≤ 5
Ω /km
0,8
0,6
0,3
0,1
RS ≤ 1
Ω /km
0,4
0,2
0,04
0,02
Ekransız hizmet tesisatı için PLD = 1 alınmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
585
Fiziksel kısıtlamalar, uyarı işaretleri gibi korunma önlemleri alınırsa PU değeri Çizelge
G.1’de verilen PA değeri ile çarpılarak daha da azaltılır.
G.6 Hizmet tesisatına düşen yıldırımların fiziksel hasara neden olma olasılığı (PV):
PV olasılığı hizmet tesisatı ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin
darbe dayanma gerilimlerine ve kullanılan DKD’ye bağlıdır.
Bölüm 4’e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için DKD kullanılmamışsa; PV
değeri, PLDye eşittir. PLD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç
sistemlerin arızalanması olasılığı olup Çizelge G.6’da verilmiştir.
Bölüm 5’e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için DKD kullanılmışsa; PV değeri,
PDKD ve PLD değerlerinden küçük olanına eşittir. PV değerini azaltmak için DKD koruması
gerekli değildir. Bölüm 4’e uygun DKD yeterlidir.
G.7 Hizmet tesisatına düşen yıldırımların iç sistemlerin arızalanmasına neden olma
olasılığı (PW):
PW olasılığı hizmet tesisatı ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin
darbe dayanım gerilimlerine ve tesis edilen DKD’lere bağlıdır.
Bölüm 5’e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için DKD kullanılmamışsa; PW
değeri, PLD değerine eşittir. PLD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç
sistemlerin arızalanması olasılığı olup Çizelge G.6’da verilmiştir.
Bölüm 5’e uygun olarak DKD kullanılmışsa; PW değeri PDKD (Çizelge G.3) ve PLD
değerlerinden küçük olanına eşittir.
G.8 Yapıya giren hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımların iç istemlerin
arızalanmasına neden olma olasılığı (PZ):
PZ olasılığı, hizmet tesisatı ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı sistemlerin
darbe dayanım gerilimlerine ve sağlanan korunma önlemlerine bağlıdır.
Bölüm 5’e uygun olarak DKD sağlanmamışsa PZ değeri, PLI değerine eşittir. PLI ise
bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç sistemlerin arızalanma olasılığı olup,
Çizelge G.7’de verilmiştir.
Bölüm 5’e uygun olarak DKD sağlanmışsa PZ değeri, PDKD ve PLI değerlerinden küçük
olanına (Çizelge G.3) eşittir.
Çizelge G.7 – Kablo ekranlama direncine (RS) ve donanımın darbe dayanım gerilimine
(UW) bağlı olarak PLI değerleri
UW
kV
1,5
2,5
4
6
Ekran
yok
Ekran donanımın bağlandığı
eş potansiyel kuşağına bağlı
değil
1
0,4
0,2
0,1
0,15
0,06
0,03
0,02
Ekran donanımın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı
5 < RS ≤ 20
Ω/km
0,5
0,2
0,1
0,05
1 < RS ≤ 5
Ω/km
0,04
0,02
0,008
0,004
RS ≤ 1
Ω/km
0,02
0,008
0,004
0,002
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – H
Bir yapıda kayıpların (LX) belirlenmesi
586
Kayıplar (LX) YKS tasarımcısı tarafından belirlenmelidir. Bu ekte verilen değerler,
önerilen ortalama değerlerdir.
H.1 Ortalama bağıl yıllık kayıp miktarı:
Kayıpların (LX) hesaplanmasında; yıldırımdan kaynaklanabilecek çeşitli hasarların
ortalama bağıl miktarı esas alınır.
Kaybın büyüklüğü aşağıdakilere bağlıdır:
- Kişi sayısı ve bunların riskli yerlerde kalma süresi,
- Kamuya sağlanan hizmetin tipi ve önemi,
- Hasardan etkilenen malların değeri.
Kayıp (LX); göz önüne alınan kayıp tipine (L1, L2, L3 ve L4) ve her kayıp tipi için
kayba neden olan hasar tipine (D1, D2 ve D3) göre değişiklik gösterir. Burada:
Lt
Lf
Lo
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı yaralanmadan kaynaklanan kayıp,
Fiziksel hasardan kaynaklanan kayıp,
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp.
H.2 Can kaybı
Lt , Lf ve Lo değerleri aşağıdaki ilişki kullanılarak kazazede sayısından tayin edilebilir:
LX = (np /nt) (tp / 8760)
Burada,
np Tehlikeye düşen kişi (kazazede) sayısı,
nt Yapıdaki toplam kişi sayısı,
tp
İnsanların tehlikeli bir yerde (yapı dışında sadece Lt veya yapı içinde Lt , Lf ve Lo)
oldukları süre [saat].
Çizelge H.1’de np, nt ve tp değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu
durumlarda Lt, Lf ve Lo ortalama değerleri verilmiştir.
Çizelge H.1 - Lt , Lf ve Lo için ortalama değerler
Yapı tipi
Bütün yapı tipleri – (İnsanlar bina içinde)
Bütün yapı tipleri – (İnsanlar bina dışında)
Yapı tipi
Hastane, otel, kamu binaları
Sanayi, ticari, okul binaları
Eğlence yerleri, ibadethaneler, müzeler
Diğerleri
Yapı tipi
Patlama riski olan yapılar
Hastaneler
Lt
10-4
10-2
Lf
10-1
510-2
2 10-2
10-2
Lo
10-1
10-3
Can kaybı yapının özelliklerine de bağlıdır. Bunlar arttırma (hz) ve azaltma (rf, rp, ra, ru)
yönünde etki eden faktörlerle göz önüne alınır:
LA = ra Lt
LU = ru Lt
Elektrik Mühendisleri Odası
587
LB = LV = rp hz rf Lf
LC = LM = LW = LZ = LO
Burada;
ra
ru
rp
rf
hz
Toprak tipine bağlı olarak can kaybını azaltma faktörü (Çizelge H.2),
Basılan yerin tipine bağlı olarak can kaybını azaltma faktörü (Çizelge H.2),
Yangına bağlı olarak alınan önlemlere ilişkin fiziksel hasardan kaynaklanan kayıpları azaltma faktörü (Çizelge H.3),
Yapının yangın riskine bağlı olarak fiziksel hasardan kaynaklanan kayıpları azaltma faktörü (Çizelge H.4),
Özel bir tehlike olmasına bağlı olarak can kaybını arttırma faktörü (Çizelge H.5),
Çizelge H.2 – Toprağa ve basılan yerin yüzeyine bağlı olarak ra, ru değerleri
Yüzey tipi
Tarımsal, beton
Mermer, seramik
Çakıl, duvardan duvara halı, halı
Asfalt, muşamba, ahşap
1) Değerler 500 N kuvvetle sıkıştırılan 400 cm2 elektrot ile yeterince uzak bir nokta arasında ölçülmüştür.
Dokunma direnci
kΩ1)
≤ 1
1-10
10-100
≥ 100
ra ve ru
10-2
10-3
10-4
10-5
Çizelge H.3 – Yangın sonuçlarını azaltmaya yönelik önlemlere bağlı olarak rp değerleri
Önlem
Önlem yok
Aşağıdaki önlemlerden biri: Yangın söndürücüler, elle çalıştırılan sabit yangın söndürme tesisleri, elle çalıştırılan
yangın alarm tesisleri, hidrantlar, yangına karşı korunmalı bölmeler, korunmalı kaçış yolları.
Elle çalıştırılan sabit yangın söndürme tesisleri veya otomatik yangın alarm tesisleri1)
rp
1
0,5
0,2
1) Sadece aşırı gerilimlere ve diğer hasarlara karşı korunmuşsa ve itfaiye 10 dakikadan daha kısa bir sürede geliyorsa.
Birden fazla önlem alınmışsa rp için ilgili değerlerin en küçüğü olarak alınır. Patlama
riski olan yapılarda rp = 1 alınır.
Çizelge H.4 – Yapının yangın riskine bağlı olarak rf değerleri
Yangın riski
Patlama
Yüksek
Normal
Düşük
Yok
rf
1
10-1
10-2
10-3
0
Not 1: Patlama riski olan yapılar ve içinde patlayıcı madde karışımları bulunan yapılar
için, daha detaylı rf hesabı gerekebilir.
Not 2: Yanıcı maddelerden yapılmış olan yapılar, çatısı yanıcı maddelerden yapılmış
olan yapılar veya özgül yangın yükü 800 MJ/m2’den yüksek olan yapılar, yangın riski yüksek
olan yapılar olarak alınabilir.
Not 3: Özgül yangın yükü 800 MJ/m2 ile 400 MJ/m2 arasında olan yapılar yangın riski
normal olan yapılar olarak alınabilir.
Not 4: Özgül yangın yükü 400 MJ/m2’den az olan yapılar ve içinde yanıcı maddelerin
çok seyrek olarak bulunduğu yapılar yangın riski düşük olan yapılar olarak alınabilir.
Not 5: Özgül yangın yükü, bir yapıda bulunan toplam yanıcı madde miktarı enerjisinin
yapının toplam yüzey alanına oranıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
588
Çizelge H.5 – Özel tehlike olması halinde hz faktörü değerleri
Özel tehlike cinsi
Özel tehlike yok
Düşük seviyeli panik (yapının iki katla sınırlı olması, insan sayısının 100’den fazla olmaması vb.)
Orta seviyeli panik (yapının kültür ve spor faaliyetlerine tahsis edilmesi ve katılan insan sayısının 100 ile
1000 arasında olması vb.)
Yapıyı boşaltma zorluğu (hareket zorluğu bulunan insanların yapılar, hastaneler vb.)
Yüksek seviyeli panik (yapının kültür ve spor faaliyetlerine tahsis edilmesi ve katılan insan sayısının
1000’den fazla olması vb.)
Etraf ve çevre için tehlike
Etrafın ve çevrenin kirletilmesi
hz
1
2
5
5
10
20
50
H.3 Kamu hizmetlerinin kabul edilemeyecek şekilde kaybı:
LX (Lf veya Lo) aşağıdaki ilişki kullanılarak belirlenebilir:
LX = (np /nt) (t / 8760)
Burada,
np
nt
t
Tehlikeye düşen ortalama kişi sayısı (hizmet verilemeyen kullanıcı),
Toplam kişi sayısı (hizmet verilen kullanıcı),
Yıllık hizmet kaybı süresi [saat].
Çizelge H.6’da, np, nt ve t değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu
durumlar için Lf ve Lo ortalama değerleri verilmiştir.
Çizelge H.6 - Lf ve Lo için ortalama tipik değerler
Hizmet tipi
Gaz, su
TV, iletişim, elektrik
Lf
10-1
10-2
Lo
10-2
10-3
Kamu hizmetlerinin kaybı yapının özelliklerinden ve rp azaltma faktöründen etkilenir:
LB = LV = rp rf Lf
LC = LM = LW = LZ = LO
rp ve rf değerleri sırasıyla Çizelge H.3 ve Çizelge H.4’te verilmiştir.
H.4 Kültürel mirasın kaybı
LX (Lf ) aşağıdaki şekilde belirlenebilir.
LX = c/ct
Burada;
c Olası yapı kaybının ortalama değeri (örneğin olası mal kayıplarının sigorta değeri),
ct Yapının toplam değeri (yapıda bulunan sigortalanmış bütün malların değeri).
c ve ct değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu durumlar için ortalama
değer olarak Lf = 10-1 alınır.
Kültürel mirasın kaybı, yapının özelliklerinden ve rp azaltma faktöründen etkilenir:
LB = LV = rp rf Lf
rp ve rf değerleri sırasıyla Çizelge H.3 ve Çizelge H.4’te verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
589
H.5 Ekonomik kayıp
LX (Lt, Lf veya Lo) aşağıdaki ilişki kullanılarak belirlenebilir.
LX = c/ct
Burada;
c
ct
Olası yapı kaybının ortalama değeri (içindekileri ve ilgili faaliyetleri ve bunların
sonuçlarını da kapsayacak şekilde),
Yapının toplam değeri (içindekileri ve ilgili faaliyetleri de kapsayacak şekilde).
c ve ct değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu durumlar için Lt, Lf ve
Lo değerleri Çizelge H.7’de verilmiştir.
Çizelge H.7 Lt, Lf ve Lo için ortalama değerler
Bütün tipler – (bina içinde)
Bütün tipler – (bina dışında)
Yapı tipi
Yapı tipi
Hastane, sanayi, müze, tarımsal yerler
Otel, okul, büro, ibadethane, eğlence yeri, ticari bina
Diğer
Yapı tipi
Patlama riski olan yapılar
Hastane, sanayi, büro, otel, ticari bina
Müze, tarımsal yerler, okul, ibadethane, eğlence yeri
Diğer
Lt
10-4
10-2
Lf
0,5
0,2
0,1
Lo
10-1
10-2
10-3
10-4
Ekonomik değer kaybı yapının özelliklerinden etkilenir. Bunların belirlenmesinde
arttırma (hz) ve azaltma (rf, rp, ra, ru) yönünde etki eden faktörler göz önüne alınır:
LA = ra Lt
LU = ru Lt
LB = LV = rp rf hZ Lf
LC = LM = LW = LZ = LO
ra ve ru değerleri Çizelge H.2’de; rp değerleri Çizelge H.3’te, rf değerleri Çizelge H.4’te
ve hZ değerleri Çizelge H.5’te verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – I
590
Hizmet tesisatına hasar gelmesi olasılığının (P'X) hesaplanması
Bu ekte verilen olasılıklar, önerilen değerlerdir. Gerekçesi açıklanmak koşuluyla başka
değerler de kullanılabilir.
I.1 Metal iletkenli hatlar
I.1.1 Yapıya bağlı bir hatta düşen yıldırımların hasar yapma olasılığı, P'B ve P'C:
P'B ve P'C olasılıkları Ia arıza akımına bağlıdır. Ia hattın özelliklerine, yapıya giren
hizmet tesisatı sayısına ve alınan korunma önlemlerine bağlıdır. Ekransız hatlar için Ia = 0
alınmalıdır. Ekranlı hatlar için:
Ia = 25 n UW / (RS Kd Kp) [kA]
Kd
Kp
UW
RS
n
Hat özelliklerine bağlı faktör (Çizelge I.1),
Uygulanan korunma önlemlerine bağlı faktör (Çizelge I.2),
Darbe dayanım gerilimi [kV] (kablolar için Çizelge I.3, cihazlar için Çizelge
I.4),
Kablonun ekranlama direnci [Ω/km],
Yapıya giren hizmet tesisatı sayısı.
Not: Yapının giriş noktasındaki DKD’ler arıza akımını (Ia) arttırır.
Çizelge I.1 – Ekranlı hattın özelliklerine bağlı olarak Kd faktörleri
Hat
Ekran toprakla temasta ise
Ekran toprakla temasta değil ise
Kd
1
0,4
Çizelge I.2 – Korunma önlemlerine bağlı olarak Kp faktörleri
Hat
Korunma önlemi yok
Ek ekranlama iletkenleri – tek iletkenli1)
Ek ekranlama iletkenleri – iki iletkenli1)
Yıldırımdan korunmuş kablo kanalı
Yıldırımdan korunmuş kablo
Ek ekranlama iletkenleri – çelik boru
1) Ekranlama iletkeni kablonun yaklaşık 30 cm yukarısına döşenir. İki ekranlama
iletkeni kablo eksenine göre simetrik olarak kablonun yaklaşık 30 cm yukarısına
döşenir.
Kp
1
0,6
0,4
0,1
0,02
0,01
Çizelge I.3 – Kablo tipine bağlı olarak UW darbe dayanma gerilimi değerleri
Kablo tipi
İletişim - kağıt yalıtımlı
İletişim - PVC, PE yalıtımlı
Elektrik
Elektrik
Elektrik
Elektrik
Elektrik
Elektrik
Un
kV
-
-
≤ 1
3
6
10
15
20
UW
kV
1,5
5
15
45
60
75
95
125
Elektrik Mühendisleri Odası
591
Çizelge I.4 – Cihaz tipine bağlı olarak UW darbe dayanım gerilimi değerleri
Cihaz tipi
Elektronik
Elektrikli kullanıcı cihazı (Un < 1 kV)
Elektrikli şebeke cihazı (Un < 1 kV)
UW
kV
1,5
2,5
6
Arıza akımına (Ia) bağlı olarak P'B ve P'C değerleri Çizelge I.5’te verilmiştir.
Uygun DKD’ler kullanılmış ise; P'B ve P'C değerlerinin PDKD’ye eşit olduğu varsayılır
(Çizelge G.3).
Çizelge I.5 - Arıza akımına (Ia) bağlı olarak P'B, P'C, P'V ve P'W değerleri
Ia
kA
0
3
5
10
20
30
40
50
60
80
100
150
200
300
400
600
P'B , P'C , P'V , P'W
1
0,99
0,95
0,9
0,8
0,6
0,4
0,3
0,2
0,1
0,05
0,02
0,01
0,005
0,002
0,001
I.1.2 Bir hatta düşen yıldırımların hasar yapma olasılığı, P'V ve P'W:
P'V ve P'W olasılıkları, Ia arıza akımına bağlıdır. Ia hattın özelliklerine ve alınan korunma
önlemlerine bağlıdır. Ekransız hatlar için Ia = 0 alınmalıdır. Ekranlı hatlar için Ia aşağıdaki
denklemle göre hesaplanmalıdır:
Ia = 25 UW / (RS Kd Kp) [kA]
Kd
Kp
UW
RS
Hat özelliklerine bağlı faktör (Çizelge I.1),
Uygulanan korunma önlemlerine bağlı faktör (Çizelge I.2),
Darbe dayanma gerilimi [kV] (kablolar için Çizelge I.3, cihazlar için Çizelge
I.4),
Kablonun ekranlama direnci [Ω/km].
İletişim hatlarında P'V hesabında Ia arıza akımının en büyük değerleri aşağıdaki gibi
alınır:
Ia = 40 kA kurşun ekranlı kablolar,
Ia = 20 kA alüminyum ekranlı kablolar.
Ia arıza akımına bağlı olarak P'V ve P'W değerleri Çizelge I.5’te verilmiştir.
I.1.3 Bir hattın yakınına düşen yıldırımların hasar yapma olasılığı, P'Z:
P'Z olasılığı hattın özelliklerine ve alınan korunma önlemlerine bağlıdır. Uygun
DKD’ler kullanılmamışsa P'Z değeri PLI değerine eşittir. PLI değerleri Çizelge G.7’de
Elektrik Mühendisleri Odası
verilmiştir. Bölüm 5’e uygun DKD’ler kullanılmışsa P'Z değeri, PDKD (Çizelge G.3) ile PLI
değerlerinden küçük olanına eşittir.
592
Elektrik Mühendisleri Odası
593
Ek J
Hizmet tesisatındaki kayıpların (L'X) değerlendirilmesi
J.1 Yıllık ortalama bağıl kayıp değeri:
L'X yıldırım düşmesinden kaynaklanabilecek belli tipteki hasarların ortalama bağıl
miktarını esas alır. Burada hasarın hem etki alanı hem de etkileri göz önüne alınmıştır. Bu
değer aşağıdakilere bağlıdır:
- Kamuya sağlanan hizmetin tipi ve önemi,
- Hasardan etkilenen malların değeri.
Kayıp (L'X); göz önüne alınan kayıp tipine (L'1, L'2 ve L'4) ve her kayıp tipi için kayba
neden olan hasar tipine (D2 ve D3) göre değişiklik gösterir. Burada:
L'f : Fiziksel hasardan kaynaklanan kayıp,
L'o : İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıptır.
J.2 Kamu hizmetlerinin kabul edilemeyecek şekilde kaybı:
L'x (L'f veya L'o) aşağıdaki ilişki kullanılarak hesaplanabilir:
L'X = (np /nt) (t / 8760)
Burada;
np
nt
t
Hizmet verilmeyen ortalama kullanıcı sayısı,
Hizmet verilen kullanıcı sayısı,
Yıllık hizmet kaybı süresi [saat].
Çizelge J.1’de np, nt ve t değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu
durumlar için L'f ve L'o için ortalama değerleri verilmiştir.
Çizelge J.1 – L'f ve L'o için değerler
Hizmet tipi
Gaz, su
TV, iletişim, elektrik
L'f
10-1
10-2
L'o
10-2
10-3
Kamu hizmetlerinin kaybı yapının özelliklerine aşağıdaki gibi bağlıdır:
L'B = L'V = L'f
L'C = L'W = L'Z = L'o
J.3 Ekonomik kayıp:
L'x (L'f veya L'o) aşağıdaki ilişki kullanılarak hesaplanabilir:
L'X = c/ct
Burada;
c Olası yapı kaybının, içindekilerin ve ilgili faaliyetlerin ortalama tutarı,
ct Yapının, içindekilerin ve ilgili faaliyetlerin toplam tutarı.
c ve ct değerlerinin kesin olarak belirlenemediği veya zor olduğu durumlar için ve bütün
hizmet tipleri için L'f ve L'o değerleri aşağıdaki gibidir.
L'f = 10-1 ve L'o = 10-3
Ekonomik değer kaybı hizmet tesisatının özelliklerine aşağıdaki gibi bağlıdır:
L'B = L'V = L'f
L'C = L'W = L'Z = L'o
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – K
Anahtarlama aşırı gerilimleri
594
İç aşırı gerilimler farklı nedenlerden meydana gelir. Olası nedenlerden biri yıldırım
atlamasından dolayı kısa devre oluşmasıdır. Bu da çoğu kez geçici ve anahtarlama aşırı
gerilimlerine yol açabilir. Bundan dolayı, iç aşırı gerilimlere karşı önlem alınması gerekir.
Çoğu durumda, anahtarlama aşırı gerilimleri yıldırımdan kaynaklananlara göre daha az
hasara neden olur ve yıldırım darbelerine karşı korunma elemanları (DKD’ler), anahtarlama
darbelerine karşı da etkili korunma sağlar.
Anahtarlama aşırı gerilimlerinin incelenmesi ile ilgili bir çalışma yapıldığında; risk
değerlendirmesi, yıldırımın hatlarda endüklediği darbeler için yapılan değerlendirmeye çok
benzer. Ancak, yıllık anahtarlama aşırı gerilim sayısı (Ns) farklıdır.
İki tip anahtarlama darbesi vardır:
- Tekrarlanan darbeler
(devre kesicilerin çalışması, kondansatör gruplarının
anahtarlanması vb.). Bunlar, cihazların elle veya otomatik çalıştırılması ile oluşur. Oluşma
sıklığı günde bir iki kereden ark kaynağı makinası örneğinde olduğu gibi günde birçok kereye
kadar değişir. Bu darbelerin oluşma sıklığı ve genliği (ve elektrikli cihazlar üzerindeki
etkileri) genel olarak iyi bilinmektedir. Bu gibi durumlarda teçhizatı korumak için karar
verme konusunda risk analizi yapmak genellikle yararlı olmaz.
- Rastgele darbeler (devre kesicilerin veya sigortaların bir hatayı düzeltmek üzere
çalışması vb.). Bu durumda oluşma sıklığı, tanım gereği, bilinemez ve bunların genliği diğer
elektrikli cihazlar üzerindeki etkileri de bilinmeyebilir. Bu durumda bu cins hasar kaynağına
karşı korunmaya gerek olup olmadığı konusunda karar vermek için risk analizi yapılmalıdır.
Anahtarlama aşırı gerilimlerinin genliği ancak belirli elektrik tesislerinde yapılacak
ayrıntılı ölçümlerle ve verilerin istatistiksel analizi ile hesaplanır. Genel olarak, anahtarlama
aşırı gerilimlerinin oluşma sıklığı genlikleri ile azalır.
Alçak gerilim sistemlerinde, anahtarlama aşırı gerilimlerinin 4 kV’tan küçük olması ve
sadece 1000 taneden 2 tanesinin 2,5 kV’u aşması beklenir. Bir yılda meydana gelebilecek
toplam tahmin edilen veya ölçülen anahtarlama aşırı gerilimlerinin sayısı (ns) esas alınarak
2,5 kV’tan yüksek (fakat 4 kV’tan küçük) toplam sayı (NS) aşağıdaki denklemle
hesaplanabilir:
NS = 0,002 ns
Hasar olasılığı (P) ve bunun sonucu oluşan kayıp (L) yıldırımın endüklediği darbelerinki
ile aynıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – L
Kayıp maliyetinin hesaplanması
595
Korunma önlemi yokken toplam kayıp maliyeti (CL) aşağıdaki denklemle
hesaplanabilir:
CL = (RA + RU) CA + (RB + RV) (CA + CB + CS + CC) + (RC + RM + RW + RZ) CS
Burada;
Korunma önlemi yokken hayvanların kaybı ile ilgili risk bileşeni,
RA ve RU
RB ve RV
Korunma önlemi yokken fiziksel hasarla ilgili risk bileşeni,
RC, RM, RW, RZ Korunma önlemi yokken elektrikli ve elektronik sistemlerin
CA
CS
CB
CC
arızalanması ile ilgili risk bileşeni,
Hayvanların maliyeti,
Yapıdaki sistemlerin maliyeti,
Binanın maliyeti,
Bina içindekilerin maliyetidir.
Korunma önlemleri olmasına rağmen, ortaya çıkan (artık) kayıp maliyeti (CRL) ise
aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
CRL = (R'A + R'U) CA + (R'B + R'V) (CA + CB + CS + CC) + (R'C + R'M + R'W + R'Z)
CS
Burada;
R'A ve R'U
Korunma önlemleri varken hayvanların kaybı ile ilgili risk
bileşeni,
Korunma önlemleri varken fiziksel hasarla ilgili risk bileşeni,
R'B ve R'V
R'C, R'M, R'W, R'Z Korunma önlemleri varken elektrikli ve elektronik sistemlerin
arızalanması ile ilgili risk bileşenidir.
Korunma önlemlerinin yıllık maliyeti (CPM) aşağıdaki denklemle hesaplanabilir:
CPM = CP (i + a + m)
Burada;
Cp Korunma önlemlerinin maliyeti,
i
a
m
Faiz oranı,
Amortisman oranı,
Bakım sıklığıdır.
Yıllık para tasarrufu (S) aşağıdaki denklemle hesaplanır:
S = CL – (CPM – CRL)
Yıllık para tasarrufu S > 0 ise korunma yapılması uygundur.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – M
Yapılar için örnek çalışma
596
Bu ekte, bu yönetmelikteki kurallara uygun olarak yapılar için risk hesabına ilişkin
örnekler verilmiştir. Bunun için bir tekil ev, bir ticari bina, bir hastane ve bir apartman dairesi
örnek olarak seçilmiştir. Bütün tesislerde ve sistemlerde bulunan özel durumların ele alınması
amaçlanmamıştır. Bu örneklerin amacı:
- Riskin nasıl hesaplandığını ve korunma ihtiyacının nasıl belirlendiğini,
- Farklı risk bileşenlerinin toplam riske katkısını,
- Bu risklerin azaltılması için farklı korunma önlemlerinin etkisini,
- Maliyetlerine göre farklı korunma önlemlerinden uygun yöntemin seçimini
göstermektir.
M.1 Tekil ev:
İlk örnek olarak, yıldırımdan korunma ihtiyacının değerlendirilmesi gereken bir tekil ev
ele alınmıştır.
Bu örnekte can kaybı riski (R1) (Madde 9.d ve Çizelge 6’ya göre R1 bileşenleri)
belirlenecek, katlanılabilir risk RT = 10-5 (Madde 10.e ve Çizelge 10’a göre) ile
karşılaştırılacak ve riski azaltacak korunma önlemleri seçilecektir.
M.1.1 Örnekle ilgili veriler ve özellikler
Bu örnekte aşağıdaki veriler ve özellikler göz önüne alınmıştır:
1) Evin kendisi ve etrafındakiler Çizelge M.1’de verilmiştir,
2) İç sistemler ve bunların bağlı olduğu giren hatlar Çizelge M.2’de verilmiştir.
Çizelge M.1- Yapı verileri ve özellikleri
Parametre
Boyutlar (m)
Yerleşim faktörü
YKS
Yapı yüzeyinde ekran
Yapı içinde ekran
Ev dışında insan
Yıldırım düşme yoğunluğu
1) Düz arazide, yakında yapı yok.
2) İnsanlara şok riski RA = 0
Yorum
-
Tekil yapı1)
Yok
Yok
Yok
Yok2)
1/(km2yıl)
Sembol
Lb Wb Hb
Cd
PB
KS1
KS2
Değer
15 20 6
1
1
1
1
Referans
Çizelge F.3
Çizelge G.2
KS1 = KS2 = 0,12 w
KS1 = KS2 = 0,12 w
Ng
4
-
Şu bilgiler göz önüne alınmalıdır:
- Yapının dışındaki zeminin içindekinden farklı olduğu,
- Yapının tek bir yangına dayanıklı bölüm olduğu,
- Hacimsel ekranlama olmadığı.
Bu durumda aşağıdaki iki ana bölge tanımlanabilir:
- Z1 (binanın dışı)
- Z2 (binanın içi).
Aşağıdaki varsayımlarla başka bir bölgenin tanımlanmasına gerek kalmaz:
- Her iki (elektrik ve iletişim) iç sistem Z2 bölgesindedir,
- Z2 bölgesindeki kayıpların sabit olduğu kabul edilir.
Binanın dışında insan yoksa Z1 bölgesi için R1 riski ihmal edilir ve risk hesabı sadece Z2
bölgesi için yapılır.
Elektrik Mühendisleri Odası
597
Z2 bölgesinin özellikleri Çizelge M.3’te verilmiştir.
Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesinin ardından R1 riskiyle ilgili yıllık
ortalama bağıl kayıp tutarı değerleri varsayılmıştır (Çizelge H.1).
Çizelge M.2- İç sistemlerin ve bunların bağlı olduğu giren hatların verileri ve özellikleri
Parametre
Toprak özdirenci
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Transformatör
Hat yerleşim faktörü1)
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
İç tesisat önlemi
İç sistemlerin dayanımı
DKD koruması
Yorum
Ωm
Sembol
ρ
AG elektrik hattı ve iç sistemi
Gömülü
Yok
Tekil hat
Kırsal
Yok
Yok
UW = 2,5 kV
Yok
Lc
Hc
Ct
Cd
Ce
PLD
KS3
KS4
PDKD
İletişim hattı ve iç sistemi
Değer
500
1000
-
1
1
1
1
1
0,6
1
Referans
Çizelge F.5
Çizelge F.3
Çizelge F.6
Çizelge G.6
Çizelge G.5
KS4 = 1,5 / Uw
Çizelge G.3
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü1)
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
İç tesisat önlemi
İç sistemlerin dayanımı
DKD koruması
1) Düz arazide, hat tecrit edilmiş (yakında yapı yok, uzak uca (hattın “a” ucuna) bağlı bitişik yapı yok (NDa = 0)
Tekil hat
Kırsal
Yok
Yok
UW = 1,5 kV
Yok
1000
6
1
1
1
1
1
1
Lc
Hc
Cd
Ce
PLD
KS3
KS4
PDKD
Çizelge F.2
Çizelge F.5
Çizelge G.6
Çizelge G.5
KS4 = 1,5 / Uw
Çizelge G.3
Çizelge M.3- Z2 bölgesi (bina içi) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç sistemler (elektrik)
İç sistemler (iletişim)
Dokunma ve adım gerilimlerinden
dolayı kayıp
Fiziksel hasardan dolayı kayıp
Yorum
Ahşap
Düşük
Yok
Yok
Yok
Evet
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
Rp
KS2
AG elektrik hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Lt
Lf
Değer
10-5
10-3
1
1
1
-
-
10-4
10-1
Referans
Çizelge H.2
Çizelge H.4
Çizelge H.5
Çizelge H.3
KS1 = KS2 = 0,12 w
Çizelge H.1
Çizelge H.1
M.1.2 İlgili büyüklüklerin hesaplanması: Toplama alanlarının hesabı Çizelge M.4’te
verilmiştir. Beklenen tehlikeli olay sayısının hesabı Çizelge M.5’te verilmiştir.
M.1.3 Korunma ihtiyacına karar vermek için risk hesabı
İncelenmekte olan durum için R1 riskini hesaplamak gerekir.
Madde 9.d’de verilen R1 = RA + RB + RC + RM + RU + RV + RW + RZ denklemine göre
risk aşağıdaki bileşenlerin toplamı olarak ifade edilir:
R1 = RB + RU(elektrik hattı) + RV(elektrik hattı) + RU(iletişim hattı) + RV(iletişim hattı)
İlgili bileşenler ve toplam risk değerlendirmesi Çizelge M.6’da verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
598
Çizelge M.4- Yapıların ve hatların toplama alanları
Alanın
sembolü
Denklem/Çizelge
referansı
Toplama alanı denklemi
Ad
AI(P)
Ai(P)
AI(T)
Ai(T)
Madde F.2.1 deki
denklem
Çizelge F.4
Çizelge F.4
Çizelge F.4
Çizelge F.4
Yapıya:
Ad = [Lb Wb + 6Hb (Lb + Wb) + π (3Hb)2]
Elektrik hattına:
AI(P) = √ρ (Lc - 3Hb)
Elektrik hattının yakınına:
Ai(P) = 25 √ρ Lc
İletişim hattına:
AI(T) = 6Hc (Lc - 3Hb)
İletişim hattı yakınına:
Ai(T) = 1000 Lc
Değerin
alındığı
Çizelge
M.1
Değer
m2
2,58 103
M.1 M.2
2,2 104
M.2
5,6 105
M.1 M.2
3,5 104
M.2
106
Çizelge M.5- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Sembol
ND
NL(P)
Ni(P)
NL(T)
Ni(T)
Denklem
referansı
F.2.3’deki
denklem
F.4’deki
denklem
F.5’deki
denklem
F.4’deki
denklem
F.5’deki
denklem
Yıldırım düşme sayısı denklemi
Yapıya:
ND = Ng Ad Cd 10-6
Elektrik hattına:
NL(P) = Ng AI(P) Cd(P) Ct(P)10-6
Elektrik hattının yakınına:
Ni(P) = Ng AI(P) Ct(P) Ce(P) 10-6
İletişim hattına:
NL(T) = Ng AI(T) Cd(T) 10-6
İletişim hattının yakınına:
Ni(T) = Ng Ai(T) Ce(T) 10-6
Değerin alındığı
Çizelge
M.1
M.4
M.1
M.2
M.4
M.1
M.2
M.4
M.1
M.2
M.4
M.1
M.2
M.4
Değer
(1/yıl)
1,03 10-2
8,78 10-2
2,24
1,41 10-1
4
Çizelge M.6- İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması
Bileşenin
sembolü
RB
Çizelge
referansı
Çizelge 12
RU(elektrik hattı)
Çizelge 12
RV(elektrik hattı)
Çizelge 12
RU(iletişim hattı)
Çizelge 12
RV(iletişim hattı)
Çizelge 12
Toplam R1
Çizelge 12
Yıldırımın düşme yerine göre bileşen denklemi
Yapıya gelen fiziksel hasar:
RB = ND PB hz rp rf Lf
Elektrik hattının darbe görmesi:
RU = (NL + NDa) PU ru Lt
Elektrik hattının fiziksel hasarı:
RV = (NL + NDa) PV hZ rp rf Lf
İletişim hattının darbe görmesi:
RU = (NL + NDa) PU ru Lt
İletişim hattının fiziksel hasarı:
RV = (NL + NDa) PV hZ rp rf Lf
RB + RU(elektrik hattı) + RV(elektrik hattı) + RU(iletişim hattı) +
RV(iletişim hattı)
Değerin alındığı
Çizelge
M.1
M.3 M.5
M.2
M.3
M.5
Değer
10-5
0,103
0,000009
0,878
0,000014
1,41
M.6
2,39
M.1.4 R1 hesabından bulunan sonuç
R1 = 2,39 10-5 değeri katlanılabilir riskten (RT = 10-5) büyük olduğu için yapı için
yıldırımdan korunma gereklidir.
M.1.5 Korunma önlemlerinin seçimi
Risk bileşenlerinin sonuçları (Madde 9.d.1 ve Madde 9.d.2) aşağıdaki gibidir:
RD = RA + RB + RC = RB = 0,103 10-5
RI = RM + RU + RV + RW + RZ = RU + RV ≈ 2,287 10-5
Elektrik Mühendisleri Odası
599
RS = RA + RU = RU ≈ 0
RF = RB + RV ≈ 2,39 10-5
RO = RM + RC + RW = 0
Burada;
RD
RI
RS
RF
RO
Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (Kaynak S1)
Yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (Kaynak S2, S3, S4)
Canlıların zarar görme riski
Yapıya fiziksel hasardan kaynaklanan risk
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir.
Bu durum, yapının ana riskinin yapıya bağlı hatlara düşen yıldırımdan dolayı fiziksel
hasardan kaynaklandığını göstermektedir.
Çizelge M.6’ya göre risk değerine önemli katkılar aşağıdakilerden gelmektedir:
- Bileşen Rv(iletişim hattı)
- Bileşen Rv(elektrik hattı)
- Bileşen RB
(İletişim hattına yıldırım düşmesi) %59,
(Elektrik hattına yıldırım düşmesi) %37,
(Yapıya yıldırım düşmesi) %4.
R1 riskini katlanılabilir değere düşürmek için Rv ve RB bileşenlerini etkileyen korunma
önlemleri (Çizelge M.6) düşünülmelidir. Uygun önlemler şunlardır:
a) Elektrik ve iletişim hatlarını korumak için hizmet tesisatı girişine YKD IV’e göre bir
DKD takılması. Çizelge G.3’e göre bu önlem, PU ve PV değerlerini 1’den 0,03’e düşürür.
b) IV sınıfı YKS tesis edilmesi. Bu, Çizelge G.2 ve G.3’e göre PB değerini 1’den 0,2’ye;
PU ve PV değerlerini 1’den 0,03’e düşürür (hatta bağlı DKD’nin varlığından dolayı).
Bu değerler Çizelge M.6’da yerine konulursa Çizelge M.7’deki yeni risk bileşen
değerleri elde edilir.
Çizelge M.7- Risk bileşenlerini hesaplama sonuçları
Risk bileşenleri
RA
RB
RU
RV
RU
RV
Toplam
Değer 10-5
Durum a
0
0,103
≈ 0
0,0263
0
0,0423
0,1716
Durum b
0
0,0206
≈ 0
0,0263
0
0,0423
0,0892
Uygulanacak çözüm teknik ve ekonomik konulardaki en iyi çözüme bağlıdır.
M.2 Ticari binalar
İkinci örnek olarak, korunma ihtiyacının değerlendirilmesi gereken bir ticari bina ele
alınmıştır.
Bu örnek için can kaybı riski (R1) (Madde 9.d ve Çizelge 6’ya göre R1 bileşenleri)
belirlenmeli ve katlanılabilir risk RT = 10-5 (Madde 10.e ve Çizelge 10’a göre) ile
karşılaştırılmalıdır. Riski azaltacak korunma önlemleri seçilecektir. Yapı sahibinin karar
vermesinden sonra benimsenen korunma önlemlerinin ekonomikliği değerlendirilecektir.
M.2.1 Örnekle ilgili veriler ve özellikler
Aşağıdaki veriler ve özellikler geçerlidir:
Elektrik Mühendisleri Odası
1) Binanın kendisi ve etrafındakiler Çizelge M.8’de verilmiştir,
2) İç elektrikli sistemler ve bunların bağlı olduğu giren elektrik hattı Çizelge M.9’da
verilmiştir.
3) İç elektronik sistemler ve bunların bağlı olduğu giren iletişim hattı Çizelge M.10’da
verilmiştir.
600
Çizelge M.8- Yapı özellikleri
Parametre
Boyutlar (m)
Yerleşim faktörü
YKS
Yapı sınırında ekran
Yapı içinde ekran
Yıldırım düşme
yoğunluğu
Yapıda insanın varlığı
Yorum
-
Tekil yapı
Yok
Yok
Yok
1/(km2yıl)
Yapının içinde ve
dışında
Sembol
Lb Wb Hb
Cd
PB
KS1
KS2
Değer
4 20 25
1
1
1
1
Ng
nt
4
200
Çizelge M.9- İç elektrik sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu elektrik hatlarının
özellikleri
Parametre
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
YG/AG transformatör
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
İç tesisat önlemi
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD koruması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
Yorum
Havai
Yok
Yalıtılmış
Kırsal
Yok
Yok
UW = 2,5 kV
Yok
Yok
Sembol
Lc
Hc
Ct
Cd
Ce
PLD
PLI
KS3
KS4
PDKD
La Wa Ha
Değer
200
6
1
1
1
1
0,4
1
0,6
1
-
M.2.2 Ticari bina içindeki bölgelerin tanımı ve özellikleri
Aşağıdaki hususlar göz önüne alınmalıdır.
- Zeminin yüzey tipinin; giriş alanında, bahçede ve yapının içinde birbirinden farklı
olduğu,
- Yapının ve arşivin yangına dayanıklı bölümler olduğu,
- Hacimsel ekranlama olmadığı,
- Bilgisayar merkezindeki kayıpların (L) diğer bürolardakine göre daha düşük
olduğunun varsayıldığı.
Bu durumda aşağıdaki ana bölgeler tanımlanabilir:
- Z1 binaya giriş alanı,
- Z2 bahçe,
- Z3 arşiv - yangına dayanıklı bir bölüm içinde ayrılmıştır,
- Z4 bürolar,
- Z5 bilgisayar merkezi.
Bölgelerin özellikleri; Z1 bölgesi için Çizelge M.11’de, Z2 bölgesi için Çizelge M.12’de,
Z3 bölgesi için Çizelge M.13’te, Z4 bölgesi için Çizelge M.14’te ve Z5 bölgesi için Çizelge
M.15’te verilmiştir.
Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesinin ardından R1 riskiyle ilişkili
yıllık ortalama bağıl kayıp tutarları belirlenmiş ve (Çizelge H.1) yapıda potansiyel olarak
Elektrik Mühendisleri Odası
601
tehlike altında olan insan sayısı ile yapıda bulunan toplam insan sayısı göz önüne alınarak
aşağıdaki azaltmalar yapılmıştır:
- Lt = 10-2 binanın dışında,
- Lt = 10-4 binanın içinde,
- Lf = 10-2.
Çizelge M.10- İç iletişim sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu iletişim hatlarının
özellikleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
İç tesisat önlemi
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD korunması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
Yorum
-
-
Gömülü
Yalıtılmış
Kırsal
Yok
Yok
UW = 1,5 kV
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
-
Cd
Ce
PLD
PLI
KS3
KS4
PDKD
La Wa Ha
Çizelge M.11- Z1 bölgesi (bina giriş alanı) özellikleri
Parametre
Zemin yüzeyi tipi
Darbe koruması
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Mermer
Yok
Evet
Sembol
ra
PA
Lt
Çizelge M.12- Z2 bölgesi (bahçe) özellikleri
Parametre
Zemin yüzeyi tipi
Darbe koruması
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Çim
Çit
Evet
Sembol
ra
PA
Lt
Çizelge M.13- Z3 bölgesi (arşiv) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
Binaiçi telefon sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Fiziksel hasardan dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Muşamba
Yüksek
Düşük panik
Yok
Yok
Evet
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
rp
KS2
AG elektrik hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Lt
Lf
Değer
250
1000
-
1
1
1
1
1
1
1
-
Değer
10-5
1
2 10-4
4
Değer
10-2
0
10-4
2
Değer
10-5
10-1
2
1
1
-
-
10-5
10-3
20
Elektrik Mühendisleri Odası
Çizelge M.14- Z4 bölgesi (bürolar) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
Binaiçi telefon sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Fiziksel hasardan dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Muşamba
Düşük
Düşük panik
Yok
Yok
Evet
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
rp
KS2
AG hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Lt
Lf
Çizelge M.15- Z5 bölgesi (bilgisayar merkezi) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
Binaiçi telefon sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Fiziksel hasardan dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Muşamba
Düşük
Düşük panik
Yok
Yok
Evet
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
rp
KS2
AG hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Lt
Lf
602
Değer
10-5
10-3
2
1
1
-
-
8 10-5
8 10-3
160
Değer
10-5
10-3
2
1
1
-
-
7 10-6
7 10-4
14
M.2.3 İlgili miktarların hesaplanması
Toplama alanlarının hesaplanması Çizelge M.16’da verilmiştir. Beklenen tehlikeli olay
sayısının hesaplanması Çizelge M.17’de verilmiştir. Beklenen yıllık kayıpların
değerlendirmesi de Çizelge M.18’de verilmiştir.
Çizelge M.16- Yapıların ve hatların toplama alanları
Sembol
Ad
Al(elektrik)
Ai(elektrik)
Al(iletişim)
Ai(iletişim)
Değer [m2]
2,7 104
4,5 103
2 105
1,45 104
3,9 105
Çizelge M.17- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Sembol
ND
NL(elektrik)
Ni(elektrik)
NL(iletişim)
Ni(iletişim)
Değer
(1/yıl)
1,1 10-1
1,81 10-2
8 10-1
5,9 10-2
1,581
M.2.4 Korunma ihtiyacına karar vermek için risk hesabı
Her bölge için ilgili bileşenler ve toplam risk değerlendirmesi Çizelge M.18’de
verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
603
Çizelge M.18- İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması (değerler 10-5)
Sembol
RA
RB
RU(elektrik)
RV(elektrik)
RU(iletişim)
RV(iletişim)
Toplam
Z1
Giriş alanı
0,002
Z2
Bahçe
0
Z3
Arşiv
Z4
Bürolar
Z5
Bilgisayar merkezi
2,21
≈ 0
0,362
≈ 0
1,18
3,752
0,177
≈ 0
0,029
≈ 0
0,094
0,3
0,016
≈ 0
0,002
≈ 0
0,008
0,026
0,002
0
Yapı
0,002
2,403
≈ 0
0,393
≈ 0
1,282
4,08
M.2.5 R1 hesabından çıkarılan sonuç
R1 = 4,08 10-5 katlanılabilir riskten (RT = 10-5) büyük olduğu için yapı için yıldırımdan
korunma gereklidir.
M.2.6 Korunma önlemlerinin seçimi
Risk bileşenleri sonuçları (Madde 9.d.1 ve Madde 9.d.2) Çizelge M.19’da verilmiştir.
Çizelge M.19- Bölgelere göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler 10-5)
Sembol
RD
RI
Toplam
RS
RF
RO
Toplam
Z1
Giriş alanı
0,002
0
0,002
0,002
0
0
0,002
Z2
Bahçe
0
0
0
0
0
0
0
Z3
Arşiv
2,21
1,542
3,752
≈ 0
3,752
0
3,752
Z4
Bürolar
0,177
0,123
0,3
≈ 0
0,3
0
0,3
Z5
Bilgisayar merkezi
0,016
0,01
0,026
≈ 0
0,026
≈ 0
0,026
Yapı
2,405
1,673
4,08
0,002
4,312
0
4,08
Burada;
RD = RA + RB + RC
RI = RM + RU + RV + RW + RZ
RS = RA + RU
RF = RB + RV
RO = RM + RC + RW
Burada;
RD
RI
RS
RF
RO
Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S1)
Yapıya düşmeyen, ancak etkileyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak
S2, S3 ve S4)
Canlıların zarar görme riski
Yapıya fiziksel hasardan kaynaklanan risk
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir.
Bu durum göstermektedir ki, yapı için ana risk; Z3 bölgesinde yapıya veya bağlı olduğu
hatlara düşen yıldırımdan dolayı fiziksel hasardan kaynaklanmaktadır. Z3 bölgesindeki yangın
riski (fiziksel hasar) toplam riskin %92’sidir.
Çizelge M.18’e göre risk değerine önemli katkılar aşağıdakilerden gelmektedir:
- Bileşen RB
- Bileşen Rv (elektrik hattı)
- Bileşen Rv (iletişim hattı)
(Yapıya yıldırım düşmesi) %54
(Elektrik hattına yıldırım düşmesi) %9
(İletişim hattına yıldırım düşmesi) %29
Elektrik Mühendisleri Odası
604
Riski katlanılabilir değere düşürmek için aşağıdaki korunma önlemleri düşünülmelidir:
a) Bölüm 4’e uygun Sınıf IV’e ilişkin YKS tesis edilerek RB bileşeninin düşürülmesi.
Bu YKS kafes biçimli hacimsel ekranlamanın özelliklerine sahip değildir. Çizelge M.8, M.9
ve M.10’daki parametreler aşağıdaki gibi değişir:
- PB = 0,2
- PU = PV = 0,03 (giren hatta bağlanan DKD’den dolayı).
b) Arşive (bölge Z3) otomatik yangın söndürme (veya) algılama sisteminin tesis
edilmesi, böylece bu bölgede RB ve RV bileşenlerinin düşürülmesi; binaya giriş noktasında
hem elektrik hem iletişim hatlarına YKD IV tipi DKD takılması. Çizelge M.9, M.10 ve
M.13’teki parametreler aşağıdaki gibi değişir:
rp = 0,2 (sadece bölge Z3 için),
PU = PV = 0,03 (giren hatlardaki DKD’den dolayı).
Her bölge için risk değerleri Çizelge H.20’de verilmiştir.
Çizelge M.20- Seçilen çözüme göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler 10-5)
Sembol
Çözüm a
Çözüm b
Z1
0,002
0,002
Z2
0
0
Z3
0,488
0,451
Z4
0,039
0,18
Z5
0,003
0,0158
Toplam
0,532
0,649
Her iki çözüm de riski katlanılabilir değerin altına düşürmektedir.
Benimsenecek çözümde; en teknik ve en ekonomik olanı seçilir.
M.3 Hastane:
Bu örnek bir yoğun bakım ünitesi de olan bir hastaneyi içermektedir.
Bu tip tesis için can kaybı (L1) ve ekonomik değer kaybı (L4) söz konusudur. Korunma
ihtiyacının ve korunma önlemlerinin ekonomikliğinin değerlendirilmesi gereklidir. Bundan
dolayı R1 ve R4 riskleri değerlendirilecektir.
M.3.1 Örnekle ilgili veriler ve özellikler
Aşağıdaki veriler ve özellikler geçerlidir:
1) Binanın kendisi ve etrafındakiler Çizelge M.21’de verilmiştir,
2) İç elektrikli sistemler ve bunlarla ilgili giren YG elektrik hattı Çizelge M.22’de
verilmiştir.
3) İç elektronik sistemler ve bunlarla ilgili giren iletişim hatları Çizelge M.23’de
verilmiştir.
Parametre
Boyutlar (m)
Yerleşim faktörü
YKS
Yapı sınırında ekran
Yapı içinde ekran
Yıldırım düşme yoğunluğu
Yapıda insanın varlığı
Çizelge M.21- Yapı özellikleri
Yorum
-
Tekil yapı
Yok
Yok
Yok
1/(km2yıl)
Yapının içinde ve dışında
Sembol
Lb Wb Hb
Cd
PB
KS1
KS2
Ng
nt
Değer
50 150 10
1
1
1
1
4
1000
Elektrik Mühendisleri Odası
Çizelge M.22- İç elektrikli sistemler ve bunlarla ilgili giren YG elektrik hattının
özellikleri
605
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
YG/AG transformatör
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması: Eş potansiyel
kuşaklama barasına bağlı, cihazlar
aynı baraya bağlı
İç tesisat önlemi
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD koruması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
Yorum
-
-
Gömülü
Bina girişinde
Daha küçük nesnelerle çevrili
Banliyö
RS ≤ 1 Ω/km
Ekransız kablo – büyük çevrimleri önlemek için
güzergah önlemi
UW = 2,5 kV
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
-
Ct
Cd
Ce
PLD
PLI
KS3
KS4
PDKD
La Wa Ha
Değer
200
500
-
0,2
0,5
0,5
0,2
0,008
0,2
0,6
1
-
Çizelge M.23- İç iletişim sistemlerinin ve bağlı oldukları iletişim hatlarının özellikleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması: Eş potansiyel kuşaklama
barasına bağlı, cihazlar aynı baraya bağlı
İç tesisat önlemi
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD koruması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
“a” yapısı yerleşim faktörü
Yorum
-
-
Gömülü
Daha küçük nesnelerle çevrili
Banliyö
1 < RS ≤ 5 (Ω/km)
Ekransız kablo – büyük çevrimleri
önlemek için güzergah önlemi
UW = 1,5 kV
Yok
Yok
Tekil yapı
Sembol
ρ
Lc
-
Cd
Ce
PLD
PLI
KS3
Değer
200
300
-
0,5
0,5
0,8
0,04
0,02
KS4
PDKD
La Wa Ha
Cda
1
1
20x30x5
1
M.3.2 Hastane içindeki bölgelerin tanımı ve özellikleri
Şu hususların göz önüne alınması gerekir:
- Yapının dışındaki zemin tipinin içindekinden farklı olduğu,
- Yapının ve işletme bloğunun yangına dayanıklı bölümler olduğu,
- Hacimsel ekranlamanın olmadığı,
- Yoğun bakım ünitesinde çok sayıda hassas cihazların bulunduğu ve korunma önlemi
olarak hacimsel ekranlamanın kullanılabileceği,
- Yoğun bakım ünitesindeki kayıpların (L) diğer bölümlerdekine göre daha yüksek
olduğunun varsayıldığı.
Bu durumda aşağıdaki ana bölgeler tanımlanabilir:
- Z1 (bina dışı),
- Z2 (odalar bloğu),
- Z3 (ameliyathane),
- Z4 (yoğun bakım ünitesi).
Z1 bölgesinin özellikleri Çizelge M.24’de, Z2 bölgesinin özellikleri Çizelge M.25’te, Z3
bölgesinin özellikleri Çizelge M.26’da ve Z4 bölgesinin özellikleri Çizelge M.27’de
verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
606
Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesinin ardından R1 riskiyle ilişkili
yıllık ortalama bağıl kayıp tutar değerleri varsayılmıştır (Çizelge H.1). Bölgeler için aşağıdaki
azaltmalar yapılmıştır:
- Lt = 10-2 binanın dışında,
- Lt = 10-4 binanın içinde,
- Lf = 10-1
- Lo = 10-3
Özelliklerinden dolayı, Z4 bölgesi için azaltma yapılmadan varsayılan değer Lo = 10-3
alınmıştır.
R4 riskiyle ilişkili aşağıdaki yıllık ortalama bağıl kayıp tutar değerleri varsayılmıştır
(Çizelge H.1).
- Lf = 5 10-1
- Lo = 10-2
Çizelge M.24- Z1 bölgesi (bina dışı) özellikleri
Parametre
Zemin yüzeyi tipi
Darbe koruması
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Beton
Yok
Evet
Sembol
ra
PA
Lt
Değer
10-2
1
1 10-4
10
Çizelge M.25- Z2 bölgesi (odalar bloğu) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike (R1 için)
Özel tehlike (R4 için)
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
İç iletişim sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp (R1
için)
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R1 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp
(R1 için)
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R4 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp
(R4 için)
Yorum
Muşamba
Normal
Boşaltma zorluğu
Yok
Yok
Yok
Elektrik hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Evet
Evet
Yok
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
hz
rp
KS2
-
-
Lt
Lf
Lo
Lf
Lo
Değer
1 10-5
1 10-2
5
1
1
1
-
-
9,5 10-5
9,5 10-2
-
950
5 10-1
1 10-2
Çizelge M.26- Z3 bölgesi (ameliyathane) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike (R1 için)
Özel tehlike (R4 için)
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
İç iletişim sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp (R1 için)
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R1 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp(R1 için)
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Yorum
Muşamba
Düşük
Boşaltma zorluğu
Yok
Yok
Yok
Elektrik hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
hz
rp
KS2
-
-
Lt
Lf
Lo
Değer
10-5
10-3
5
1
1
1
-
-
3,5 10-6
3,5 10-3
10-3
35
Elektrik Mühendisleri Odası
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R4 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp (R4 için)
Evet
Evet
Lf
Lo
Çizelge M.27- Z4 bölgesi (Yoğun bakım ünitesi) özellikleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike (R1 için)
Özel tehlike (R4 için)
Yangın koruması
Hacimsel ekran
İç elektrik sistemleri
İç iletişim sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp (R1 için)
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R1 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp (R1 için)
Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R4 için)
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp (R4 için)
Yorum
Muşamba
Düşük
Boşaltma zorluğu
Yok
Yok
Yok
Elektrik hattına bağlı
İletişim hattına bağlı
Evet
Evet
Evet
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
hz
rp
KS2
-
-
Lt
Lf
Lo
Lf
Lf
Lo
607
5 10-1
10-2
Değer
10-5
10-3
5
1
1
1
-
-
5 10-7
5 10-4
1 10-3
5
5 10-1
1 10-2
M.3.3 Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Ek - F’ye göre değerlendirilmiştir. Beklenen yıllık
kayıpların değerlendirmesi de Çizelge M.28’de verilmiştir.
Çizelge M.28- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Sembol
ND
NM
NL(elektrik)
Ni(elektrik)
NL(iletişim)
Ni(iletişim)
NDa(iletişim)
Değer [1/yıl]
8,98 10-2
1,13
2,67 10-3
7,1 10-2
7,26 10-3
2,13 10-1
1,13 10-2
Çizelge M.29- Risk R1 – Bölgelere göre göz önüne alınacak risk bileşenleri
Z1
X
Sembol
RA
RB
RC
RM
RU(elektrik)
RV(elektrik)
RW(elektrik)
RZ(elektrik)
RU(iletişim)
RV(iletişim)
RW(iletişim)
RZ(iletişim)
Z2
X
X
X
X
X
Z3
Z4
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
M.3.4 Can kaybı riskinin (R1) hesabı
Risk bileşenlerini değerlendirmek için gereken parametreler Çizelge M.21 ilâ Çizelge
M.28’de verilmiştir. Değerlendirilecek risk bileşenleri Çizelge M.29’dadır. Olasılık değerleri
(P) Çizelge M.30’dadır.
Elektrik Mühendisleri Odası
608
Çizelge M.30- Risk R1 – Korunmamış yapı için olasılık değerleri (P)
Olasılık
PA
PB
PC(elektrik)
PC(iletişim)
PC
PM(elektrik)
PM(iletişim)
PM
PU(elektrik)
PV(elektrik)
PW(elektrik)
PZ(elektrik)
PU(iletişim)
PV(iletişim)
PW(iletişim)
PZ(iletişim)
Z1
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Z2
Z4
Z3
-
1
1
1
1
0,75
0,009
0,752
0,2
0,2
0,2
0,008
0,8
0,8
0,8
0,04
Korunmamış yapı için risk bileşenleri Çizelge M.31’de verilmiştir.
Çizelge M.31- Risk R1 – Korunmamış yapı bölgelerine göre risk bileşenlerinin değerleri
(değerler 10-5)
Sembol
RA
RB
RC
RM
RU(elektrik)
RV(elektrik)
RW(elektrik)
RZ(elektrik)
RU(iletişim)
RV(iletişim)
RW(iletişim)
RZ(iletişim)
Toplam
Z1
0,009
Z2
Z3
Z4
42,7
≈ 0
0,25
≈ 0
7,05
0,009
50
0,157
8,98
85,2
≈ 0
≈ 0
0,053
0,055
≈ 0
0,026
1,48
0,825
96,8
0,022
8,98
85,2
≈ 0
≈ 0
0,053
0,055
≈ 0
0,004
1,48
0,825
96,62
Yapı
0,009
42,88
17,96
170,4
≈ 0
0,26
0,106
0,110
≈ 0
7,080
2,96
1,650
243,4
M.3.5 R1 hesabından çıkarılan sonuç
R1 = 243,4 10-5 katlanılabilir riskten (RT = 10-5) büyük olduğu için yapı için
yıldırımdan korunma gereklidir.
M.3.6 Korunma önlemlerinin seçimi
Risk bileşenlerinin sonuçları (Madde 9.d.1 ve Madde 9.d.2) Çizelge M.32’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Çizelge M.32- Bölgelere göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler 10-5)
609
Sembol
RD
RI
Toplam
RS
RF
RO
Toplam
Z1
0,009
0
0,009
0,009
0
0
0,009
Z2
42,7
7,3
50
0
50
0
50
Z3
9,14
87,66
96,8
≈ 0
0,2
96,6
96,8
Z4
9,02
87,6
96,62
≈ 0
0,026
96,6
96,62
Yapı
60,87
182,56
243,4
0,009
50,22
193,2
243,4
Burada;
RD = RA + RB + RC
RI = RM + RU + RV + RW + RZ
RS = RA + RU
RF = RB + RV
RO = RM + RC + RW
Burada;
RD
RI
RS
RF
RO
Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S1)
Yapıya düşmeyen ancak etkileyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak
S2, S3 ve S4)
Canlıların zarar görme riski
Fiziksel hasardan kaynaklanan risk
İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir.
Yapı için ana risk, Z3 ve Z4 bölgelerinde yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı iç
sistemlerin arızalanmasından kaynaklanmaktadır.
R1 riskini aşağıdakiler etkiler:
- Z3 ve Z4 bölgelerinde yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı iç sistemlerin
arızalanması (toplam riske göre RM = %57 ve RC = %6),
- Z2 bölgesinde fiziksel hasar (toplam riske göre RB = %27 ve RV = %4).
RB değerini azaltmak için aşağıdakiler yapılabilir:
- Binanın tamamına Madde 13-Madde 17’ye uygun YKS tesis edilmesi
- Z2 bölgesinde yangın hasarını azaltacak korunma önlemlerinin alınması (yangın
söndürücüler, yangın algılama sistemi gibi).
RC ve RV değerleri iç güç ve iletişim hatlarına Madde 18-Madde 22’ye uygun DKD
takılarak azaltılabilir.
Z3 ve Z4 bölgelerinde RM değeri aşağıdaki önlemlerle düşürülebilir:
- İç elektrik ve iletişim sistemlerine Madde 18-Madde 22’ye uygun DKD takılması,
- Z3 ve Z4 bölgelerinde Madde 18-Madde 22’ye uygun kafes biçimli hacimsel ekranlama
yapılması.
Korunma önlemleri için aşağıdaki çözümler benimsenebilir:
a) Birinci çözüm:
- Binanın YKS I’e göre korunması,
- İç elektrik ve iletişim hatlarına genişletilmiş (1,5x) DKD takılması (PDKD = 0,005),
- Z2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi kurulması,
- Z3 ve Z4 bölgelerinde kafes biçimli ekran (w = 0,5 m) yapılması.
Bu çözüm benimsendiğinde Çizelge M.25’teki parametreler değişir ve Çizelge
M.33’teki olasılıklar elde edilir. Yangına karşı alınan önlemlerden dolayı azaltma faktörü Z2
bölgesi için değişir (rp = 0,2).
Elektrik Mühendisleri Odası
Çizelge M.33- Risk R1 - Seçilen “a” çözümüne göre olasılık değerleri (P)
610
Olasılık
PA
PB
PC (elektrik)
PC(iletişim)
PC
PM(elektrik)
PM(iletişim)
PM
PU(elektrik)
PV(elektrik)
PW(elektrik)
PZ(elektrik)
PU(iletişim)
PV(iletişim)
PW(iletişim)
PZ(iletişim)
Z1
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Z2
Z4
Z3
-
0,02
0,005
0,005
0,00199
0,0001
0,0001
0,0002
0,005
0,005
0,005
0,005
0,005
0,005
0,005
0,005
b) İkinci çözüm
- Binanın YKS I’e göre korunması,
- İç elektrik ve iletişim hatlarına genişletilmiş (3x) DKD takılması (PDKD = 0,001),
- Z2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi kurulması.
Bu çözüm benimsendiğinde Çizelge M.25’deki parametreler değişir ve Çizelge
M.34’deki olasılıklar elde edilir. Yangına karşı alınan önlemlerden dolayı azaltma faktörü Z2
bölgesi için değişir (rp = 0,5).
Çizelge M.34- Risk R1 - Seçilen “b” çözümüne göre olasılık değerleri (P)
Olasılık
PA
PB
PC (elektrik)
PC(iletişim)
PC
PM(elektrik)
PM(iletişim)
PM
PU(elektrik)
PV(elektrik)
PW(elektrik)
PZ(elektrik)
PU(iletişim)
PV(iletişim)
PW(iletişim)
PZ(iletişim)
Z1
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Z2
Z4
Z3
-
0,02
0,001
0,001
0,002
0,001
0,001
0,002
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
c) Üçüncü çözüm
- Binanın YKS I’e göre korunması,
- İç elektrik ve iletişim hatlarına genişletilmiş (2x) DKD takılması (PDKD = 0,002),
- Z2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi sağlanması,
- Z3 ve Z4 bölgelerinde kafes ekran (w = 0,1 m) sağlanması.
Bu çözüm benimsendiğinde Çizelge M.25’deki parametreler değişir ve Çizelge
M.35’deki olasılıklar elde edilir. Yangına karşı alınan önlemlerden dolayı azaltma faktörü Z2
bölgesi için değişir (rp = 0,2).
Elektrik Mühendisleri Odası
Çizelge M.35- Risk R1 - Seçilen “c” çözümüne göre korunmuş yapı için olasılık değerleri
(P)
611
Olasılık
PA
PB
PC (elektrik)
PC(iletişim)
PC
PM(elektrik)
PM(iletişim)
PM
PU(elektrik)
PV(elektrik)
PW(elektrik)
PZ(elektrik)
PU(iletişim)
PV(iletişim)
PW(iletişim)
PZ(iletişim)
Z1
1
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Z2
Z3
Z4
0,02
0,002
0,002
0,004
0,0001
0,0001
0,0002
0,002
0,002
0,002
0,002
0,002
0,002
0,002
0,002
Seçilen çözüme göre her bölge için risk değerleri Çizelge M.36’da verilmiştir.
Çizelge M.36- Seçilen çözüme göre R1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler 10-5)
Sembol
Çözüm a
Çözüm b
Çözüm c
Z1
0,009
0,009
0,009
Z2
0,181
0,173
0,175
Z3
0,263
0,277
0,121
Z4
0,261
0,274
0,118
Toplam
0,714
0,733
0,423
Bütün çözümler riski katlanılabilir değerin altına düşürmektedir. Benimsenecek
çözümde; en teknik ve en ekonomik olanı seçilir.
M.3.7 Fayda-maliyet analizi verileri
Toplam kayıp (CL) denklemi, Ek – L’de verilen ilk denklemle hesaplanır. Faaliyet kaybı
dahil ekonomik değerler her bölge için Çizelge M.37’de verilmiştir.
Çizelge M.37- Bölgelere göre kayıp maliyetleri (değerler $ 106)
Sembol
Z1
Z2
Z3
Z4
Toplam
Bina
B
-
70
2
1
73
İçindekiler
I
-
6
0,9
0,1
7
Elektrik sistemi
A
-
3
5
0,015
8
İletişim sistemi
A
Toplam
0,5
0,5
1
2
-
79,5
8,4
2,1
90
Korunma önlemleriyle ilgili olarak faiz, amortisman ve bakım sıklığı için varsayılan
değerler Çizelge M.38’de verilmiştir.
Çizelge M.38 – Oranların değerleri
Oran
Faiz
Amortisman
Bakım
Sembol Değer
I
A
M
0,04
0,05
0,01
Elektrik Mühendisleri Odası
612
M.3.8 Ekonomik kayıp riski (R4) hesabı
Risk bileşenlerinin hesabı için gerekli parametreler Çizelge M.31 ilâ Çizelge
M.39’dadır. Korunmamış yapı için risk bileşenleri değerleri Çizelge M.39’dadır.
Çizelge M.39- Risk R4 – Korunmamış yapı için bölgelere göre risk bileşenleri değerleri
(değerler 10-5)
Sembol
RB
RC(elektrik)
RC(iletişim)
RM(elektrik)
RM(iletişim)
RV(elektrik)
RW(elektrik)
RZ(elektrik)
RV(iletişim)
RW(iletişim)
RZ(iletişim)
Z2
44,9
89,8
89,8
849
10,2
0,27
0,53
0,55
7,42
14,8
8,25
Z3
4,49
89,8
89,8
849
10,2
0,027
0,53
0,55
0,74
14,8
8,25
Z4
4,49
89,8
89,8
849
10,2
0,027
0,53
0,55
0,74
14,8
8,25
M.3.9 Fayda-maliyet analizi
Seçilen korunma önlemlerine göre risk bileşenleri değerlendirildikten sonra (Madde
M.3.4 çözüm a, b ve c), artık kayıp maliyeti (CRL) denklemi Ek–L’deki ikinci denklem ile
hesaplanabilir.
Çözüm a, b ve c için korunmamış yapının kayıp maliyeti (CL) ve artık kayıp maliyeti
(CRL) Çizelge M.40’ta verilmiştir.
Çizelge M.40- Kayıp tutarları (CL ve CRL) (değerler $)
Sembol
Z2
Z3
Z4
Toplam
CL
(korunmamış)
68801
47779
1430
118010
CRL
(korunmuş,
çözüm a)
3503
2293
27
5824
CRL
(korunmuş,
çözüm b)
3325
5011
927
9262
CRL
(korunmuş,
çözüm c)
4066
202
64
4332
Korunma önlemlerinin maliyeti (CP) ve yıllık maliyeti (CPM) Çizelge M.41’de
verilmiştir.
Çizelge M.41- Korunma önlemlerinin maliyeti (CP) ve yıllık maliyeti (CPM) (değerler $)
Korunma önlemleri
YKS I
Yangın algılama sistemi
Z3 ve Z4 bölgeleri ekranlaması (w = 0,5)
Z3 ve Z4 bölgeleri ekranlaması (w = 0,1)
Elektrik sistemi üzerinde DKD (1,5x)
Elektrik sistemi üzerinde DKD (2x)
Elektrik sistemi üzerinde DKD (3x)
İletişim sistemi üzerinde DKD (1,5x)
İletişim sistemi üzerinde DKD (2x)
İletişim sistemi üzerinde DKD (3x)
CP
100000
50000
100000
110000
20000
24000
30000
10000
12000
15000
CPM
10000
5000
10000
11000
2000
2400
3000
1000
2000
1500
Elektrik Mühendisleri Odası
613
Yıllık tasarruf:
S = CL- (CRL + CPM)
Çizelge M.42’de verilmiştir.
Çizelge M.42- Yıllık tasarruf (değerler $)
Çözüm a
Çözüm b
Çözüm c
84186
89248
84078
M.4 Apartmanlar:
Önceki örnekte olduğu gibi, yıldırım düşme yoğunluğu Ng = 4 1/(km2.yıl) olan bir
bölgedeki bir apartman için R1 riski hesaplanacaktır.
Çizelge 6’ya göre RB, RU ve RV riskleri değerlendirilecektir.
Bina tekil durumdadır; komşu bina yoktur.
Giren hizmet tesisatı hatları şunlardır:
- Elektrik hattı,
- İletişim hattı.
Yapı özellikleri Çizelge M.43’te verilmiştir.
Çizelge M.43- Yapı özellikleri
Parametre
Boyutlar (m)
Yerleşim faktörü
YKS
Yıldırım düşme yoğunluğu
Yorum
-
Tekil yapı
Yok
1/(km2.yıl)
Sembol
Lb Wb Hb
Cd
PB
Ng
Değer
30 20 20
1
1
4
Aşağıdaki bölgeler tanımlanabilir:
- Z1 (binanın dışı)
- Z2 (binanın içi)
Binanın dışında insan yoktur, bundan dolayı Z1 bölgesi için R1 riski ihmal edilebilir.
Ekonomik hesaba gerek yoktur. Z2 bölgesinin parametreleri Çizelge M.44’tedir.
Çizelge M.44- Z2 bölgesi parametreleri
Parametre
Döşeme yüzeyi tipi
Yangın riski
Özel tehlike
Yangın koruması
Darbe koruması
İç elektrik sistemleri
İç iletişim sistemleri
Dokunma ve adım gerilimlerinden
dolayı kayıp (R1 için)
Fiziksel hasardan dolayı kayıp (R1
için)
Yorum
Ahşap
Değişken
Yok
Yok
Yok
AG elektrik hattına
bağlı
İletişim hattına bağlı
Evet
Evet
Sembol
ru
rf
hz
rp
-
-
-
Lt
Lf
Değer
10-5
-
1
1
-
-
-
10-4
10-1
İç sistemlerin ve bunlarla ilgili giren hatların özellikleri elektrik sistemi için Çizelge
M.45’de, iletişim hattı için Çizelge M.46’da verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
614
Çizelge M.45- İç elektrikli sistemler ve ilgili giren hat parametreleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
YG/AG transformatör
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD koruması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
Yorum
-
-
Gömülü
Yok
Daha küçük
nesnelerle
çevrili
Banliyö
Ekransız
UW = 2,5
kV
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
-
Ct
Değer
250
200
-
1
Cd
Ce
PLD
PLI
KS4
PDKD
La Wa Ha
0,5
0,5
1
0,4
0,6
1
-
Çizelge M.46- İç iletişim sistemlerinin ve ilgili giren hat parametreleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlaması
Yorum
-
-
Gömülü
Daha küçük
nesnelerle çevrili
Banliyö
Yok
Donanım dayanma gerilimi, UW
DKD koruması
Hattın “a” ucundaki yapı boyutları
UW = 1,5 kV
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
-
Cd
Ce
PLD
PLI
KS4
PDKD
La Wa Ha
Değer
250
100
-
0,5
0,5
1
1
1
1
-
R1 riskini katlanılabilir riskin (RT = 10-5) altına düşürmek için alınması gereken korunma
önlemleri binanın yüksekliğine ve yangın riskine bağlı olarak Çizelge M.47’de verilmiştir.
Çizelge M.47- Binanın yüksekliğine ve yangın riskine göre alınacak korunma önlemleri
Yangın riski
Yükseklik
m
YKS tipi
Yangından
korunma
R1 ( 10-5)
Düşük
Normal
Yüksek
Düşük
Normal
Yüksek
20
40
(1) Yangın söndürücüler
(2) Hidrantlar
(3) Otomatik yangın alarm sistemi
-
-
III
IV
-
II
I
I
-
-
IV
-
IV
I
-
I
-
-
-
(2)
-
(3)
-
(1)
-
(3)
-
-
(3)
-
-
(3)
0,77
7,7
0,74
0,73
77
0,74
1,49
0,74
2,33
0,46
0,46
23,3
0,93
0,46
233
0,93
Yapı
korunması
X
Hayır
X
X
Hayır
X
Hayır
X
Hayır
X
X
Hayır
X
X
Hayır
X
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek N
Hizmet tesisatları için örnek çalışma – İletişim hattı
615
N.1 Genel:
İncelenecek hizmet tesisatı metal iletken kullanan bir iletişim hattıdır. Bu tip hattı kamu
hizmeti kaybı (L2) ve ekonomik değer kaybı (L4) etkileyebilir. Bundan dolayı bunlara
karşılık gelen R'2 ve R'4 risklerini değerlendirmek gereklidir. Ancak, şebeke işletmecisinin
talebi üzerine sadece R'2 riski değerlendirilecektir.
N.2 Temel veriler:
Hattın bulunduğu bölgede yıldırım düşme yoğunluğu Ng = 4 yıldırım/(km2.yıl) olup
bölge Şekil N.1’de gösterilmiştir (hat boyuna hiçbir teçhizat konulmamıştır).
Şekil N.1 – Korunacak iletişim hattı
N.3 Hat özellikleri
Hat 2 bölümden meydana gelmektedir:
- Bölüm S1: Anahtarlama binasına bağlı gömülü ekranlı kablo; bu bölümde hiçbir
korunma önlemi yoktur.
- Bölüm S2: Müşteri binasına bağlı, ekransız havai hat; bu bölümde hiçbir korunma
önlemi yoktur.
Ayrıca 3 geçiş noktası vardır:
- Tb: Bölüm S1’in “b” binasına (anahtarlama binasına) girişinde; bu noktada hiçbir
korunma önlemi yoktur.
- T1/2: Bölüm S1 ile bölüm S2 arasında; bu noktada hiçbir korunma önlemi yoktur.
- Ta: Bölüm S2’nin “a” binasına (müşteri binasına) girişinde; bu noktada hiçbir korunma
önlemi yoktur.
Çizelge N.1- S1 bölümünün hat özellikleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlama direnci (Ω/km)
Hat ekran tipi
Ekran özellikleri
Hat yalıtım tipi
Tb geçiş noktasındaki donanım tipi
T1/2 geçiş noktasındaki donanım tipi
Korunma önlemleri
Yorum
-
-
Gömülü
Çevrili
Şehir
-
Kurşun
Toprakla temas yok
Kâğıt
Elektronik
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
-
Cd
Ce
RS
-
Kd
Uw (kV)
Uw (kV)
-
Kp
Değer
500
600
-
0,5
1
0,5
-
0,4
1,5
1,5
-
1
Elektrik Mühendisleri Odası
S1 bölümünün ekranı her iki uçta toprağa (yani anahtarlama binası (Tb) içindeki
kuşaklama barasında ve geçiş noktasındaki (T1/2)) bağlıdır. Topraklama direnci 10 Ω’lar
mertebesindedir.
Hattın özellikleri S1 bölümü için Çizelge N.1’de, S2 bölümü için Çizelge N.2’de
verilmiştir.
616
Çizelge N.2- S2 bölümünün hat özellikleri
Parametre
Zemin özdirenci (Ωm)
Uzunluk (m)
Yükseklik (m)
Hat yerleşim faktörü
Hat çevre faktörü
Hat ekranlama direnci (Ω/km)
Hat yalıtım tipi
Ta geçiş noktasındaki donanım tipi
T1/2 geçiş noktasındaki donanım tipi
Korunma önlemleri
Yorum
-
-
Havai
Çevrili
Şehir
Ekransız
Plastik
Elektronik
Yok
Yok
Sembol
ρ
Lc
Hc
Cd
Ce
-
Uw (kV)
Uw (kV)
-
Kp
Değer
500
800
6
0,5
1
-
5
1,5
-
1
N.4 Hat sonu yapı özellikleri
Hat sonu yapı özellikleri Çizelge N.3’te verilmiştir.
Çizelge N.3- Hat sonu yapı özellikleri
Yapı
“a”
“b”
Boyutlar (m)
L W H
25 20 15
20 30 10
Yerleşim
faktörü
2
0,5
Yapıya giren hizmet
tesisatı sayısı
n
3
10
N.5 Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Ek - F’ye göre değerlendirilmiştir. Veriler Çizelge
N.4’tedir.
Çizelge N.4 - Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı
Parametre
NDa
NDb
NL(S1)
NI(S1)
NL(S2)
NI(S2)
Değer
(1/yıl)
0,0873
0,0129
0,0235
0,617
0,0522
1,6
N.6 Risk bileşenleri
Her bölümle ilgili risk bileşenleri Çizelge N.5’de verilmiştir.
N.7 R'2 riskinin hesabı:
Şebeke
tasarımcısı
işletmecisinin deneyimini esas alarak yıldırımdan korunma
tarafından yapılan değerlendirmeden sonra R'2 riski ile ilgili olarak aşağıdaki yıllık ortalama
bağıl değerler kabul edilmiştir.
Lf = 3 10-3
Lo = 10-3 (varsayılan değer – Çizelge J.1)
Elektrik Mühendisleri Odası
Korunmamış hat için risk bileşenleri değerleri Çizelge N.7’de verilmiştir.
Çizelge N.5 – Risk R'2 – Hattın S bölümleri ile ilgili risk bileşenleri
617
Parametre
R'B(a)
R'B(b)
R'C(a)
R'C(b)
R'V
R'W
R'Z
S1
-
X
-
X
X
X
X
S2
x
-
x
-
x
x
x
Risk bileşenlerini değerlendirmek için gerekli arıza akımları ve olasılıkları Çizelge
N.6’da verilmiştir.
Çizelge N.6 - Risk R'2 – Korunmamış hat için arıza akımları ve olasılıkları (P')
Parametre
S1
> 600(1)
40(3)
125(4)
-
0,001(5)
-
0,001(5)
0,4
0,035
Ia(B,C) (kA)
Ia(V) (kA)
Ia(W) (kA)
P'B(a)(Ia(B))
P'B(b)(Ia(B))
P'C(a)(Ia(C))
P'C(b)(Ia(C))
P'V(Ia(V))
P'W(Ia(W))
P'Z(Ta) (Ta geçiş noktasındaki donanım için,
UW = 1,5 kV) (6)
P'Z(Tb) (Tb geçiş noktasındaki donanım için,
UW = 1,5 kV) (6)
P'Z(T1/2) (Gömülü kablonun yalıtım
delinmesi için, UW = 1,5 kV) (6)
(1) Ia = 25 n
(9) Çizelge G.7’de üçüncü sütundaki ilgili değerler uygulanır.
0,02(7)
0,5(9)
0,5(8)
S2
0(2)
0(2)
0(2)
1(5)
-
1(5)
-
1
1
1(8)
1(8)
1(8)
Çizelge N.7 - Risk R'2 – Korunmamış hat için bölümlere göre risk bileşenleri değerleri
(değerler 10-3)
S1
-
0
-
0
0,0282
0,0008
0,2967
0,0119
0,2967
Sembol
(1)
(2)
(1)
(6)
(5)
(2)
R'B(a)
R'B(b)
R'C(a)
R'C(b)
R'V
R'W
R' = R'B(a) + R'B(b) + R'C(a) + R'C(b) + R'V + R'W
R'Z(Ta)
R'Z(Tb)
R'Z(T1/2)
R2(Ta) = R' + R'Z(Ta)
R2(Tb) = R' + R'Z(Tb)
R2(T1/2) = R' + R'Z(T1/2)
(1) R'B = ND P'B L'f
(2) R'C =
L'o
(5) R'Z(Ta) = (NI – NL) P'Z(Ta) L'o
(6) R'Z(Tb) = (NI – NL) P'Z(Tb) L'o
(7) R'Z(T1/2) = (NI – NL) P'Z(T1/2) L'o
(7)
S2
0,261
-
0,0873
-
0,1566
0,0522
1,5478
1,5478
1,5478
Hat
0,261
0
0,0873
0
0,1848
0,053
0,5861
1,845
1,59
1,845
2,4311
2,1761
2,4311
Elektrik Mühendisleri Odası
618
R'2 riskinin değeri 3,508 . 10-3 olup; katlanılabilir risk RT = 10-3 değerinden büyüktür,
bunun için hattın yıldırıma karşı korunması gereklidir.
Çizelge N.7’de Bölüm S2’de R'Z risk bileşeninden dolayı R'2 riskinin Ta, Tb ve T1/2
noktalarında katlanılabilir riski aştığını göstermektedir. Bundan dolayı bu risk bileşeninin
azaltılması gereklidir. Hat tesis edilmiş olduğu için, (dolayısıyla ekransız bir bölüm yerine
ekranlı bir bölüm kullanmak gibi önlemler alınamaz) korunma önlemi olarak uygun DKD’ler
kullanılmalıdır.
R’2 riskinin katlanılabilir riskin altına düşürülmesi için YKD III’e uygun (örneğin PDKD
= 0,03) DKD’lerin seçilmesi yeterlidir (Çizelge G.3).
Ta ve T1/2 geçiş noktalarında DKD montajı;
- P'Z(Ta) ve P’Z(T1/2) olasılıklarını PDKD’ye düşürür.
- P'V ve P'W olasılıklarını etkilemez (Madde I.1.2),
- S2 bölümüne ilişkin olan P'B ve P'C olasılıklarını etkilemez, çünkü havai hattır (Madde
I.1.1),
- S1 bölümüne ilişkin olan P'B ve P'C olasılıklarını etkilemez, çünkü PDKD 'den küçüktür
(Madde I.1.1).
Çizelge N.8 – Risk R'2 -Korunmuş hat için olasılık değerleri (P')
Parametre
P'B(a)(Ia(B))
P'B(b)(Ia(B))
P'C(a)(Ia(C))
P'C(b)(Ia(C))
P'V(Ia(V))
P'W(Ia(W))
P'Z(Ta) (Ta geçiş noktasındaki donanım için, UW = 1,5 kV)
P'Z(Tb) (Tb geçiş noktasındaki donanım için, UW = 1,5 kV)
P'Z(T1/2) (Gömülü kablonun yalıtım delinmesi için, UW = 1,5 kV)
S1
-
0,001
-
0,001
0,4
0,035
0,03
0,02
0,03
S2
1
-
1
-
1
1
0,03
-
0,03
Ayrıca, Madde 4 b.11’deki tanım ve Madde F.4’e göre T1/2 geçiş noktasına DKD monte
edilmesi ile T1/2 noktası Tb için bir düğüm haline gelir ve hattın S2 bölümü artık R'Z(Tb) risk
bileşenine katkı yapmaz.
Korunmuş hat için olasılık değerleri (P') Çizelge N.8’de verilmiştir.
Korunmuş hat için risk bileşenlerinin değerleri Çizelge N.9’da verilmiştir. Burada, R'2
riskinin katlanılabilir riskten küçük olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, hat yıldırıma karşı
korunmuş durumdadır.
Çizelge N.9- Risk R'2 – T1/2 ve Ta geçiş noktalarına takılan DKD’lerle (PDKD = 0,03)
korunmuş hat için risk bileşenlerinin değerleri (değerler 10-3)
Parametre
S2
0,261
-
0,0873
-
0,1566
0,0522
S1
-
0
-
0
0,0282
0,0008
R'B(a)
R'B(b)
R'C(a)
R'C(b)
R'V
R'W
R' = R'B(a) + R'B(b) + R'C(a) + R'C(b) + R'V + R'W
R'Z(Ta)
R'Z(Tb)
R'Z(T1/2)
R2(Ta) = R' + R'Z(Tb)
R2(Tb) = R' + R'Z(Ta)
R2(T1/2) = R' + R'Z(T1/2)
0,0178
0,0119
0,0178
0,0553
-
0,0553
Hat
0,261
0
0,0873
0
0,1848
0,053
0,5861
0,0731
0,0119
0,0731
0,6592
0,598
0,6592
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – O
Yakalama ucu sisteminin konumlandırılması
619
O.1 Koruyucu açı yönteminin kullanılması durumunda yakalama ucu sisteminin
konumlandırılması
Yakalama ucu sisteminin konumlandırılmasının, korunacak yapının tamamen yakalama
ucu sistemi ile korunan hacim içinde bulunması durumunda, yeterli olacağı kabul
edilmektedir.
Korunan hacmin belirlenmesinde metal yakalama uçlarının yalnızca gerçek fiziksel
boyutları göz önüne alınmalıdır.
O.1.1 Düşey çubuk yakalama ucuyla korunan hacim
Düşey bir çubukla korunan hacmin, tepe noktası yakalama ucu ekseni üzerinde bulunan,
YKS sınıfına bağlı yarı tepe açısı α olan ve Çizelge 16’da verildiği gibi yakalama ucu
sisteminin üzerinde yer alan dik dairesel koni biçimine sahip olduğu kabul edilmektedir.
Korunan hacme örnekler Şekil O.1 ve Şekil O.2’de gösterilmiştir.
Burada:
Yakalama çubuğunun ucu
A
B
Referans düzlem
OC Korunan alanın yarıçapı
h1
Korunması gereken alana
çubuğunun yüksekliği
Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
α
ilişkin referans düzlem üzerindeki yakalama
Şekil O.1 – Yakalama çubuğu ile korunan hacim
Elektrik Mühendisleri Odası
620
Yakalama çubuğunun boyu
h1
Not: α1 koruma açısı, korunması gereken çatı yüzeyi üstündeki yükseklik olan yakalama
ucu yüksekliğine karşılık gelmektedir. Referans düzlemin toprak olmasında koruma açısı α2
ise, h2 = h1 + H yüksekliğine karşılık gelmektedir. α1 ile h1 ve α2 ile h2 ilişkilidir.
Şekil O.2 – Düşey yakalama çubuğu ile korunan hacim
O.1.2 Koruma teliyle korunan hacim
Bir tel ile korunan hacim, tepe noktaları tel üzerinde olan sanal (zahiri) düşey çubuklar
tarafından korunan hacmin bileşimi ile tanımlanır. Korunan hacimle ilgili örnekler Şekil
O.3’te verilmiştir.
Not: Açıklama için Şekil O.1’e bakılmalıdır.
Şekil O.3 – Koruma teliyle korunan hacim
O.1.3 Kafes oluşturacak şekilde birleştirilmiş tellerle korunan hacim
Bir kafes oluşturacak şekilde birleştirilmiş tellerle korunan hacim, kafesi oluşturan her
bir telle belirlenen korunma alanların birleştirilmesi ile tanımlanır.
Bir kafes oluşturacak şekilde birleştirilmiş tellerle korunan hacim ile ilgili örnekler,
Şekil O.4 ve Şekil O.5’te verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
621
Şekil O.4 – Koruyucu açı yöntemi veya yuvarlanan küre yöntemine göre bir kafes
oluşturacak şekilde birleştirilmiş, yapıdan ayrılmış tellerle korunan hacim
Not: H = h
Şekil O.5 – Kafes yöntemi veya koruyucu açı yöntemine göre bir kafes oluşturacak
şekilde birleştirilmiş, yapıdan ayrılmamış tellerle korunan hacim
O.2 Yuvarlanan küre yöntemiyle yakalama ucu sisteminin konumlandırılması:
Bu yöntem uygulandığında, r yarıçapı YKS sınıfına bağlı olarak (Çizelge 16) belirlenen
yuvarlanan bir kürenin korunacak yapıya dokunduğu noktalara, yakalama ucu sisteminin
konumlandırılması yeterlidir (Şekil O.6).
H = h
Elektrik Mühendisleri Odası
622
Şekil O.6 – Yuvarlanan küre yöntemine göre yakalama ucu sisteminin tasarımı
Yuvarlanan kürenin r yarıçapından daha yüksek bütün yapılarda, yapının yüzeylerine
boşalmalar olabilir. Yapının, yuvarlanan küreye dokunan her noktası, olası bir çarpma
noktasıdır. Ancak, 60 m’den daha az yüksekliği olan yapılar için yan yüzeylere yıldırım
çarpma olasılığı genel olarak ihmal edilebilir seviyededir.
Daha yüksek yapılar için, bütün boşalmaların çok büyük yüzdesi yapının tepesine, öne
çıkan yatay kenarlara ve köşelere olur. Çok az bir yüzde ise yapının yüzeylerine olur. Geçmiş
boşalma verileri, yan yüzeylere boşalma olasılığının binanın tepesine yaklaştıkça azaldığını
göstermektedir. Bu nedenle, yüksek yapıların yan yüzeylerinin üst bölümlerine (genellikle,
yapının yüksekliğinin üst tarafındaki % 20’sine) yanlamasına bir yakalama ucu sisteminin
tesis edilmesi göz önüne alınmalıdır. Bu durumda yuvarlanan küre yöntemi, yalnızca yapının
üst tarafındaki yakalama ucu sisteminin konumlandırılmasında uygulanır.
O.3 Kafes
konumlandırılması
yönteminden
yararlanılarak
yakalama
ucu
sisteminin
Düz yüzeylerin korunması amacıyla, aşağıdaki koşulların yerine getirilmesine bağlı
olarak, bir kafesin bütün yüzeyleri koruduğu kabul edilmektedir:
a) Yakalama ucu iletkenleri;
- Çatı kenarlarına,
- Çatı saçaklarına,
- Çatı eğiminin 1/10’u aşması durumunda, çatı sırtı (mahya) üzerine yerleştirilir.
Not 1: Kafes yöntemi, yatay ve düzgün eğimli (girinti çıkıntısı olmayan) çatılar için
uygundur.
Not 2: Kafes yöntemi, yapının yanına olan boşalmalara karşı korumak amacıyla düz yan
yüzeyler için uygundur.
Not 3: Çatı eğiminin 1/10’u aşması durumunda, teller arasındaki uzaklığın istenen kafes
genişliğinden daha büyük olmaması koşuluyla, bir kafes yerine yakalama ucu iletkenleri
kullanılabilir.
b) Yakalama ucu ağının kafes boyutları, Çizelge 16’da verilen değerlerden daha büyük
değildir.
c) Yakalama ucu sisteminin ağı, yıldırım akımının en az iki ayrı metal yol takip ederek
toprağa akması sağlanacak şekilde yapılır.
d) Yakalama ucu sistemi ile korunan hacmin dışına hiçbir metal tesisat taşmamalıdır.
Not: Daha ayrıntılı bilgi Ek - T’de bulunabilir.
e) Yakalama ucu iletkenleri, olabildiğince, en kısa yolu takip etmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – P
623
Tehlikeli kıvılcımları önlemek için yapıya giren kablo ekranının en küçük kesiti
Bir kablonun aktif iletken bölümleri ile ekranı arasındaki aşırı gerilimler, ekranla taşınan
yıldırım akımından dolayı tehlikeli kıvılcımlara neden olabilir. Aşırı gerilimler, malzemeye,
ekran boyutlarına, kablonun uzunluk ve konumuna bağlıdır.
Tehlikeli kıvılcımları önlemek için en küçük ekran kesiti (Scmin)’nin mm2 cinsinden
değeri aşağıdaki denklemle bulunur:
6
10
f
c
I
min
S
c
U
Burada;
w
[mm2]
Ekrandan akan akım [kA],
Ekran özdirenci [Ωm]
If
ρc
Lc Kablo uzunluğu [m] (Çizelge P.1),
Uw Kablo ile beslenen elektrik/elektronik sistemin darbe dayanma gerilimi [kV].
Çizelge P.1 – Ekranın durumuna göre göz önüne alınması gereken kablo uzunluğu
Ekranın durumu
Özdirenci ρ [Ωm] olan toprakla
temas halinde
Topraktan yalıtılmış veya
havada olması halinde
Lc
8cL
Yapı ile ekranın en yakın topraklama noktası
arasındaki uzaklık
Not: Yıldırım akımının hattın ekranı veya iletkenleri boyunca akması durumunda, hattın
yalıtkanı için kabul edilemez bir sıcaklık artışının meydana gelip gelmediği araştırılmalıdır.
Ayrıntılı bilgi için Bölüm 5’e bakılmalıdır.
Akım sınırları aşağıda verilmiştir:
- Ekranlı kablolar için, If = 8 Sc ve
- Ekranlı olmayan kablolar için, If = 8 n' S'
c
'
Burada;
If
n'
Sc
'
S'
c
Ekrandan akan akım [kA],
İletken sayısı,
Ekran kesiti [mm2]
İletkenin kesiti [mm2]
Elektrik Mühendisleri Odası
624
Ek – R
Yıldırım akımının indirme iletkenleri arasında bölünmesi
Yıldırım akımının indirme iletkenleri arasındaki bölünme katsayısı kc, Çizelge R.1’de
belirtildiği gibi indirme iletkenlerinin toplam sayısı n’ye ve bunların konumlarına, halka
toprak
iletkenlerinin birbirlerine bağlanmasına, yakalama ucu sisteminin
sonlandırma sisteminin tipine bağlıdır.
tipine ve
Çizelge R.1, her bir elektrotun topraklama direncinin aynı değerde olması koşuluyla, A
tipi topraklama düzenlemesi ile bütün B tipi topraklama düzenlemeleri için uygulanır.
Çizelge R.1 - kc katsayısına ilişkin değerler
Yakalama ucu
sistemi tipi
İndirme iletkeni sayısı
n
Tekil çubuk
Koruma teli
Kafes
Kafes
1
2
4 ve daha fazla
4 ve daha fazla, yatay halka
iletkenlerle bağlanmış
A tipi
topraklama
düzenlemesi
1
0,66d)
0,44d)
0,44d)
kc
B tipi topraklama
düzenlemesi
1
0,5 … 1 (Şekil R.1)a)
0,25... 0,5 (Şekil R.2)b)
1/n…. 0,5 (Şekil R.3)c)
a) Değerler aralığı kc = 0,5’den (bu değer için c << h) kc = 1’e (bu değer için h << c)
kadardır (Şekil R.1).
b) Şekil R.2’ye uygun kc eşitliği, kübik yapılar ve n ≥ 4 için yaklaşık bir değer verir. h, cs ve
cd değerlerinin 5 m ila 20 m arasında bir aralık içinde olduğu kabul edilir.
c) İndirme iletkenlerinin halka iletkenlerle yatay olarak bağlanması durumunda, akım
dağılımı indirme iletken sisteminin alt bölümlerinde daha homojendir ve kc daha düşüktür. Bu
husus özellikle yüksek yapılar için geçerlidir.
d) Bu değerler, karşılaştırılabilir topraklama direnç değerlerine sahip tekil topraklama
topraklama direnç
elektrotları
ilişkin
değerlerinin çok farklı olması durumunda kc = 1 olarak kabul edilmelidir.
Not: Ayrıntılı hesaplamalar yapılarak kc’ye ilişkin diğer değerlerde kullanılabilir.
topraklama elektrotlarına
için geçerlidir. Tekil
kc
ch
ch
2
Not: H = h
Şekil R.1 – Koruma telli yakalama ucu sistemi ve B tipi bir toprak sonlandırma sistemi
durumunda kc katsayısının değerleri
Elektrik Mühendisleri Odası
625
3/1)
kc
1
n
2
/(2,01,0
hc
n
c
h
İndirme iletkeni sayısı
Bir indirme iletkenin komşu indirme iletkenine olan uzaklığı
Kuşaklama iletkenleri arasındaki açıklık (veya yükseklik)
Not 1: kc katsayısı değerlerinin ayrıntılı değerlendirmesi için Şekil R.3’e bakılmalıdır.
Not 2: İç indirme iletkenleri kc’nin değerlendirilmesinde göz önüne alınmalıdır.
Şekil R.2 – Kafes tipi yakalama sistemi ve B tipi toprak sonlandırma sistemi olması
durumunda kc katsayısının değerleri
Elektrik Mühendisleri Odası
626
i
Ik
3
c
c
d
a
s
a
d
e
s
e
d
a
s
a
d
e
s
e
k
k
m
k
k
i
m
k
k
m
i
Ik
1
c
a
d
b
s
b
k
k
i
Ik
2
c
b
d
c
s
c
i
Ik
4
c
e
d
f
s
f
(
Ik
1
c
f
hk
22
c
)
d
g
s
g
(
Ik
2
c
g
hk
33
c
hk
44
c
)
Ik
1
c
a
d
b
s
b
i
Ik
2
c
b
d
c
s
c
i
Ik
3
c
c
k
k
m
i
Ik
4
c
e
d
f
s
f
(
Ik
1
c
f
hk
22
c
)
d
g
s
g
(
Ik
2
c
g
hk
33
c
hk
44
c
)
k
k
m
k
k
i
m
k
k
m
k
k
i
m
m
k
k
i
m
k
k
m
k
k
i
m
kc
1
2
n
32,01,0
x
c
h
1,0
01,0
kc
2
k c
3
kc
4
1
n
1
n
1
n
k
cm
k
4
c
1
n
Burada:
c
h
m
d
l
En yakın indirme iletkenine olan uzaklık
Kuşaklama iletkenleri arasındaki açıklık (veya yükseklik)
Kuşaklama düzeylerinin sayısı
En yakın indirme iletkenine olan uzaklık
Kuşaklama noktasından yükseklik
Şekil R.3 – Kafes tipi yakalama ucu sistemi, her seviyede indirme iletkenlerinin halka
şeklinde bağlanması ve B tipi toprak sonlandırma sistemi olması durumunda, ayırma
uzaklığının hesaplanması ile ilgili örnekler
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – S
Patlama riski bulunan yapılardaki YKS için ek bilgi
627
S.1 Genel:
Bu Ek’te, patlama riski olan yapılarda kullanılan yıldırımdan korunma sistemlerinin
tasarımı, yapımı, genişletilmesi ve üzerlerinde değişiklik yapılmasına yönelik ek bilgiler
verilmektedir.
Patlama riski bulunan yapılar için yıldırımdan korunma sisteminin Bölüm 3’e uygun
olarak yapılan risk değerlendirmesi sonucu olarak, en az Sınıf II YKS seçilmelidir. Uzman bir
yetkili tarafından teknik olarak doğrulanması koşuluyla, yıldırım olaylarının sık olmadığının
ve/veya yapı içinde bulunanların duyarsız olduğunun garanti edilmesi durumunda, koruma
düzeyi III olan YKS seçilmesine izin verilebilir.
S.2 Ek terimler ve tanımlar:
Bu Yönetmelikte Madde 4’teki terimler ve tanımlara ek olarak, bu Ek için aşağıda
verilen terimler ve tanımlar uygulanır.
S.2.1 Ayırma atlama aralığı: Elektriksel olarak iletken tesisat kısımlarını yalıtmak
amacıyla kullanılan atlama aralığıdır. Bir yıldırım boşalmasında tesisat kısımları, bu atlama
aralığındaki elektriksel boşalma sonucu, geçici bir süre iletken olarak bağlanır.
S.2.2 Katı patlayıcı malzemeler: Birincil veya genel amacı patlama fonksiyonunu
yerine getiren katı kimyasal bileşik, karışım veya elemandır.
S.2.3 Bölge 0: İçinde, hava ile gaz, buhar veya sis biçimindeki alev alabilen maddelerin
karışımından meydana gelen bir patlayıcı ortamın sürekli veya uzun bir süre için veya sıkça
bulunduğu yerdir.
S.2.4 Bölge 1: İçinde, hava ile gaz, buhar veya sis biçimindeki alev alabilen maddelerin
karışımından meydana gelen bir patlayıcı ortamın normal işletme sırasında ara sıra ortaya
çıktığı yerdir.
S.2.5 Bölge 2: İçinde, hava ile gaz, buhar veya sis biçimindeki alev alabilen maddelerin
karışımından meydana gelen bir patlayıcı ortamın normal işletmede olmadığı, ancak
olduğunda sadece kısa bir süre için devam ettiği yerdir.
Not 1: Bu tanımdaki “devam ettiği” ifadesi, alev alabilen atmosferin var olacağı toplam
süre anlamında kullanılmıştır. Bu süre, normal olarak tahliye süresi ile tahliye sona erdikten
sonra alev alabilen atmosferin dağılması için geçen sürenin toplamından meydana
gelmektedir.
Not 2: Ortaya çıkma sıklığı ile ilgili belirtiler ve süre, özel sanayiler veya uygulamalara
dair kodlardan elde edilebilir.
S.2.6 Bölge 20: İçinde, havada yanabilen toz bulutu biçimindeki patlayıcı bir atmosferin
sürekli veya uzun bir süre için veya sıkça bulunduğu yerdir.
S.2.7 Bölge 21: İçinde, havada yanabilen toz bulutu biçimindeki patlayıcı bir atmosferin
normal işletme sırasında, ara sıra meydana geldiği yerdir.
Elektrik Mühendisleri Odası
628
S.2.8 Bölge 22: İçinde, havada yanabilen toz bulutu biçimindeki patlayıcı bir atmosferin
normal işletme sırasında meydana gelmediği, ancak meydana geldiğinde ise, sadece kısa bir
süre için devam ettiği yerdir.
S.3 Temel kurallar
S.3.1 Genel: Yıldırımdan korunma sistemi, doğrudan bir yıldırım boşalması halinde,
çarpma noktası dışında erime veya püskürme meydana gelmeyecek biçimde tasarlanmalı ve
tesis edilmelidir.
Not: Çarpma noktasında kıvılcımlar veya hasar meydana getiren boşalmalar olabilir. Bu
durum, yakalama ucu elemanının yerleştirileceği yerin belirlenmesinde göz önüne alınmalıdır.
Tehlikeli alanın dışına indirme iletkenlerini tesis etmenin mümkün olmadığı uygulamalarda
indirme iletkenlerinin sıcaklığı, kendiliğinden tutuşma sıcaklığını aşmayacak biçimde tesis
edilmelidir.
S.3.2 İstenen bilgiler: Yıldırımdan korunma tesisatçısı / tasarımcısına, IEC 60079-10
ve IEC 61241-10’a göre tehlikeli alanlar ve katı patlayıcı malzemelerin üzerinde işlem
yapıldığı veya depolandığı alanlar uygun şekilde
işaretlenerek, korunması gereken
tesis/tesislere ilişkin çizimler verilmelidir.
S.3.3 Topraklama: Patlama tehlikesi olan yapılarda, toprak sonlandırma sisteminde
kullanılan B tipi düzenleme bütün yıldırımdan korunma sistemleri için tercih edilmektedir.
Not: Bir yapının kendisi, B tipi düzenlemedeki halka topraklayıcıya eşdeğer olabilir
(örneğin, metalden yapılmış depolama tankları).
İçinde katı patlayıcı malzemeler ve patlayıcı karışımlar bulunan yapılardaki toprak
sonlandırma sistemlerine ilişkin topraklama direnç değeri, mümkün olduğunca düşük olmalı,
ancak 10 Ω’ dan daha büyük olmamalıdır.
S.3.4 Eş potansiyel kuşaklama: YKS bileşenleri ile Madde 15.b’ye göre bütün iletken
tesisatlardaki bileşenlerde dâhil olmak üzere, diğer iletken tesisatlar arasındaki yıldırım eş
potansiyel kuşaklamasının, tehlikeli alanlar ile katı patlayıcı malzemelerin bulunabildiği
bölgeleri kapsayacak şekilde aşağıdaki belirtilen yerlerde yapılmalıdır:
- Toprak seviyesinde,
- İletken bölümler arasındaki uzaklığın, kc = 1 kabul edilerek hesaplanan s ayırma
uzaklığından daha küçük olduğu yerlerde.
Not: Tehlikeli kısmi boşalmalardan dolayı ayırma uzaklıkları sadece patlayıcı
karışımların bulunmadığı yerlerde göz önünde bulundurulabilir. Ortamın tutuşmasına bir
kıvılcımın neden olabildiği bu yerlerde, Bölge 0 ve Bölge 20 olarak adlandırılan tehlikeli
alanlar içinde, iç kıvılcım atlamasını önlemek için ek eş potansiyel kuşaklama gereklidir.
S.4 Katı patlayıcı maddeler içeren yapılar:
Katı patlayıcı malzeme içeren yapılar için yıldırımdan korunmaya yönelik tasarımda,
yapı içerisindeki patlayıcı malzemenin duyarlığı göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin, bazı
hassas olmayan patlayıcı malzemeler içeren yerlerde, bu Ek kapsamında belirtilenlerin
dışında ek bir önleme gerek yoktur. Ancak, hızlı değişen elektrik alanlarına ve/veya yıldırım
darbe elektromanyetik alanı tarafından yayılan ışımaya duyarlı patlayıcı malzemeler içeren
yapılarda ek kuşaklama veya ekranlama gerekli olabilir.
Katı patlayıcı malzemelerin bulunduğu yapılar için, ayrılmış dış bir YKS (Madde
14.a.2’de belirtildiği şekilde) kullanılması önerilir. Tamamı 5 mm kalınlığındaki çelik veya eş
değeri (alüminyum yapılar için 7 mm) bir metalle kaplı yapıların, Madde 14.b.4’de belirtildiği
Elektrik Mühendisleri Odası
629
şekilde doğal bir yakalama ucu sistemi olduğu kabul edilebilir. Madde 14.d’deki topraklama
kuralları, bu gibi yapılar için de uygulanır.
DKD’ler, patlayıcı maddelerin bulunduğu bütün yerlerde YKS’nin bir bölümü olarak
kullanılmalıdır. Uygun olması durumunda, DKD’ler katı patlayıcı malzemenin bulunduğu
yerlerin dışına yerleştirilmelidir. Patlamalara maruz kalan veya patlayıcı toz bulunan yerlere
yerleştirilen DKD’ler, patlamaya dayanıklı (exproof) tipte olmalı veya patlamaya dayanıklı
mahfazalar içinde bulunmalıdır.
S.5 Tehlikeli alanlar içeren yapılar
S.5.1 Genel: Dış YKS’ye ilişkin bütün bölümler (yakalama ucu ve indirme iletkenleri),
mümkün olduğunca tehlikeli bölgeden en az 1 m uzakta olmalıdır. Bunun mümkün olmaması
durumunda, tehlikeli bölgenin 0,5 m içinde yer alan iletkenler sürekli olmalı veya bağlantılar
bağlantı elemanları ile veya kaynakla yapılmalıdır.
Tehlikeli alanın yıldırım tarafından delinebilen metal bir levhanın altına doğrudan
yerleştirilmesi durumunda (Madde 14.b.4), yakalama ucu Madde 14.b’deki kurallara uygun
olmalıdır.
S.5.1.1 Darbelerin bastırılması: DKD’ler, uygulanabilir olması durumunda, tehlikeli
bölgenin dışına yerleştirilmelidir. Tehlikeli bölgenin içine yerleştirilen DKD’ler, bunların
tesis edildikleri tehlikeli bölge için uygunluğu onaylanmalı veya bir mahfaza içinde olmalı ve
mahfazalar, darbenin bastırılması da dâhil bu hizmet için uygun olmalıdır.
S.5.1.2 Eş potansiyel kuşaklama: YKS için, Madde S.3.4’teki kuşaklama kurallarına
ek olarak, bu yönetmeliğe ve IEC 60079-14 ile IEC 61241-14’teki kurallara uygun olarak
ortak eş potansiyel kuşaklama sağlanmalıdır.
Boru sistemlerine olan bağlantılar, bir yıldırım akımının geçmesi anında, kıvılcım
atlaması meydana getirmeyecek tarzda olmalıdır. Boru sistemlerine yapılan uygun bağlantılar,
vidaları tutmak için flanşlardaki pabuçlara veya cıvatalara veya saplama deliklerine kaynak
yapılarak sağlanır. Kelepçe düzenleri ile yapılan bağlantılara sadece, yıldırım akımı meydana
geldiği anda, tutuşmadan korunmanın deneylerle ispatlanması ve bağlantı güvenilirliğinin
sağlanması amacıyla gerekli
izin verilir. Tanklara
(depolama) giden
iletkenlerinin ve bağlantıların birleştirilmesi amacıyla
birleştirme elemanları kullanılmalıdır.
işlemlerin yapılması durumunda,
topraklama
S.5.2 Bölge 2 ve Bölge 22’yi içeren yapılar: Bölge 2 ve Bölge 22 olarak tanımlanan
alanların olduğu yapılarda, ek koruma önlemlerinin alınmasına gerek duyulmayabilir. Çizelge
17’deki kurallara uygun kalınlıktaki metalden yapılmış tesisler için (örneğin, Bölge 2 ve
Bölge 22’yi içeren alanlara sahip dış kolonlar, konteynırlar) yakalama ucu elemanları ve
indirme iletkenleri gerekli değildir; metal yapı Madde 14’e göre topraklanmalıdır.
S.5.3 Bölge 1 ve Bölge 21’i içeren yapılar: Bölge 1 ve Bölge 21 olarak tanımlanan
alanların olduğu yapılarda, aşağıdaki eklerle birlikte Bölge 2 ve Bölge 22’ye ilişkin kurallar
uygulanır:
- Boru hatlarında yalıtkan parçaların mevcut olması durumunda, işletmeci, koruyucu
önlemleri belirlemelidir. Örneğin, kıvılcım atlama aralıkları yalıtılarak boşalmaların hasarı
önlenir ve patlamaya karşı koruma sağlanır,
- Atlama aralıkları ve yalıtım parçaları, patlama tehlikesi olan bölgenin dışında
takılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
630
S.5.4 Bölge 0 ve Bölge 20’yi içeren yapılar: Bölge 0 ve Bölge 20 olarak tanımlanan
alanların olduğu yapılarda, uygulanabildiğinde bu maddede verilen önerilere ek olarak,
Madde S.5.3’teki kurallar uygulanır.
Yıldırımdan koruma sistemi ile tesisatlar/yapılar/donanımlar arasındaki yıldırım eş
potansiyel kuşaklamasını oluşturan bağlantılar, sistem işletmecisi ile anlaşma sağlanarak
yapılmalıdır. Atlama aralıkları kullanılarak gerçekleştirilen yıldırım eş potansiyel
kuşaklamaları, sistem işletmecisi ile anlaşma sağlanmadan yapılmaz. Bu gibi elemanlar, tesis
edildikleri ortam için uygun olmalıdır.
Bölge 0 ve Bölge 20 olarak tanımlanan alanlara dıştaki tesisler için aşağıdaki eklerle
birlikte Bölge 1, Bölge 2, Bölge 21 ve Bölge 22’ye ilişkin kurallar uygulanır.
- Alevlenebilir sıvılar içeren tankların içindeki elektrik cihazları, bu kullanım için uygun
olmalıdır. Yıldırımdan korunmaya yönelik önlemler, yapım tipine uygun olarak alınmalıdır,
- İçinde Bölge 0 ve Bölge 20 olarak tanımlanan alanların olduğu kapalı çelik
konteynırlar, muhtemel yıldırım çarpma noktalarında, en az 5 mm’lik et kalınlığına sahip
olmalıdır. Et kalınlıklarının daha
ince olması halinde, yakalama ucu elemanları
yerleştirilmelidir.
S.5.5 Özel uygulamalar
S.5.5.1 Dolum istasyonları: Arabalar, demiryolları, gemiler vb. için kullanılan ve
Bölge 2 ve Bölge 22 olarak tanımlanan tehlikeli alanlara sahip dolum istasyonlarındaki metal
boru sistemleri, Madde 14’e uygun olarak topraklanmalıdır. Boru sistemleri; demir yolu
akımları, kaçak akımlar, elektrikli tren sigortaları, korozyona karşı katodik koruma sistemleri
ve benzerleri göz önüne alınmak koşuluyla mevcut ise (gerekli olması durumunda, tesis
edilmiş olduğu tehlikeli bölge için onaylı ayırma kıvılcım atlama aralığıyla) çelik yapılara ve
raylara bağlanmalıdır. Elektrikli demir yollarında bulunan aktarma istasyonları Demiryolu
İşletmesinin kurallarına tabidir.
S.5.5.2 Depolama tankları: Tutuşabilir (alevlenebilir) buhar üretebilen sıvıların ve
gazların depolanması amacıyla kullanılan özel tipte yapılar, esasen kendiliğinden korumalı
olup (kıvılcım aralıkları olmaksızın, kalınlıkları sırasıyla 5 mm’den az olmayan çelik veya 7
mm’den az olmayan alüminyumdan yapılmış sürekli metal depolama tankları için) ek bir
korumaya gerek yoktur. Benzer şekilde, toprakla örtülü tanklar ve boru sistemlerine yakalama
ucu elemanlarının yerleştirilmesine gerek yoktur. Bu tank ve boruların içerisinde kullanılan
elektrik elektronik donanım bu hizmet tesisatları için uygun olmalıdır. Yıldırımdan
korunmaya yönelik önlemler, yapı tipine uygun olarak alınmalıdır.
Zeminden yalıtılmış tanklar veya konteynırlar, en büyük yatay boyuta bağlı olarak (çap
veya uzunluk), Madde 14’e göre aşağıdaki gibi topraklanmalıdır.
- 20 m’ye kadar bir noktadan,
- 20 m’nin üzerinde iki noktadan.
Depolama tesislerindeki tanklar için (örneğin, rafineriler ve tank depoları), en büyük
yatay boyuttan bağımsız olarak, her tankın sadece bir noktadan topraklanması yeterlidir.
Depolama tesislerinde bulunan tanklar, birbirlerine bağlanmalıdır. Çizelge 21 ve Çizelge
22’ye uygun bağlantılar dışında, Madde 14.c.5’ye uygun elektriksel iletkenlik sağlayacak
şekilde bağlanan boru sistemleri bağlantılar yapmak amacıyla kullanılabilir.
Yüzen tavanlı tankların olması durumunda, yüzen tavan ana tank kabuğuna etkili bir
biçimde bağlanmalıdır. Contalar (sızdırmazlık elemanları), şöntler ve bunlara ilişkin yerlerin
tasarımında, yangın çıkaran kıvılcım atlamasından dolayı muhtemel bir patlayıcı karışımının
tutuşma riskinin mümkün olan en düşük seviyeye indirecek şekilde dikkatlice göz önünde
tutturulmuş olması
bulundurulmasına
ihtiyaç duyulmaktadır. Kayan bir merdivenin
durumunda, 35 mm genişliğe sahip esnek bir bağlantı iletkeni merdivenin basamakları
Elektrik Mühendisleri Odası
631
ile yüzen
tankın
tavanlı
tepesi arasına ve merdiven
tanklara kayan bir merdivenin
tavan arasına
ile
arasına, merdiven
uygulanmalıdır. Yüzen
tutturulmamış olması
durumunda, bir veya birden fazla (tankın büyüklüğüne bağlı olarak) 35 mm genişliğinde
esnek bağlantı iletkeni veya eşdeğeri tank kabuğu ile yüzen tavan arasına uygulanmalıdır.
Bağlantı iletkenleri, çatı drenajını izlemeli veya içeri dönük döngüler meydana getirmeyecek
biçimde düzenlenmelidir. Yüzen tavanlı tanklarının üzerine, tavanın çevresi etrafında yaklaşık
1,5 m aralıklarla yüzen tavan ile tank kabuğu arasında çoklu şönt bağlantılar yapılmalıdır.
Malzeme seçimi, ürün ve/veya ortam koşullarına göre yapılır. Yıldırım boşalmaları ile oluşan
darbe akımları için yüzen tavan ile tank kabuğu arasında yeterli iletkenliğe sahip bağlantıyı
sağlayan alternatif düzenlere yalnızca, deneylerle ispatlanması ve bağlantının güvenilirliğini
sağlayan işlemlerin kullanılması durumunda izin verilir.
S.5.5.3 Boru sistemleri: Üretim tesisleri dışındaki toprak üzerinde bulunan metal boru
sistemleri, her 30 m’de bir olmak üzere topraklama sistemine bağlanmalı veya bir yüzey
topraklama elektrodu veya bir topraklama çubuğu ile topraklanmalıdır.
Alev alabilen sıvıların taşınmasında kullanılan uzun boru hatları için aşağıdakiler
uygulanır:
- Pompalama kısımları, dağıtım (branşman) kısımları ve benzer hizmet tesisatları, metal
kılıflı borular dahil bütün yol verme (yönlendirme) boru sistemi, en az 50 mm2 kesit alanına
sahip iletken hatlarla köprülenmelidir,
- Köprülemede kullanılan iletken hatlar, pabuçlara özel olarak kaynaklanmalı veya
yönlendirme borularının flanşlarına, sıkıca vidalanmalıdır. Yalıtkan parçalar, kıvılcım atlama
aralıklarıyla köprülenmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – T
632
Yıldırımdan korunma sistemlerinin tasarımı, yapımı, bakımı ve muayenesi
T.1 Genel:
Bu Ek’te, bu Yönetmeliğe uygun bir YKS’nin fiziksel tasarım, yapımı, bakımı ve
muayenesi için yol gösterici bilgiler verilmektedir. Bu Ek’te verilen örnekler, koruma
sağlayan bir yöntemi açıklamaktadır. Başka yöntemler de aynı derecede geçerli olabilir.
T.2 Yıldırımdan korunma sistemlerinin (YKS) tasarımı
T.2.1 Genel açıklamalar:
Mevcut bir yapıda kullanılması amaçlanan, daha düşük maliyetli YKS’nin yapımı, aynı
koruma düzeyini veren diğer yıldırımdan korunma önlemlerine göre daima ön planda
tutulmalıdır. En uygun koruma önlemlerinin seçiminde Bölüm 3’e bakılır.
YKS, YKS tasarımcıları ve tesisatçıları tarafından tasarlanmalı ve tesis edilmelidir.
Yıldırımdan korunma tesisatçısı, bu Yönetmelikte belirtilen isteklere, yapım çalışması
ve yapıların inşasını düzenleyen mevzuata uygun olarak YKS bileşenlerini istenildiği gibi
tesis edebilmesi için eğitilmiş olmalıdır.
YKS tasarımcısı ve tesisatçısına ilişkin fonksiyonlar, aynı kişi tarafından yerine
getirilebilir. Uzmanlaşmış bir tasarımcı veya tesisatçı olabilmek için, ilgili mevzuatları çok iyi
bilmek ve yılların deneyimine sahip olmak gerekmektedir.
Bir YKS’nin planlanması, uygulanması ve deneye tabi tutulması birçok teknik alanı
kapsamakta ve en düşük maliyet ve mümkün olan en az gayretle seçilen yıldırımdan korunma
düzeyinin elde edilmesini sağlamak amacıyla yapıdan sorumlu tüm taraflar arasında
koordinasyona ihtiyaç duyulmaktadır. YKS yönetimi, Şekil T.1’deki adımlar izlendiği
taktirde verimli olur. Kalite güvence önlemlerinin, yoğun elektrik ve elektronik tesisatları
bulunduran yapılarda önemi çok büyüktür.
Kalite güvence önlemleri, bütün çizimlerin onaylandığı planlama safhasından
başlayarak, yapım çalışmalarının tamamlanmasından sonra muayene için erişilemeyen
YKS’nin esas bölümlerinin kontrol edildiği YKS yapım aşamasına kadar uzanmaktadır.
Kalite güvence ölçmeleri, YKS ile ilgili son ölçmelerin son deney raporunun tamamlanması
ile birlikte yapılması durumunda, kabul aşaması boyunca ve sonuç olarak, bakım programına
uygun olarak dikkatlice periyodik muayeneler belirlenerek YKS’nin tüm ömrü boyunca
sürdürülür.
Bir yapıda veya yapıdaki tesisatlarda değişiklikler yapılması durumunda, mevcut
korunma sisteminin bu Yönetmeliğe hala uygun olup olmadığını saptamak için kontrol
yapılmalıdır. Korumanın yeterli olmadığının saptanması durumunda, gecikmeksizin
iyileştirmeler yapılmalıdır.
Büyüklük ve boyutları bu Yönetmeliğe uygun olan yakalama ucu sistemi, indirme
iletkenleri, toprak sonlandırma sistemi, kuşaklama, bileşenler, vb. malzemelerin kullanılması
önerilmektedir.
T.2.2 YKS tasarımı
T.2.2.1 Planlama süreci: YKS ile ilgili ayrıntılı tasarım çalışmasından önce
incelemeler yapılır. Yıldırımdan korunma sistem tasarımcısı, mümkün olduğunca, yapının
fonksiyonu, genel tasarımı, yapımı ve yeri hakkında temel bilgileri elde etmelidir.
YKS’nin ruhsat veren yetkili, sigortacı veya alıcı tarafından henüz belirlenmemiş olması
durumunda, yıldırımdan korunma sistem tasarımcısı, Bölüm 3’de verilen risk değerlendirmesi
ile ilgili süreci izleyerek yapının bir YKS ile korunup korunamayacağını belirlemelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
633
Not: • ile gösterilen noktalarda mimar, mühendis ve yıldırımdan korunma tasarımcısı
arasında tam bir koordinasyon gereklidir.
Şekil T.1 – YKS tasarım akış diyagramı
T.2.2.2 Görüş alışverişi
T.2.2.2.1 Genel bilgiler: Yeni bir yapının tasarım ve yapım aşamalarında, YKS
tasarımcısı, YKS tesisatçısı ve yapıdaki tesisatlardan veya yapının kullanımına dair
düzenlemelerden sorumlu bütün diğer kişiler (örneğin, yapı sahibi, mimar, inşaat yüklenicisi)
düzenli olarak görüş alışverişinde bulunmalıdır.
Etkin bir YKS
tasarımı, Şekil T.1’de verilen
iş akış diyagramı kullanılarak
gerçekleştirilmelidir.
Mevcut bir yapıda kullanılması amaçlanan bir YKS’nin tasarım ve yapım safhalarında,
yapıdan, yapının kullanımından, tesisatlardan ve hizmet tesisatlarından sorumlu kişilerle,
mümkün olabildiğince, görüş alışverişinde bulunmalıdır.
Yapının sahibi, yapıyı inşa eden yüklenici veya görevlendirilmiş temsilcisi arasında
görüş alışverişi toplantıları düzenlenmiş olabilir. Mevcut yapılar için, gerekli görülmesi
halinde, üzerinde değişiklikler yapılması gereken çizimler, YKS tesisatçısı tarafından YKS
tasarımcısına verilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
634
Sorumlu taraflar arasında yapılan düzenli görüş alışverişleri, mümkün olan en düşük
maliyetli etkin bir YKS’nin ortaya çıkmasını sağlamalıdır. Örneğin, yapım çalışmaları ile
tasarım çalışmalarının bir biçimde yürütülmesi ile genellikle bazı kuşaklama iletkenlerine
duyulan ihtiyaç ortadan kaldırılmakta ve kullanılmasına gerek duyulanların ise boyları
ilgili ortak
kısaltılmaktadır. Bina maliyetleri, genellikle yapıdaki çeşitli
güzergâhların kullanılması ile kayda değer bir biçimde düşürülür.
tesisatlarla
Görüş alışverişi, bütün yapım aşamaları boyunca önemlidir. Çünkü yapı tasarımındaki
değişikliklerden dolayı YKS’de değişiklikler gerekebilir. Yapının tamamlanmasından sonra
gözle kontrol yoluyla erişilemeyen YKS’ye ilişkin bölümlerin muayenesini kolaylaştırmak
amacıyla yapılacak düzenlemelerde anlaşma sağlayabilmek için ayrıca görüş alışverişi
gereklidir. Bu görüş alışverişlerinde, doğal bileşenler ile YKS arasındaki bütün bağlantıların
yeri belirlenmelidir. Yeni bina projeleri ile ilgili görüş alışverişi toplantılarının düzenlenmesi
ve koordinasyonunda normal olarak mimarlar da bulunmalıdır.
T.2.2.2.2 Görüş alışverişinde bulunan taraflar: Yıldırımdan korunma tasarımcısı,
binanın sahibi de dâhil olmak üzere, yapının tasarımdan ve yapılmasından sorumlu bütün
taraflarla ilgili teknik görüş alışverişlerinde bulunmalıdır.
Tüm YKS tesisatına ilişkin özel sorumluluk gerektiren alanlar, mimar, elektrik
müteahhidi, bina müteahhidi, YKS tesisatçısı (YKS tedarikçisi) ve konu ile ilgili olması
durumunda, tarihsel yapı danışmanı ve yapı sahibi veya yapı sahibinin temsilcisi ile birlikte
YKS tasarımcısı tarafından tanımlanmalıdır.
YKS’ye ilişkin tasarım ve yapım yönetiminde görevlendirilen çeşitli taraflara yönelik
sorumlulukların açıklığa kavuşturulması önemlidir. Çatıya monte edilmiş YKS bileşenleri
veya yapı temeli altında yapılmış topraklama elektrodu bağlantı iletkenleriyle yapının su
geçirmezliğinin ortadan kalkması bir örnek olabilir.
T.2.2.2.2.1 Mimar: Mimarla aşağıdaki konularda anlaşmaya varılmalıdır:
a) Bütün YKS iletkenlerinin güzargahı,
b) YKS bileşenlerinde kullanılan malzemeler,
c) Bütün metal borular, oluklar, raylar ve benzer maddelerin ayrıntıları,
d) Ayırma uzaklığından dolayı tesisatların yer değiştirmesi veya YKS bileşenlerine
kuşaklama yapılması istenen yapı üzerinde, içinde veya yakınında tesis edilmesi gereken
donanımlar, cihazlar, fabrika tesisatları ayrıntıları (tesisatlara örnek olarak alarm sistemleri,
güvenlik sistemleri, iç iletişim sistemleri, işaret veri işleme sistemleri, radyo ve TV devreleri
verilebilir),
e) Toprak sonlandırma şebekesinin konumlandırılmasına etki edebilen ve YKS’den
itibaren güvenli bir uzaklıkta yerleştirilmesi istenen gömülü iletken hizmet tesisatının
derecesi,
f) Toprak sonlandırma şebekesi için mevcut olan genel alan,
g) Yapıya, YKS’nin ana sabitleme elemanlarının bağlanmasının kapsam ve
sorumluğunun dağıtılması (örneğin, özellikle çatıda kullanılan malzemenin su geçirmezliğine
etki etmesi, vb.),
h) Yapıda kullanılacak iletken malzemeler, özellikle YKS’ye kuşaklanan ve sürekliliği
olan metal, örneğin payandalar (direkler), çelik donatılar ile yapıya giren, çıkan veya yapı
içindeki metal hizmet tesisatları,
i) YKS’nin görünüm etkisi,
j) YKS’nin yapı malzemesi üzerindeki etkisi,
k) Çelik donatılara yapılan bağlantı noktalarının yeri, özellikle bunların dıştaki iletken
bölümlere (borular, kablo siperleri, vb.) nüfuz etmesi durumunda,
l) YKS’nin yakın binalardaki YKS’ye bağlantısı.
Elektrik Mühendisleri Odası
635
T.2.2.2.2.2 Kamu hizmeti veren kuruluşlar: Giriş hizmet tesisatlarının YKS’ye
doğrudan veya bunun mümkün olmaması durumunda atlama aralıkları veya DKD üzerinden
kuşaklanmasında anlaşmazlık olduğu taktirde yetkililerle görüşülmelidir.
T.2.2.2.2.3 Yangın ve güvenlik yetkilileri: Yangın ve güvenlik yetkilileri ile aşağıdaki
konularda anlaşmaya varılmalıdır:
- Alarm ve yangın söndürme sistemi bileşenlerinin konumlandırılması,
- Güzergahlar, yapı malzemesi ve kanalların sızdırmazlığı,
- Yapının alev alabilen bir çatıya sahip olması durumunda, kullanılacak koruma yöntemi
T.2.2.2.2.4 Elektronik sistem ve dış anten tesisatçıları: Elektronik sistem ve anten
tesisatçısı ile aşağıdaki konularda anlaşmaya varılmalıdır:
- Anten desteklerinin ve kablo iletken siperlerinin YKS’den ayrılması veya YKS’ye
kuşaklanması,
- Anten kabloları ve içteki şebekenin izlediği güzergah,
- DKD’ye ilişkin tesisat.
T.2.2.2.2.5 Yüklenici (inşaatçı ve tesisatçı): İnşaatçılar, tesisatçılar ve yapının
yapımından ve teknik donanımından sorumlu olanlar arasında aşağıdaki konularda anlaşmaya
varılmalıdır.
a) İnşaatçı tarafından sağlanacak YKS’ye ilişkin ana sabitleme elemanlarının biçimi,
yeri ve sayısı,
b) İnşaatçı tarafından tesis edilmesi gereken ve YKS tasarımcısı (YKS tesisatçısı veya
YKS satıcısı) tarafından sağlanan her türlü sabitleme elemanları,
c) Yapı altına yerleştirilecek YKS iletkenlerinin yeri,
d) Yapım aşamasında kullanılması gereken YKS bileşenlerinin olup olmadığı, örneğin
vinçlerin, yük asansörlerinin yapım sırasında inşaat alanında olan diğer metal maddelerin
topraklanması için kullanılan kalıcı toprak sonlandırma şebekesi,
e) Çelik kafesli yapılarda, payandaların konumu ve sayısı, toprak sonlandırmalarının
bağlantısı için yapılacak sabitleme elemanın biçimi ve YKS’ye ilişkin diğer bileşenler,
f) Kullanılması durumunda, metal kaplamaların YKS bileşenleri olarak uygun olup
olmadığı,
g) Kaplamalara ilişkin tekil bölümlerin elektriksel olarak sürekliliğini sağlayan yöntem
ve metal kaplamaların YKS bileşenleri olarak uygun olması durumunda, bunların YKS’nin
geri kalan kısmına bağlama yöntemi,
h) Konveyör sistemleri, televizyon ve radyo antenleri ile bunların metal destekleri, metal
bacalar, cam silme düzeni dâhil toprak üstünde ve altında yapıya giren hizmet tesisatlarının
yeri ve yapısı,
i) Elektrik ve iletişim hizmet tesisatlarının kuşaklanması ile yapının YKS toprak
sonlandırma sisteminin koordinasyonu,
j) Bayrak direklerinin, çatı düzeyindeki makina/ tesisat odalarının yeri ve sayısı, örneğin
asansör motor odaları, havalandırma, ısıtma ve klima tesisat odaları, su tankları ve diğer göze
çarpan elemanlar,
k) Özellikle yapının su geçirmezliğinin sürdürülmesi amacıyla, YKS iletkenlerinin
tutturulmasına yönelik uygun yöntemleri belirlemek için çatılar ve duvarlarda kullanılması
gereken konstürüksiyon,
l) YKS indirme iletkenlerinin yapı boyunca serbest olarak geçişine izin verecek
deliklerin açılması,
Elektrik Mühendisleri Odası
636
m) Yapının metal iskeletlerine, çelik donatısına, diğer iletken bölümlerine eş potansiyel
kuşaklama bağlantılarının yapılması,
n) Erişilemeyen YKS bileşenlerinin muayene sıklığı, örneğin beton içinde mahfaza içine
alınmış çelik donatılar,
o) Farklı türden metallerin dokunma noktalarında korozyon göz önüne alınarak,
iletkenler için en uygun metalin seçimi,
p) Deney ek yerlerinin erişilebilirliği, mekanik hasarlara veya hırsızlığa karşı metal
olmayan mahfazalar ile korunma sağlanması, bayrak direklerinin alçaltılması veya diğer
hareketli cisimler, özellikle bacaların periyodik muayenesi için kolaylıklar,
q) Yukarıdaki ayrıntıları kapsayan ve bütün iletkenler ile ana bileşenlerin yerlerini
gösteren çizimlerin hazırlanması,
r) Çelik donatılara bağlantı noktalarının yeri.
T.2.2.3 Elektrik ve mekanik kurallar
T.2.2.3.1 Elektrik tasarımı: YKS tasarımcısı, en uygun YKS’yi seçmelidir. Burada,
ayrılmış veya ayrılmamış YKS’den veya yıldırımdan korunma tiplerinin her ikisinin
birleşiminin oluşturduğu sistemden hangisinin gerekli olduğunu belirlemek için yapının
mimari tasarımının göz önünde bulundurulması kast edilmektedir.
Toprak özdirenç ölçmeleri, tercihan YKS tasarımının bitirilmesinden önce yapılmalı ve
toprak özdirencindeki mevsimsel değişikler göz önüne alınmalıdır.
YKS’ye ilişkin temel elektrik tasarımının tamamlanması sırasında, yapının uygun
iletken bölümlerinin, YKS’nin esas bileşenlerini desteklemek veya YKS’nin esas bileşenleri
gibi davranmak amacıyla YKS’nin doğal bileşenleri olarak kullanılması göz önüne
alınmalıdır.
YKS’nin elektriksel ve fiziksel özelliklerinin değerlendirilmesi ve özelliklerin burada
belirtilen kuralların sağlaması YKS tasarımcısının sorumluluğundadır.
Yıldırımdan korunma iletkenleri olarak beton içindeki çelik donatının kullanılmasında,
özel dikkat gösterilmesi ve korunacak yapıya uygulanan mevzuatın bilinmesi gerekir.
Yıldırım akımlarının ayrılmış YKS üzerinden iletilmesinin sonucu olarak yapıda yıldırım
tarafından oluşturulan elektromanyetik alanı azalmak için betonarmedeki çelik iskelet, YKS
iletkenleri veya iletken ekran tabakası olarak kullanılabilir. Bu YKS tasarımı, özellikle yoğun
elektrik ve elektronik tesisatları içeren özel yapılarda daha kolay koruma sağlayabilir.
Madde 14.c.5’te verilen doğal bileşenlerle ilgili gerekleri karşılamak amacıyla indirme
iletkenleri için sıkı yapım koşulları gereklidir.
T.2.2.3.2 Mekanik tasarım: Yıldırımdan korunma tasarımcısı, elektrik tasarımının
tamamlanmasının ardından mekanik tasarım konuları üzerinde yapıdan sorumlu kişilerle
görüş alışverişinde bulunmalıdır.
Estetik hususlar, korozyon riskini sınırlamak için doğru malzeme seçimi de dâhil,
özellikle önemlidir.
YKS’nin çeşitli bölümleri için yıldırımdan korunma bileşenlerinin en küçük boyutu,
Çizelge 17, Çizelge 20, Çizelge 21, Çizelge 22 ve Çizelge 23’te verilmiştir.
YKS bileşenleri için kullanılan malzeme Çizelge 19’da verilmiştir.
Not: Çubuklar ve kelepçeler gibi diğer bileşenlerin seçimi için TS EN 50164 seri
standardlarına bakılmalıdır. Bu bileşenlere ilişkin sıcaklık artışının ve mekanik dayanıklılığın
göz önüne alınması böylece sağlanmış olmaktadır.
Çizelge 15’te verilen seçilen sınıf için belirtilen yıldırım boşalması elektriksel
parametreler kullanılarak Çizelge 19, Çizelge 20 ve Çizelge 21’de belirtilen malzemeler ve
boyutlardan sapmalar olduğunda, yıldırımdan korunma tasarımcısı veya tesisatçısı boşalma
Elektrik Mühendisleri Odası
637
koşullarında yıldırım iletkenlerindeki sıcaklık artışını ve bunun sonucu olarak iletkenlerin
boyutunu kestirmelidir.
Üzerine bileşenlerin bağlanacağı yüzey (alev alabilen veya düşük bir erime noktasına
sahip olan) için aşırı sıcaklık artışının söz konusu olması durumunda, daha büyük iletken kesit
alanı belirtilmeli veya yangına dayanıklı tabakaların kullanılması veya yüzeyden uzak tutan
sabitleme elemanlarının kullanılması gibi diğer güvenlik önlemleri göz önüne alınmalıdır.
YKS tasarımcısı, bütün korozyon problem alanlarını tanımlamalı ve uygun önlemleri
belirtmelidir.
YKS’deki korozyon etkileri, malzeme büyüklüğünün artırılması, korozyona dayanıklı
bileşenlerin kullanılması veya diğer korozyondan korunma önlemleri alınarak azaltılabilir.
YKS tasarımcısı ve YKS tesisatçısı, iletkenlerdeki yıldırım akımından dolayı meydana
gelen elektrodinamik kuvvetlere dayanacak ve ayrıca ortaya çıkan sıcaklıktaki artış nedeniyle
iletkenlerin genleşmesine ve büzülmesine
iletken sıkıştırma ve bağlantı
elemanlarını belirtmelidir.
izin veren
T.2.2.4 Tasarım hesapları
T.2.2.4.1 kc katsayısının hesaplanması: İndirme iletkenleri arasında yıldırım akımının
bölünme katsayısı kc, n iletken toplam sayısına ve indirme iletkenleri ile birbirlerine bağlı
halka iletkenlerinin konumuna, yakalama ucu sisteminin tipine ve toprak sonlandırma
sisteminin tipine bağlıdır (Çizelge R.1 ve Şekil R.2 ve Şekil R.3).
A tipi topraklama yapılması durumunda, çatılar üzerinde kc’nin belirlenmesi için Şekil
T.2 kullanılabilir.
Gerekli ayırma uzaklığı, ayırma uzaklığının göz önüne alınacağı noktadan itibaren
topraklama elektroduna veya en yakın eş potansiyel kuşaklama noktasına kadar olan en kısa
yolun gerilim düşümüne bağlıdır.
İletken boyunca aynı akımın akması durumunda, havadaki gerekli ayırma uzaklığı ile
ilgili bağıntı aşağıdaki şekilde verilir.
s = ki kc l
Akımın bölünmesinden dolayı, iletken uzunluğunda akan akımın farklı değerlerde
olması durumunda, baağıntıda iletkenin her kısmında akan akımların farklı (azalma) olduğu
göz önünde bulundurulmalıdır. Bu durumda s’nin değeri şu şekilde belirlenir:
s = ki (kc1 l1 + kc2 l2 + … + kcn ln)
kc için esas olan çarpma noktası ile ayırma uzaklığının göz önüne alınacağı nokta farklı
olabilir.
T.2.2.4.2 Çıkıntılı bölüme sahip yapılar: Çıkıntılı bir yapının altında ayakta duran bir
kişinin çıkıntılı duvardan geçen indirme iletkenlerinden akan yıldırım akımı için alternatif bir
yol oluşturma olasılığını azaltmak için gerçek d uzaklığı, m cinsinden, aşağıdaki koşulu
yerine getirmelidir:
d > 2,5 + s
Burada; s Madde 15.c’ye uygun olarak hesaplanan m cinsinden ayırma uzaklığıdır.
2,5 değeri, kolunu yukarı dik olarak kaldırdığında bir insanın parmaklarının uçlarına
kadar olan yüksekliği temsil etmektedir (Şekil T.3)
Elektrik Mühendisleri Odası
c
h
0,33
0,50
1,00
2,00
kc
0,57
0,60
0,66
0,75
kc
0,47
0,52
0,62
0,73
kc
0,44
0,50
0,62
0,73
kc
0,40
0,43
0,50
0,60
kc
0,35
0,39
0,47
0,59
kc
0,31
0,35
0,45
0,58
638
c Çatı sırtı boyunca en yak ın indirme
iletkeninden olan uzaklık
h Çatı sırtından itibaren bir sonraki eş
potansiyel kuşaklama noktasına veya
yakalama ucu sistemine olan indirme
iletkeninin uzunluğu
Çizelgede gösterilen kc değerleri,
kalın çizgi ve çarpma noktası ile
temsil edilen indirme iletkenlerine
ilişkintir.
İndirme iletkeninin yeri (kc için göz
önüne alınacak olan), bu indirme
iletkenini temsil eden şekil ile
karşılaştırılmalıdır.
Gerçek c / h ilişkisi belirlenmelidir.
Sütunlardaki iki değer arasındaki
aralıkta yer alması durumunda kc
interpolasyonla bulunabilir.
Not 1: Şekillerde gösterilenlerden
daha fazla uzaklığa sahip ek indirme
iletkenlerinin etkisi önemlidir.
Not 2: Çatı sırtının altında yer alan
birbirlerine bağlı halka iletkenlerin
olması durumunda Şekil R.3’e
bakılmalıdır.
Not 3: Değerler, Şekil C.1’deki
paralel
kullanılarak
formül
empedanslar
şekilde
basit
hesaplanarak belirlenir.
bir
Elektrik Mühendisleri Odası
639
c Çatı sırtı boyunca en yakın indirme
iletkeninden olan uzaklık
h Çatı sırtından itibaren bir sonraki eş
potansiyel kuşaklama noktasına veya
toprak sonlandırma sistemine olan
indirme iletkeninin uzunluğu
Çizelgede gösterilen kc değerleri,
kalın çizgi ve çarpma noktası ile
temsil edilen indirme iletkenlerine
ilişkintir.
Not 1: Şekillerde gösterilenlerden
daha fazla uzaklığa sahip ek indirme
iletkenlerinin etkisi önemlidir.
Not 2: Çatı sırtının altında yer alan
birbirlerine bağlı halka iletkenlerin
olması durumunda Şekil R.3’e
bakılmalıdır.
Not 3: Değerler, Şekil R.1’deki
paralel
kullanılarak
formül
empedanslar
şekilde
basit
hesaplanarak belirlenir.
bir
c
h
0,33
0,50
1,00
2,00
kc
0,31
0,33
0,37
0,41
kc
0,28
0,33
0,37
0,41
kc
0,27
0,33
0,37
0,41
kc
0,23
0,25
0,30
0,35
kc
0,21
0,24
0,29
0,35
kc
0,20
0,23
0,29
0,35
Şekil T.2 Çatı sırtı üzerinde yakalama ucu sistemi bulunan eğimli bir çatı ve B tipi
topraklama sistemi durumunda kc katsayısının değerleri
Elektrik Mühendisleri Odası
640
d Gerçek uzaklık > s
s Madde 15.c’ye uygun ayırma uzaklığı
l
s ayırma uzaklığının değerlendirilmesi için uzunluk
Not: Elini yukarı kaldırmış bir insanın yüksekliği 2,5 m olacak biçimde alınmıştır.
Şekil T.3 – Yapının çıkıntılı bölümü için YKS tasarımı
Şekil 7’de gösterildiği gibi bir iletkendeki döngü yüksek değerde endüktif gerilim
düşümleri meydana getirebilir. Bu endüktif gerilim düşümleri, yapının duvarlarından geçen
ve hasar oluşturan bir yıldırım boşalmasına neden olabilir.
Madde 15.c’deki koşullar yerine getirilmediği taktirde, Şekil 7’de gösterilen bu
koşullarla ilgili içeri dönük yıldırım iletkeni döngülerine ilişkin noktalarda yapı boyunca
doğru bir güzergah için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.
T.2.3 Betonarme yapılar
T.2.3.1 Genel: Sanayi yapıları, sıkça, yerinde üretilen betonarme bölümler içermektedir.
Diğer pek çok hallerde, yapının bölümleri prefabrike beton birimler veya çelik bölümlerden
meydana gelmektedir.
Madde 13.c’ye uygun betonarme yapılardaki çelik donatı doğal YKS bileşeni olarak
kullanılabilir. Bu gibi doğal bileşenler; Madde 14.c’ye uygun indirme iletkenleri ve Madde
5.4’e uygun toprak sonlandırma sisteminin koşullarını sağlamalıdır.
Bundan başka, uygun kullanıldığı taktirde, betondaki iletken donatı, Madde 15.b’ye
uygun olarak iç YKS’nin eş potansiyel hale getirilmesi için kafes biçiminde olmalıdır.
Ayrıca, yeterli olması durumunda, yapının çelik donatısı, elektromanyetik ekran olarak
görev yapabilir. Bu ekran, Bölüm 5’e uygun olarak yıldırım elektromanyetik alanlarının
neden olduğu girişimlerden elektrik ve elektronik donanımın korunmasına yardımcı olur,
Betonun çelik donatısı ve yapının diğer çelik aksamının, elektriksel sürekliliğin Madde
13.c’ye uygun olacak şekilde içerden ve dışarıdan bağlanmaları durumunda, fiziksel hasara
karşı etkin koruma sağlanmış olabilir.
Çelik donatı çubuklarına enjekte edilen akımın, çok sayıda paralel yollar boyunca aktığı
kabul edilmektedir. Bu şekilde oluşan kafesin empedansı düşük olup, bunun sonucu olarak
yıldırım akımından dolayı meydana gelen gerilim düşümü de az olmaktadır. Kafes biçimli
çelik donatıdan akan akımdan dolayı oluşan manyetik alan, düşük akım yoğunluğu ve zıt
elektromanyetik alanlar üreten paralel akım yolları nedeniyle zayıftır. Komşu iç elektrik
iletkenler ile girişim karşılıklı olarak azalır.
Elektrik Mühendisleri Odası
641
Not: Elektromanyetik girişime karşı korunma için Bölüm 5 ve IEC 61000-5-2’ye
bakılmalıdır.
Bir odanın, Madde 13.c’ye uygun elektriksel süreklilik sağlayan çelik betonarme
duvarlarla tamamen çevrili olması durumunda, duvarların yakınındaki çelik donatı üzerinden
akan yıldırım akımından dolayı meydana gelen manyetik alan, konvansiyonel indirme
iletkenleri ile korunan bir yapıya ilişkin odanın içindekinden daha düşüktür. Odanın içine
yerleştirilen iletken döngülerde endüklenen daha düşük gerilimler sayesinde, içteki sistemleri
arızalardan koruma kolayca iyileştirilebilir.
Yapım aşamasından sonra, çelik donatının düzenlenme ve yapım şeklini belirlemek
hemen hemen olanaksızdır. Bu nedenle, yıldırımdan korunma amacıyla kullanılan çelik
donatının düzenlenme şekli çok iyi bir şekilde belgelenmelidir. Bu husus çizimler,
açıklamalar yapım sırasında çekilen fotoğraflar kullanılarak sağlanır.
T.2.3.2 Betonda çelik donatı kullanılması: Kuşaklama iletkenleri ve topraklama
elektrotları, çelik donatıya bağlanmalıdır.
Örneğin, yapıya tutturulan iletken çerçeveler, doğal YKS iletkenleri olarak ve içteki eş
potansiyel kuşaklama için ise bağlantı noktaları olarak kullanılabilir.
Potansiyel dengeleme için temel ankrajlarına veya makinalar, cihazlar veya mahfazalara
ilişkin temel raylarının kullanılması bu uygulamaya yönelik bir örnektir. Şekil T.4’te,
endüstriyel bir yapıda çelik donatı ve kuşaklama baralarının düzenlenmesi gösterilmektedir.
Yapıdaki kuşaklama sonlandırmalarının yeri, YKS tasarımında planlama aşamasında
belirlenmeli ve bu yer, inşaatı yapacak yükleniciye bildirilmelidir.
Donatı çubuklarına kaynak yapılmasına izin verilip verilmediği, sıkıştırmanın mümkün
olup olmadığı veya ek iletkenlerin yerleştirilip yerleştirilmediğini belirlemek amacıyla inşaat
yüklenicisi ile görüş alışverişinde bulunulmalıdır. Betonun dökülmesinden önce, gerekli
bütün işler yapılmış olmalı ve muayene edilmelidir (başka bir ifadeyle, YKS’nin planlaması
yapının tasarımı ile birlikte yapılmalıdır).
T.2.3.3 Çelik donatı çubuklarına kaynak yapılması veya sıkıştırılması: Donatı
çubuklarının sürekliliği, sıkıştırma veya kaynakla sağlanmalıdır.
Not: TS EN 50164 standardlarına uygun özel olarak tasarımlanmış ve deneyden
geçirilmiş sıkıştırma elemanları kullanılmalıdır.
Çelik donatı çubuklarına kaynak yapılmasına sadece, inşaat işleri tasarımcısının (statik
proje sorumlusu) olurunun alınması durumunda, izin verilir. Çelik donatı çubukları, 30
mm’den daha az olmayan bir uzunluk boyunca kaynaklanmalıdır (Şekil T.5).
YKS’nin dış bileşenlerine bağlantısı, belirlenen bir yerde betondan dışarı çıkarılan bir
çelik donatı çubuğu veya bir bağlama çubuğu veya beton içinden geçen topraklama plakası
(çelik
vasıtasıyla
gerçekleştirilmelidir.
kaynaklanarak
sıkıştırılarak
çubuğuna
donatı
bağlı)
veya
Betondaki çelik donatı çubukları ile kuşaklama iletkenleri arasındaki bağlantıların
sıkıştırma düzenleriyle yapılması durumunda, beton döküldükten sonra bağlantı yerlerinin
muayenesi yapılamadığından, güvenlik nedenleriyle daima iki kuşaklama iletkeni (veya farklı
çelik donatı çubuklarına iki sıkıştırma elemanı olan bir kuşaklama iletkeni) kullanılmalıdır.
Kuşaklama iletkeni veya çelik donatı çubuğunun benzer metallerden yapılmamış olması
durumunda, bağlantının yapıldığı alan nem giderici bir bileşikle tamamen sızdırmaz
kılınmalıdır.
Çelik donatı çubukları ve som şerit iletkenlerin bağlantılarında kullanılan sıkıştırma
elemanları Şekil T.6’da gösterilmiştir. Şekil T.7’de ise bir dış sistemin çelik donatı
çubuklarına bağlanmasına ilişkin ayrıntılar gösterilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Kuşaklama iletkenleri, kuşaklama noktasından akan yıldırım akımı ile orantılı boyutlara
sahip olmalıdır (Çizelge 22 ve Çizelge 23)
642
Burada:
1 Elektrik güç donanımı
2 Çelik kiriş
3 Yüzeye ilişkin metal kaplama
4 Kuşaklama ek yeri
5 Elektrik veya elektronik donanım
6 Kuşaklama barası
7 Betondaki çelik donatı (kafes iletkenler ile
üst üste bindirilmiş)
8 Temel topraklama elektrodu
9 Farklı hizmet tesisatları için ortak giriş
Şekil T.4 – Çelik donatılı bir yapıdaki eş potansiyel kuşaklama
Elektrik Mühendisleri Odası
643
1 Donatı çubukları
2
En az 30 mm uzunluğundaki kaynak dikişi
Şekil T.5 – Betonarme yapılarda çelik donatı çubuklarının kaynakla bağlanması (izin
verilmesi durumunda)
Şekil T.6a – Bir dairesel kesitli iletkenin bir çelik donatı çubuğuna bağlanması
Şekil T.6b – Bir som şerit iletkenin bir çelik donatı çubuğuna bağlanması
Elektrik Mühendisleri Odası
1 Donatı çubuğu
2 Dairesel kesitli iletken
3 Vida
4
Şerit iletken
Şekil T.6 – Donatı çubukları ve iletkenler arasında bağlantıları sağlamak amacıyla
kullanılan bağlama elemanlarına ilişkin örnek
644
Şekil 7.a
Şekil 7.b
Şekil 7.d
Şekil 7.c
1 Kuşaklama iletkeni
2 Çelik kuşaklama iletkenine kaynaklanmış somun
3 Çelik kuşaklama iletkeni*
4 Demir olmayan kuşaklama noktasındaki döküm
5 Örgülü bakır kuşaklama bağlayıcısı
6 Korozyona karşı koruma önlemi
7 C çeliği (C biçimindeki montaj barası)
8 Kaynak
* Çelik kuşaklama
iletkeni, çelik donatı çubuklarına kaynak veya sıkıştırma
elemanlarıyla birçok noktada bağlanır.
Not: Şekil T.7c’de gösterilen yapı, iyi bir mühendislik uygulamasına göre genel olarak
kabul edilen bir çözüm değildir.
Şekil T.7 – Beton duvar içindeki çelik donatıya yapılan bağlantı noktalarına ilişkin
örnek
T.2.3.4 Malzemeler: Şu malzemeler, yıldırımdan korunma amaçları için betona
yerleştirilen ek iletkenler olarak kullanılabilir: Çelik, haddelenebilir çelik, galvanizli çelik,
paslanmaz çelik veya bakır.
Elektrik Mühendisleri Odası
645
Betonda galvanizli çeliğin kullanılmasına, inşaatı yapan yüklenici tarafından bazen izin
verilmez. Bu durum yanlış anlamadan kaynaklanmaktadır. Çelik donatı, betonun korozyona
karşı yüksek koruma potansiyeline sahip olması nedeniyle betonla pasif hale getirilir.
Betonda olağan pürüzlü donatı çubuklarına ek olarak en az 8 mm çapında yuvarlak çelik
çubukların kullanılması önerilir.
T.2.3.5 Korozyon: Donatı kuşaklama iletkenlerinin bir beton duvar içinden çıkarılması
durumunda, kimyasal korozyona karşı koruma için özen gösterilmelidir. Korozyona karşı en
basit koruma önlemi, betondan çıkış noktalarında, beton içinde en az 50 mm ve beton dışında
en az 50 mm olacak şekilde, silikon kauçuk kaplanması veya zift dökülmesidir (Şekil T.7c).
Bakır kuşaklama iletkenlerinin beton duvar içinden çıkarılması durumunda, som bir
iletken, özel bir kuşaklama noktası, PVC kaplamaları veya yalıtılmış tellerin kullanılması
durumunda, korozyon riski bulunmamaktadır (Şekil T.7b). Çizelge 20 ve Çizelge 21’e uygun
paslanmaz çelik kuşaklama iletkenleri için, korozyon önleme önlemlerinin alınmasına gerek
yoktur.
Çok ağır atmosfer koşullarında, betondan çıkan kuşaklama iletkenlerinin paslanmaz
çelikten yapılması önerilir.
Not: Betondaki çelik donatılarla bağlantılı beton dışındaki galvanizli çelik, bazı
koşullarda betona hasar verebilir.
Döküm tipi somunların veya yumuşak çelik parçaların kullanılması durumunda, bunlar
binanın dışında korozyona karşı korunmalıdır. Yüzeyinde koruma işlemi yapılmış somunla
elektriksel iletkenliği sağlamak için tırtıllı kilitleme rondelâları kullanılmalıdır (Şekil T.7a).
Korozyona karşı ile ilgili daha fazla bilgi için Madde T.3.6.2.2.2’ye bakılmalıdır.
T.2.3.6 Bağlantılar: Araştırmalar, yıldırım akımını taşıyan bağlantılarda tel sararak
yapılan bağlantının uygun olmadığını göstermiştir. Sarılarak bağlanmış telin betonda patlama
ve hasar meydana getirme riski bulunmaktadır. Ancak, daha önceki araştırmalara dayanarak
fiilen bütün çelik donatı çubuklarının elektriksel olarak birbirlerine bağlanabilmesi için en az
her üçüncü tel sarımının bir elektriksel iletken irtibat oluşturduğu kabul edilebilir. Böylece
bütün çelik donatı çubuklarının tamamı birbirlerine elektriksel olarak bağlanmış sayılır.
Betonarme yapılar üzerinde yapılan ölçmeler bu sonucu desteklemektedir.
Yıldırım akımını taşıyan bağlantılar için kaynak veya sıkıştırma yöntemlerinin
kullanılması tercih edilmektedir. Bir bağlantı olarak tel sarmalı bağlantı yöntemi, sadece
eşpotansiyelliği sağlama ve EMU amaçları için ek iletkenlerin kullanılması halinde uygundur.
Dış devrelerin birbirlerine bağlanmış çelik donatıya bağlantıları, sıkıştırma düzenleri
veya kaynakla yapılmalıdır.
Beton içindeki kaynaklar en az 30 mm uzunluğunda olmalıdır. Çapraz çubuklar, kaynak
yapılmadan önce en az 50 mm birbirlerine paralel olacak biçimde bükülmelidir.
Kaynak yapılan çubukların beton içine gömülmesine ihtiyaç duyulması halinde, kesişme
noktalarında sadece birkaç milimetre uzunluğundaki kaynak dikişi ile kaynak yapılması
yeterli değildir. Bu gibi bağlantılar, beton döküldüğünde sıkça kopmaktadır.
Şekil T.5’te, betonarmedeki çelik donatılara kuşaklama iletkenlerinin uygun olarak
kaynaklanması gösterilmektedir.
Çelik donatı çubuklarına kaynak yapılmasına izin verilmemesi durumunda, sıkıştırma
elemanları veya bu amaç için özel olarak belirlenen ek iletkenler kullanılmalıdır. Bu ek
iletkenler, çelik, yumuşak çelik, galvanizli çelik veya bakırdan yapılabilir. Ek iletkenler, çelik
donatının ekranlama imkânlarının avantajlarından yararlanmak için, çok sayıda çelik donatı
çubuklarına sarılarak ve sıkıştırma elemanlarıyla bağlanmalıdır.
Not: Kaynak yapılmasına izin verilmesi durumunda, uygun kaynak yöntemleri ile
birlikte klasik kaynak ve egzotermik kaynak yöntemleri kabul edilebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
646
T.2.3.7 İndirme iletkenleri: Duvarlardaki veya beton kolonlardaki çelik donatı
çubukları ve çelik yapıya ilişkin iskelet, doğal indirme iletkenleri olarak kullanılmalıdır.
Yakalama ucu sistemi ile bağlantıyı kolaylaştırmak için çatı üzerinde bir sonlandırma ek yeri
sağlanmalıdır. Betonarme temel sadece toprak sonlandırma olarak kullanılmadığı taktirde,
toprak sonlandırma sistemi ile bağlantıyı kolaylaştırmak amacıyla sonlandırma ek yerleri
sağlanmalıdır.
Özel bir çelik donatının indirme iletkeni olarak kullanılması durumunda, aynı konuma
yerleştirilen çubuğun aşağı doğru bütün yol boyunca kullanılmasını sağlamak amacıyla
toprağa kadar giden güzergâha dikkat edilmelidir. Böylelikle, doğrudan elektriksel süreklilik
sağlanmış olur.
Çatıdan toprağa kadar düz bir yol oluşturan doğal indirme iletkenlerinin dikey yöndeki
sürekliliğinin garanti edilememesi durumunda, özel olarak belirlenen ek
iletkenler
kullanılmalıdır. Bu ek iletkenler çelik donatıya sararak yapılan bağlama yöntemi kullanılarak
bağlanmalıdır.
İndirme iletkeninin takip ettiği güzergâhın en doğru güzergâh olduğundan şüphe
edilmesi durumunda (diğer bir ifadeyle, mevcut binalarda), bir dış indirme iletken sistemi
eklenmelidir.
Şekil T.4 ve Şekil T.8’de, betonarme yapılarda kullanılan YKS’nin doğal bileşenlerine
ilişkin yapım detayları gösterilmiştir. Yapı temel topraklama elektrotları olarak betonarme
elemanlarındaki çubukların kullanılması için Madde T.3.4.3.2’ye ayrıca bakılmalıdır.
Tekil kolonlardaki ve duvarlardaki iç indirme iletkenleri, bunlara ilişkin çelik donatı
çubuklarıyla birbirlerine bağlanmalı ve Madde 13.c’ye göre elektriksel süreklilik ile ilgili
koşulları sağlamalıdır.
Tekil prefabrike beton elemanlarındaki çelik donatı çubukları ile beton kolonlar ve
beton duvarlardaki çelik donatılar, çatılar ve döşemelerin betonu dökülmeden önce bu
döşemeler ve çatılardaki çelik donatılara bağlanmalıdır.
Bulunduğu yerde beton dökülerek yapılan bütün yapı elemanlarına (örneğin, duvarlar,
kolonlar, merdivenler ve asansör boşlukları) ilişkin donatı içinde çok sayıda sürekli iletken
bölümler bulunmaktadır. Döşemelerin yerinde dökülen betonla yapılması durumunda, tekil
kolonlar ve duvarlar içindeki indirme iletkenleri, yıldırım akımının düzgün dağılımını
sağlamak amacıyla, bunlara ilişkin çelik donatılarla birbirlerine bağlanmalıdır. Döşemelerin
prefabrike beton elemanları ile yapılmış olması durumunda, bu bağlantılar genellikle mevcut
değildir. Ancak, ek küçük bir maliyetle, döşemelere ek bağlantı çubukları sokularak beton
dökülmeden önce tekil prefabrike beton elemanlarına ilişkin çelik donatı çubuklarının
kolonlar ve duvarlardaki çelik donatı çubuklarına bağlamak amacıyla kullanılacak ek yerleri
ve sonlandırmaları hazırlamak mümkün olmaktadır.
Elektrik Mühendisleri Odası
647
Burada:
Çatı parapetlerinin metal kaplaması
Cephe plakaları ile yakalama ucu arasındaki ek yeri
Yatay yakalama ucu iletkeni
1
2
3
4 Metalden yapılmış cephe kaplama dilimi
İç YKS’nin eş potansiyelliğini sağlayan bara
5
Cephe plakaları arasındaki ek yeri
6
Deney ek yeri
7
Betondaki çelik donatı
8
9
B tipi halka topraklama elektrodu
10 Yapı temel topraklama elektrodu
Uygulanabilir bir örnekte şu boyutlar kullanılabilir: a = 5 m, b = 5 m, c = 1 m
Not: Plakalar arasındaki ek yerleri için Şekil T.35’e bakılmalıdır.
Şekil T.8a – Çelik betonarme bir yapı üzerinde doğal indirme iletken sistemi olarak
metalden yapılmış cephe kaplamasının kullanılması
Elektrik Mühendisleri Odası
648
Burada:
1 Düşey çerçeve
2 Duvara sabitleme elemanı
3 Bağlayıcılar
4 Yatay çerçeve
Şekil T.8b – Cephe kaplama desteklerinin bağlantısı
Şekil T.8 - Doğal indirme iletken sistemi olarak metal cephe kaplaması kullanılması ve
cephe kaplama desteklerinin bağlantısı
Asma cephe olarak kullanılan prefabrike elemanlar, kuşaklama bağlantıları olmadığı
için, yıldırımdan korunmada etkili değildir. Yoğun bilgiişlem donanımı ve bilgisayar
şebekelerinin bulunduğu ofis binaları gibi, bina içine yerleştirilen donanımla ilgili olarak daha
etkili yıldırımdan korunmanın istenmesi durumunda, yıldırım akımının yapının dış yüzeyinin
tamamından akabilecek şekilde bu gibi cephe elemanlarındaki çelik donatı çubuklarının
birbirlerine ve yapının yük taşıyan elemanlarındaki çelik donatı çubuklarına bağlanması
gereklidir (Şekil T.4).
Bir yapının dış duvarlarına sürekli şerit pencereler monte edilmesi durumunda, sürekli
şerit pencerelerin üstünde ve altındaki prefabrike beton bölümlerin bağlantısının mevcut
kolonlar vasıtasıyla yapılması veya bunların pencereler arasındaki uzaklığa karşılık gelen
daha küçük aralıklarda birbirlerine bağlanması seçeneklerinden hangisinin uygulanacağına
karar verilmesi önemlidir.
Dış duvarlardaki iletken bölümlerin birlikte yoğun bir şekilde bulunması, bina içindeki
elektromanyetik ekranlamayı artırır. Şekil T.9’da sürekli şerit pencerelerin metal cephe
kaplamasına bağlantısı gösterilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
649
Burada:
1 Cephe plaka dilimi ile metal şerit pencere arasındaki bağlantı ek yeri
2 Metal cephe plakası
3 Yatay metal şerit
4 Düşey metal şerit
5
Pencere
Şekil T.9 – Sürekli şerit pencerelerin metal cephe kaplaması ile bağlantısı
Çelik yapıların indirme iletkeni olarak kullanılması durumunda, her çelik kolon, TS EN
50164 serisine uygun olarak özel kuşaklama noktalarıyla Şekil T.8’e göre beton temeldeki
çelik donatı çubuklarına bağlanmalıdır.
Not: Elektromanyetik ekranlama amaçları bakımından yapı duvarlarındaki çelik
donatının kullanılmasına ilişkin daha fazla bilgi için Bölüm 5’e bakılmalıdır.
Hol ve benzeri büyük ve alçak binalar için, çatı sadece bina çevresinde değil aynı
zamanda içteki kolonlarla da desteklenmelidir. İç indirme iletkenlerini oluşturan kolonların
iletken kısımları, tepede yakalama ucu sistemine, döşemede eşpotansiyel kuşaklama sistemine
bağlanmalıdır. Elektromanyetik girişimdeki artma, bu gibi iç indirme iletkenlerinin yakınında
meydana gelir.
Çelik donatılı yapılarda genellikle cıvatalı ek yerleriyle bağlanan çelik çatı kirişleri
kullanılır. Cıvataların mekanik mukavemeti elde etmek amacıyla istenen kuvvetle sıkılması
koşuluyla, bütün cıvatalı çelik bölümlerin, elektriksel olarak birbirlerine bağlandığı kabul
edilebilir. İnce boya tabakaları, ilk yıldırım boşalma akımı ile delinir ve böylece iletken bir
köprü oluşturulur.
Cıvata başlarının, cıvata somunlarının ve rondelâların oturma yüzeyini çıplak hale
getirerek elektrik bağlantısı daha
iyi bir duruma getirilebilir. Yapısal montajın
tamamlanmasından sonra yaklaşık 50 mm uzunluğunda bir kaynak dikişi yapılması ile daha
ileri seviyede iyileşme sağlanabilir.
Dış duvarların içinde/üstünde çok sayıda iletken bölümlere sahip mevcut yapılarda, bu
iletken bölümlerin indirme iletkenleri olarak kullanılması için sürekliliği sağlanmalıdır. Bu
teknik ayrıca, yıldırımın elektromanyetik darbesine karşı koruma isteklerine ek olarak mimari
tasarımın kültürel yönleri ilgili isteklerin de yerine getirilmesi gerektiğinde önerilir.
Birbirlerine bağlı eş potansiyelliği sağlayan baralar ayrıca olmalıdır. Eş potansiyelliği
sağlayan her bara, dış duvarların veya çatının içindeki iletken bölümlere bağlanmalıdır. Bu
durum, toprak seviyesinde ve takip eden her döşeme seviyesindeki yatay donatı baralarıyla
bile sağlanabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
650
Mümkün olması durumunda, döşeme veya duvar içindeki çelik donatıya bağlantı
yapmak için bir bağlantı noktası sağlanmalıdır. Bağlantı, en az üç adet çelik donatı çubuğuna
yapılmalıdır.
Büyük yapılarda, eş potansiyelliği sağlayan bara, bir halka iletken olarak iş görür. Bu
gibi durumlarda çelik donatı baralarına yapılacak bağlantı noktaları her 10 m’de bir olmalıdır.
Temelle ilgili açıklanabilen önlemler dışında, yapıya ilişkin donatının YKS’ye bağlanması
için özel önlemlerin alınmasına gerek yoktur.
T.2.3.8 Eş potansiyelliğin sağlanması: Farklı döşemelerde donatıya çok sayıda
kuşaklama bağlantılarının yapılmasının istenmesi ve eş potansiyelliğin sağlanması ve yapının
iç hacminin ekranlanması amacıyla beton duvarlardaki çelik donatı çubuklarının kullanılarak
düşük endüktanslı akım yollarının elde edilmesine özel önem verilmesi durumunda, ayrı
döşemelerdeki betonun içine veya dışına halka iletkenler yerleştirilmelidir. Bu halka
iletkenler, 10 m’den daha büyük olmayan aralıklarda düşey çubuklarla birbirlerine
bağlanmalıdır.
Kafes biçiminde bağlı iletken şebekesi de önerilir. Bağlantılar, enerji beslemesindeki bir
arıza durumunda oluşabilecek yüksek akımları taşıyacak şekilde tasarlanmalıdır.
T.2.3.9 Temelin toprak sonlandırma sistemi olarak kullanılması: Büyük yapılarda
ve endüstri tesislerinde, temel normal olarak çelik donatılıdır. Madde 14.d’de belirtilen
kuralların sağlanması koşuluyla, bu gibi yapıların toprak yüzeyinin altındaki bölgede bulunan
temel çelik donatısı, kalın temel beton tabakalar ve dış duvarlar, mükemmel bir temel
topraklama elektrodu oluşturur.
Temeldeki ve gömülü duvarlardaki çelik donatı,
temel
topraklaması olarak
kullanılabilir.
Bu yöntemle, düşük maliyetli iyi bir topraklama elde edilir. Buna ek olarak, yapının
çelik donatısından oluşan metal mahfaza genel olarak yapıdaki elektrik güç beslemesi,
iletişim ve elektronik tesisatlar için iyi bir referans potansiyel oluşturmaktadır.
Telle sarılarak çelik donatı çubuklarının birbirlerine bağlanmasına ek olarak, iyi ek
yerleri sağlamak amacıyla ek bir kafesli metal şebeke tesisatı önerilir. Bu ek şebeke de çelik
donatıya telle bağlanmalıdır. Dış indirme iletkenlerine ilişkin bağlantılar veya indirme
iletkenleri olarak kullanılan yapı elemanları ve dıştan yerleştirilmiş toprak sonlandırmaya
ilişkin bağlantı için sonlandırma iletkenleri uygun noktalarda betondan dışarı çıkarılmalıdır.
Genel olarak bir temeldeki çelik donatı, yapının temeldeki farklı bölümleri arasında
aralıklar olmaması durumunda, elektriksel olarak iletkendir. İletken yapı bölümleri arasındaki
aralıklar, Madde 14.e’ye uygun olarak sıkıştırma elemanları ve ek yerleri kullanılarak Çizelge
20’ye uygun kuşaklama iletkenleri ile köprülenmelidir.
Bir temel üzerinde bulunan beton kolonlar, payandalar ve iç duvarlardaki çelik donatı
çubukları, temeldeki çelik donatı çubuklarına ve çatının iletken bölümlerine bağlanmalıdır.
Beton payandaları, iç duvarları ve iletken bölümleri olan bir çatıya sahip betonarme
yapıdaki YKS tasarımı Şekil T.10’da gösterilmiştir.
Çelik donatıya kaynak yapılmasına izin verilmemesi durumunda, payandalara ek
iletkenler yerleştirilmeli veya bağlantılar güvenli ek iletkenlerle yapılmalıdır. Bu ek iletkenler,
çelik donatılara sarılarak bağlanmalıdır.
İnşaatın tamamlanmasından ve bir eş potansiyel kuşaklama barası üzerinden binaya
bütün hizmet tesisatlarının bağlanmasından sonra, bakım programının bir bölümü olarak
topraklama direncinin ölçülmesi, uygulamada mümkün olmamaktadır.
Temel toprağının topraklama direncinin ölçülememesi durumunda, yapıya yakın bir
veya daha fazla referans topraklama elektrotları yerleştirilerek topraklama elektrodu ve temel
topraklama sistemi arasında bir devre oluşturulur ve bu sayede topraklama sistemine ilişkin
Elektrik Mühendisleri Odası
ortamdaki değişiklikler izlenir. Ancak, temel topraklama sisteminin birincil özelliği iyi eş
potansiyellik sağlamak olup, topraklama direnci ikinci derecede önemlidir.
651
Burada:
Su sızdırmaz bir geçit izolatöründen geçen YKS iletkeni
1
2 Beton kolondaki çelik donatı
3 Beton duvarlardaki çelik donatı
Not: İç kolondaki çelik donatının YKS’nin yakalama ucu ve toprak sonlandırmasına
bağlanması durumunda, iç kolondaki çelik donatı doğal bir iç indirme iletkeni olur. Hassas
elektronik cihazların kolonun yakınına yerleştirilmesi durumunda, kolon yakınındaki
elektromanyetik ortam göz önüne alınmalıdır.
Şekil T.10 –Endüstriyel yapılarda iç indirme iletkenleri
T.2.3.10 Montaj işlemleri: Bütün yıldırımdan korunma iletkenleri ve sıkıştırma
elemanları, YKS tesisatçısı tarafından monte edilmelidir.
Beton dökülmeden önce, YKS’nin montajındaki gecikmenin sonucu olarak inşaat işi ile
ilgili zaman planının aşılmamasını sağlamak amacıyla, inşaat işleri müteahhidi ile süre
konusunda anlaşma sağlanmalıdır.
İnşaat sırasında düzenli olarak ölçmeler yapılmalı ve bir YKS tesisatçısı çelik
donatıların elektriksel sürekliliğini denetlemelidir (Madde 13.c).
T.2.3.11 Prefabrike betonarme bölümler: Yıldırımdan korunma için prefabrike
betonarme bölümlerin kullanılması durumunda (diğer bir ifadeyle ekranlama için indirme
iletkenlerinin veya eş potansiyelliği sağlamak için iletkenlerin kullanılması gibi), prefabrike
çelik donatı ile yapıdaki çelik donatının basit bir şekilde daha sonra birbirlerine bağlanmasına
izin vermek amacıyla, Şekil T.7’ye uygun bağlantı noktaları bu prefabrike betonarme
bölümlere tutturulmalıdır.
Bağlantı noktalarının yeri ve biçimi, prefabrike betonarme bölümlerin tasarımı sırasında
belirlenmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
652
Bağlantı noktaları, prefabrike beton bölüm içinde sürekli bir çelik donatı çubuğunun bir
kuşaklama eklem yerinden bir sonraki eklem yerine geçecek şekilde yerleştirilmelidir.
Bir prefabrike betonarme bölüm
içindeki sürekli çelik donatı çubuklarının
düzenlenmesinin standart çelik donatı çubukları ile yapılamaması durumunda, ek bir iletken
yerleştirilmeli ve mevcut çelik donatıya tutturulmalıdır.
Genellikle, Şekil T.11’de gösterildiği gibi, plaka şeklindeki prefabrike betonarme
bölümün her köşesinde bir bağlantı noktası ve bir kuşaklama iletkeninin bulunması gereklidir.
T.2.3.12 Genleşme ek yerleri: Yapının genleşme ek yerlerine sahip çok sayıda
kısımlardan meydana gelmesi ve bina içine yerleştirilecek çok sayıda elektronik donanımın
olması durumunda, Çizelge 18’de belirtilen indirme iletkenleri arasındaki uzaklığın yarısını
aşmayan aralıklarda genleşme ek yerleri boyunca farklı yapısal kısımlara ilişkin çelik donatı
arasında kuşaklama iletkenleri bulunmalıdır.
Düşük empedanslı eş potansiyelliği ve yapı içindeki hacmin etkin bir şekilde
ekranlanmasını sağlamak için yapı kısımları arasındaki genleşme ek yerleri kısa (1 m ile
indirme iletkenleri arasındaki uzaklığın yarısı arasında) aralıklarla köprülenmelidir. Bu
köprüleme Şekil T.11’de gösterildiği gibi, istenen ekranlama faktörüne bağlı olarak, esnek
veya kayan kuşaklama iletkenleriyle yapılır.
Burada:
1 Çelik donatılı prefabrik beton
2 Kuşaklama iletkenleri
Şekil T.11a – Cıvatalar veya kaynaklı iletken bağlantılarla kuşaklama iletkenlerinin
plaka biçimindeki prefabrike betonarme bölümleri üzerine yerleştirilmesi
Elektrik Mühendisleri Odası
653
Burada:
1 Genleşme aralığı
2 Kaynaklı ek yeri
3 Girinti
4
A Donatılı beton bölüm 1
B Donatılı beton bölüm 2
Esnek kuşaklama iletkeni
Şekil T.11b – Bir yapıda iki betonarme bölüm arasındaki genleşme aralığını köprüleyen
esnek kuşaklama yapısı
Şekil T.11 – Betonarme yapılarda kuşaklama iletkenlerinin ve iki betonarme bölüm
arasındaki esnek kuşakların yerleştirilmesi
T.3 Dış yıldırımdan korunma sistemi
T.3.1 Genel
T.3.1.1 Ayrılmamış YKS:
Pek çok durumda, korunacak yapıya dış YKS bağlanabilir.
Çarpma noktasındaki veya yıldırım akımını taşıyan iletkenler üzerindeki ısıl etkinin
yapıya veya yapının içinde bulunanlara hasar vermesi olası ise, YKS iletkenleri ile yanabilen
malzeme arasındaki açıklık en az 0,1 m olmalıdır.
Not: Tipik durumlar aşağıda belirtilmiştir:
- Yanabilen kaplamalara sahip yapılar,
- Yanabilen duvarlara sahip yapılar.
Dış YKS’nin konumlandırılması, YKS tasarımının temelini oluşturur ve korunacak
yapının biçimine, istenen koruma düzeyine ve kullanılan geometrik tasarım yöntemine
bağlıdır. Yakalama ucu sistem tasarımı, genellikle indirme iletken sistemi ile toprak
sonlandırma sisteminin tasarımına ve iç YKS tasarımına yön vermektedir.
Bitişik binalarda YKS bulunması durumunda, bu YKS’nin değerlendirilmekte olan
binanın YKS’sine bağlanması önerilir.
T.3.1.2 Ayrılmış YKS:
Kuşaklanmış iç iletkenlerden akan yıldırım akımının yapıya veya yapının içinde
bulunanlara hasar verebilmesi durumunda, ayrılmış dış YKS kullanılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
654
Not: Yapıdaki değişikliklerin YKS’de de değişikliği gerektirmesi durumunda ayrılmış
bir YKS’nin kullanılması daha uygundur.
İletken yapısal elemanlara ve eş potansiyel kuşaklama sistemine yalnızca toprak
seviyesinde bağlı olan YKS, ayrılmış YKS olarak tanımlanır. Ayrılmış YKS, korunacak
yapıya bitişik yakalama ucu çubukları veya direkleri yerleştirilmek veya Madde 15.c’de
belirtilen ayırma uzaklıklarına uygun olarak direkler arasına teller çekilerek elde edilir.
Ayrılmış YKS, ayrıca Madde 15.c’de tanımlandığı gibi ayırma uzaklığının sağlanması ve hem
yapıdaki iletken bölümlere ve hem de yapı içinde tesis edilen donanıma bağlantı yapılmaması
durumunda (toprak seviyesindeki toprak sonlandırma sistemine yapılan bağlantılar hariç),
tuğla veya ahşap gibi yalıtkan malzemeden oluşan yapı üzerine yerleştirilir.
Yapı içinde bulunan iletken cihazlar ve elektrik iletkenleri, yakalama ucu sistemi
iletkenlerine ve indirme iletkenlerine Madde 15.c’de tanımlanan ayırma uzaklığından daha
yakın yerleştirilmemelidir. Daha sonra yapılacak bütün tesisatlar, ayrılmış YKS’ye ilişkin
kurallara uygun olmalıdır. YKS tasarımı ve imalatından sorumlu yüklenici tarafından, bu
kurallar yapı sahibine bildirilmelidir. Yapı sahibi, bu kurallarla ilgili olarak bina içinde ve
iş yapacak yüklenicilere bilgi vermelidir. Yüklenici, bu kuralları yerine
üzerinde
getirememesi durumunda yapı sahibine bilgi vermelidir.
Ayrılmış bir YKS’ye sahip bir yapıda bulunan donanıma ilişkin bütün bölümler, YKS
tarafından korunan alan içine yerleştirilmeli ve ayırma uzaklığı koşullarını sağlamalıdır. Yapı
duvarlarına doğrudan bağlanan iletken sabitleme elemanlarının iletken bölümlere çok yakın
olması durumunda, YKS ile içteki iletken bölümler arasındaki uzaklığın Madde 15.c’de
tanımlanan ayırma uzaklığını aşmasını sağlamak için, YKS iletkenleri yalıtılmış bağlama
elemanları üzerine monte edilmelidir.
Eş potansiyel kuşaklamaya bağlanmayan ve yakalama ucu sistemine olan uzaklığın
ayırma uzaklığını aşmadığı, ancak ayırma uzaklığının eş potansiyel kuşaklamaya olan
uzaklığı aştığı bir uzaklıkta bulunan gömülü iletken çatı bağlama elemanları, ayrılmış
YKS’ye ilişkin yakalama ucu sistemine bağlanmalıdır.
Bir çatı bağlama elemanının yakınında yapılan işlerde, YKS tasarımı ve iş güvenliği
bakımından, bir yıldırım çarpması olayında bu bağlama elemanlarındaki gerilimin, yakalama
ucu sistemindeki gerilim değerine kadar yükseleceği göz önüne alınmalıdır.
Birbirleri
ile yoğun bir
iletken bağlantısı olan yapılarda, duvarlardan ve
iç
donanımlardan yıldırım akımının akmaması için ayrılmış YKS tesis edilmelidir.
Çelik yapım veya çelik betonarme gibi sürekli olarak birbirleriyle bağlantılı iletken
bölümlerden oluşan yapılarda, ayrılmış YKS bu iletken bölümlere olan belirli bir ayırma
uzaklığında olmalıdır. Yeterli ayırmayı sağlamak için, YKS iletkenleri, yalıtılmış iletken
bağlama elemanları ile yapıya sabitlenebilir.
T.3.1.3 Tehlikeli kıvılcım atlaması: YKS ile metal elektrik ve iletişim tesisatları
arasındaki tehlikeli kıvılcım atlaması şu şekilde önlenebilir:
- Ayrılmış bir YKS’de, yalıtım veya Madde 15.c’ye uygun ayırma yapılarak,
- Ayrılmamış bir YKS’de, Madde 15.b’ye göre eş potansiyel kuşaklama veya yalıtım ya
da Madde 15.c’ye uygun ayırma yapılarak.
T.3.2 Yakalama ucu sistemleri
T.3.2.1 Genel:
Yakalama ucu sistemi ile ilgili düzenleme Çizelge 16’daki kurallara uygun olmalıdır.
T.3.2.2 Konumlandırma:
Yakalama ucu sisteminin tasarımı için, yakalama ucuna ilişkin farklı bölümler
tarafından oluşturulan koruma bölgelerinin kesişmesi ve yapının Madde 14.b’ye göre
tamamen korunması koşuluyla, aşağıda belirtilen yöntemler, tekil veya birlikte kullanılır:
Elektrik Mühendisleri Odası
655
- Koruyucu açı yöntemi,
- Yuvarlanan küre yöntemi,
- Kafes yöntemi.
Konumlandırma yöntemi YKS tasarımcısı tarafından aşağıdaki hususlara göre seçilir:
- Koruyucu açı yöntemi, basit yapılar veya büyük yapılardaki küçük bölümler için
uygundur. Bu yöntem, YKS’nin seçilen koruma düzeyi ile ilgili yuvarlanan küre yarıçapından
daha yüksek yapılar için uygun değildir.
- Yuvarlanan küre yöntemi, karmaşık biçimli yapılar için uygundur.
- Kafes yöntemi, genel amaçlı olup, genellikle düz yüzeylerin korunması için uygundur.
Yapıların değişik bölümleri için kullanılan yakalama ucu tasarım yöntemi ve YKS
tasarım yöntemleri, tasarım projesinde açıkça belirtilmelidir.
T.3.2.2.1 Koruyucu açı yöntemi: Yakalama ucu iletkenleri, çubuklar, direkler ve teller,
korunacak yapıya ilişkin bölümlerin tamamı, bütün yönlerde düşeyle α açısı yapan yakalama
ucu iletkenleri üzerindeki noktaların referans düzlemindeki izdüşümü ile meydana gelen zarf
yüzeyinin içinde olacak şekilde konumlandırılmalıdır.
Koruma açısı α, Çizelge 16’ya uygun olmalıdır. Burada korunacak yüzeyden itibaren
yakalama ucunun yüksekliği h’dır.
Şekil O.1 ve Şekil O.2’de farklı yakalama ucu iletkenleri için korunan alanının meydana
getirilişi gösterilmiştir.
Çizelge 16’ya uygun α koruma açısı, korunacak yüzeyden itibaren yakalama ucunun
farklı yükseklikleri için farklıdır (Şekil O.3 ve Şekil T.12).
Koruyucu açı yöntemi, Çizelge 16’da tanımlandığı gibi, h’nin yuvarlanan küre yarıçapı
r’den daha büyük olması durumunda uygulanmaz.
Burada:
H Toprak referans düzlemi üzerinde bina yüksekliği
h1 Yakalama çubuğunun uzunluğu
h2
α1
α2
h1 + H, yakalama çubuğunun yerden yüksekliği
h = h1 olması durumunda, yakalama ucu yüksekliğine karşılık gelen koruma açısı
h = h2 yüksekliğine karşılık gelen koruma açısı
Şekil T.12 - Çizelge 16’ya göre farklı yükseklikler için koruyucu açı yöntemine göre
yakalama ucu tasarımı
Süslemeleri olan ve süslemelere ilişkin koruma hacminin bina kenarında bulunduğu çatı
ile kenar arasına
üzerindeki yapıların korunması gerektiğinde,
süslemeler yapı
Elektrik Mühendisleri Odası
yerleştirilmelidir. Bunun mümkün olmaması durumunda, yuvarlanan küre yöntemi
uygulanmalıdır.
Koruyucu açı yöntemi kullanılarak gerçekleştirilen yakalama ucu tasarımı, ayrılmış
YKS için Şekil T.13 ve Şekil T.14’te ve ayrılmamış YKS için ise Şekil T.15 ve Şekil T.16’da
gösterilmiştir.
656
Burada:
1
2
3
4
s
α1, α2
Yakalama ucu direği
Korunan yapı
Referans düzlemi olarak alınan toprak
Koruma konileri arasındaki kesişim bölgesi
Madde 15.c’ye göre ayırma uzaklığı
Çizelge 16’ya uygun koruma açıları
Şekil T.13a – Düşey bir düzlem üzerinde izdüşüm
Not: Kesikli çizgilerin sınırladığı alan,
referans düzlemdeki korunan alanı
belirtmektedir.
Şekil T.13b – Yatay referans düzlem üzerinde izdüşüm
Şekil T.13 – Koruyucu açı yöntemine göre tasarlanmış iki ayrılmış yakalama ucu direği
kullanan ayrılmış dış YKS
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil T.14a – İki direk içeren düşey bir
düzlem üzerindeki izdüşüm
Şekil T.14b - İki direk içeren düzleme dik
bir düşey düzlem üzerindeki izdüşüm
657
Şekil T.14c – Yatay referans düzlem üzerindeki izdüşüm
Burada:
1
2
3
4
s1, s2
α
Yakalama ucu direği
Korunan yapı
Referans düzleminde korunan alan
Koruma konileri arasındaki kesişim bölgesi
Madde 15.c’ye göre ayırma uzaklıkları
Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
Not: Bütün yapı, yakalama ucu çubuklarının koruma hacmi içinde olmalıdır
Şekil T.14 – Yatay telle birbirlerine bağlanmış iki ayrılmış yakalama ucu direkleri
kullanan ayrılmış dış YKS
Burada:
1 Yakalama çubuğu
2 Korunan yapı
3 Referans düzlem
α Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
Şekil T.15a – Bir adet yakalama çubuğu kullanılmasına örnek
Elektrik Mühendisleri Odası
658
Burada:
1 Yakalama çubuğu
2 Korunan yapı
3 Referans düzlem
α Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
Şekil T.15b – İki adet yakalama çubuğu kullanılmasına örnek
Not: Bütün yapı, yakalama ucu çubuklarının koruma hacmi içinde olmalıdır
Şekil T.15 – Ayrılmamış bir YKS’nin yakalama çubuklarıyla tasarımına ilişkin örnek
Burada:
α Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
d1 Çatıdan itibaren yatay telin uzaklığı
Şekil T.16a – İletken içeren bir düzleme dik düşey düzlem üzerindeki izdüşüm
Elektrik Mühendisleri Odası
659
Burada:
α Çizelge 16’ya uygun koruma açısı
Şekil T.16b – iletken içeren düşey düzlem üzerinde izdüşüm
Not: Bütün yapı korunan hacim içinde olmalıdır.
Şekil T.16 – Ayrılmamış YKS’nin koruyucu açı yöntemine göre yatay bir tel ile tasarım
örneği
Yakalama ucu sisteminin yerleştirildiği yüzeyin eğimli olması durumunda, korunan
bölgeyi oluşturan koni ekseninin yakalama çubuğunun ekseni olması gerekmez. Ancak, koni
tepesinin yakalama çubuğunun tepesine eşit olması koşuluyla, koni ekseni yakalama
çubuğunun yerleştirildiği yüzeye diktir (Şekil T.17).
Şekil T.17a – Yuvarlanan küre yönteminin kullanıldığı eğimli bir yüzey üzerindeki
direk tarafından korunan hacim (ht > r)
Elektrik Mühendisleri Odası
660
Şekil T.17b – Koruyucu açı yönteminin kullanıldığı eğimli bir yüzey üzerindeki
yakalama çubuğu tarafından korunan hacim
1 Korunan hacim
2
Referans düzlem
3 Yakalama çubuğu
h, h'
ht
α
Çizelge 16’ya uygun yakalama ucuna
yükseklikler
ilişkin
ilgili
Referans düzlemi üzerinde direğin yüksekliği
Koruma açısı
4 Direk
B, C, B', C' Yuvarlanan küreye dokunan noktalar
r
Çizelge 16’ya uygun yuvarlanan küre
yarıçapı
C, C', D, D' Korunan alanın sınırı
Not: h, h' yükseklikleri ht’den küçük olmalıdır. h’nin iki değeri, yani h, h' eğimli bir
referans düzlem üzerinde uygulanabilir.
Şekil T.17 – Eğimli yüzey üzerindeki yakalama ucu veya direkler tarafından korunan
hacim
T.3.2.2.2 Yuvarlanan küre yöntemi: Çizelge 16’daki koruyucu açı yönteminin
kullanılmaması durumunda, bir yapıya ilişkin bölümlerin ve alanların korunan hacmini
belirlemek amacıyla yuvarlanan küre yöntemi kullanılmalıdır.
Korunacak hacmin hiç bir noktasının, olası bütün yönlerde, toprak üzerinde, yapının
etrafında ve tepesinde, yuvarlanan r yarıçaplı bir küreye dokunmaması durumunda, bu
yöntem uygulanarak yakalama ucu sisteminin konumlandırılması yeterlidir. Bu nedenle, küre
sadece toprağa ve/veya yakalama ucu sistemine değmelidir.
Yuvarlanan kürenin r yarıçapı YKS sınıfına bağlıdır (Çizelge 16).
Şekil T.18 ve Şekil T.19’da, yuvarlanan küre yönteminin farklı yapılara uygulanması
gösterilmiştir. r yarıçaplı küre, bir yıldırım iletkeni olarak davranma yeteneğine sahip toprak
düzlemi ile dokunan toprak düzlemi veya herhangi bir kalıcı yapı veya cisimle karşılaşıncaya
kadar yapının etrafında ve üzerinde yuvarlanır. Yuvarlanan kürenin yapıya değdiği noktalarda
çarpma noktası oluşur ve bu noktalarda yakalama ucu sistemiyle koruma gerekir.
Elektrik Mühendisleri Odası
661
r Çizelge 16’ya göre yuvarlanan küre yarıçapı
Not: Yakalama ucu iletkenleri, yuvarlanan küreye dokunan bütün noktalar ve bölümler
üzerine tesis edilir. Yuvarlanan kürenin yarıçapı, Madde 14.b.2’ye uygun olarak yapıya ilişkin
en alçak bölüm hariç, seçilen koruma düzeyine bağlıdır.
Şekil T.18a – Yuvarlanan küre yöntemine göre YKS yakalama ucunun tasarımı
Burada:
1 Yakalama ucu iletkeni
2 Yakalama çubuğu
3 Kafes büyüklüğü
4
İndirme iletkeni
5 Halka iletkenli topraklama sistemi
h Yakalama ucunun yerden yüksekliği
α Koruma açısı
Şekil T.18b – Yakalama uçlarının genel düzenlenmesi
Elektrik Mühendisleri Odası
662
Şekil T.18 – Yuvarlanan küre yöntemi, koruyucu açı yöntemi ve kafes yöntemine göre
yakalama uçlarının tasarımı
Yapıda korunmamış hiçbir bölümün kalmaması için yuvarlanan küre yöntemi yapının
her yönden çizimine uygulanmalıdır. Bir YKS iletkeni tarafından meydana getirilen koruma
hacmi, yuvarlanan kürenin iletkene dokunması ve yapıya uygulanması durumunda, bu
kürenin giremediği hacimdir.
Şekil T.18; kafes yöntemi, yuvarlanan küre yöntemi ve koruyucu açı yöntemine göre
yakalama uçlarının yerleşimini ve korumayı göstermektedir.
Burada:
Taralı alanların Çizelge 16’ya göre yıldırımdan korunması gerekir.
1
2 Yapı üstündeki direk
r
Çizelge 16’ya göre yuvarlanan küre yarıçapı
Not: Yan yüzeyler Madde 14.b.2 ve Madde O.2’ye göre yıldırımdan korunmalıdır.
Şekil T.19 – Karmaşık biçimli bir yapı üzerindeki YKS yakalama ucu iletkenlerinin
tasarımı
Şekil T.20’deki yatay referans düzlemi üzerine yerleştirilen iki paralel yatay YKS
yakalama ucu iletkenleri için, iletkenler arasındaki hacim içinde iletkenlerin bulunduğu
seviyenin altında yuvarlanan kürenin girme derinliği p, aşağıdaki formülden hesaplanabilir:
p
r
2
r
(d
)2/
2/12
Girme derinliği p, ht den korunacak cisimlerin yüksekliğinin çıkarılması ile elde edilen
değerden daha küçük olmalıdır (Şekil T.20’deki motor).
Şekil T.20’de gösterilen örnek, üç veya dört adet yakalama ucu çubukları için de
geçerlidir. Örneğin, dört adet düşey çubuk aynı h uygulama yüksekliğine sahip karenin
köşelerine yerleştirilir. Bu durumda, Şekil T.20’deki d, dört adet çubuğun oluşturduğu karenin
köşegenlerine karşılık gelir.
Yuvarlanan küre yarıçapının r [m], yıldırım akımının I [kA] tepe değeri ile ilişkisi
bağıntısı ile verilir.
r
65,010I
Elektrik Mühendisleri Odası
663
Yıldırımın çarpacağı noktalar, yuvarlanan küre yöntemi kullanılarak belirlenebilir.
ile yıldırımın binanın hangi noktasına çarpabileceği de
Yuvarlanan küre yöntemi
belirlenebilir.
Şekil T.21’de, üzerinde kürenin yuvarlandığı bir bina gösterilmektedir. Kesikli çizgiler,
yuvarlanan küre merkezinin izlediği yolu tasvir etmektedir. Bu aynı zamanda, aşağıya doğru
olan yıldırımın son boşalma noktalarının geometrik yeridir. Yuvarlanan küre merkezinin
geometrik yolu üzerinde bulunan sivri uçlardaki bütün yıldırım boşalmaları, binanın en yakın
noktasına olacaktır. Boşalmaların önemli bir kısmı çatı kenarına, bir kısmı duvarlara ve bir
kısmı ise çatı yüzeyine olur. Duvara, olan toplam boşalma olasılığı hakkında bir tahmin
yapabilmek için, üstten görünüş de göz önüne alınmalıdır (Şekil T.21b).
Burada:
1
2
3
ht
p
h
r
d
Yatay teller
Referans düzlemi
İki adet paralel yakalama ucu teli veya iki adet yakalama çubuğu ile korunan hacim
Yakalama ucu çubuklarının referans düzleminden yüksekliği
Yuvarlanan kürenin girme derinliği
Çizelge 16’ya uygun yakalama ucunun yüksekliği
Yuvarlanan küre yarıçapı
İki adet paralel yakalama ucu teli veya iki adet yakalama çubuğu arasındaki uzaklık
Not: Yakalama uçları arasındaki hacim içinde bulunan cisimleri korumak için
yuvarlanan küreye ilişkin girme derinliği p, ht den korunacak cisimlerin en büyük
yüksekliğinin çıkarılması ile elde edilen değerden daha küçük olmalıdır.
Şekil T.20 – İki adet paralel yakalama ucu teli veya iki adet yakalama çubuğu ile
korunan hacim (r > ht)
Elektrik Mühendisleri Odası
664
r Çizelge 16’ya uygun yuvarlanan küre yarıçapı
Şekil T.21a – Yandan görünüş
r
Çizelge 16’ya uygun yuvarlanan küre yarıçapı
Şekil T.21b – Üstten görünüş
Şekil T.21 – Bir binaya yıldırım çarpma noktaları
T.3.2.2.3 Kafes yöntemi: Düz yüzeyleri koruma amacıyla aşağıdaki koşulların
sağlanması durumunda, bütün binayı korumak için kafes göz önüne alınır.
a) Ek - O’da belirtildiği üzere, yakalama ucu iletkenleri,
- Çatı kenarları,
- Çatı saçakları,
- Çatı eğiminin 1/10’u aşması durumunda, çatı sırtları,
- Yapı yüksekliğinin % 80’inden daha yüksek seviyelerde, 60 m’den daha yüksek
yapıların yan yüzeyleri
üzerinde konumlandırılır.
b) Yakalama ucu şebekesinin kafes boyutları, Çizelge 16’da verilen değerlerden daha
büyük olmamalıdır,
c) Yakalama ucu şebekesi, yıldırım akımı daima en az iki ayrı metal yoldan toprağa
akacak şekilde gerçekleştirilir ve hiç bir metal tesisat yakalama ucu sistemi ile korunan hacim
dışına taşmaz,
Not: Çok sayıda indirme iletkeni sayesinde ayırma uzaklığı azalır ve bina içinde
elektromanyetik alan şiddeti düşer.
Elektrik Mühendisleri Odası
d) Yakalama ucu iletkenleri, mümkün olduğunca kısa ve düz yol izler.
Yakalama ucu kafes yöntemine göre tasarlanmış ayrılmamış YKS’ye ilişkin örnekler,
düz çatılı yapılar için Şekil T.22a’da, eğimli çatıya sahip yapılar için Şekil T.22b’de
gösterilmiştir. Şekil T.22c’de, endüstriyel bina üzerinde bulunan YKS’ye ilişkin bir örnek
gösterilmiştir. Şekil T.22d’de ise, gözle görülmeyen (gizlenmiş) iletkenlere sahip bir YKS
örneği gösterilmiştir.
665
Şekil T.22a – Düz çatılı yapılar üzerindeki YKS yakalama ucu sistemi
w Kafes büyüklüğü (Kafes büyüklüğü Çizelge 16’ya uygun olmalıdır)
Şekil T.22b – Eğimli çatılar üzerindeki YKS yakalama ucu sistemi
A Deney ek yeri
Elektrik Mühendisleri Odası
Not: Bütün boyutlar, Çizelge 15 ve Çizelge 16’ya göre seçilen koruma düzeyine uygun
olmalıdır.
Şekil T.22c – Sundurma çatılar üzerindeki YKS örneği
666
Gözle görülmeyen iletken
Koruyucu açı veya yuvarlanan küre yöntemine uygun (Çizelge 16), kısa aralıklarla düşey yakalama ucu
(çıplak düşey çubuk)
İndirme iletkeni
●
DC
Şekil T.22d – Eğimli çatılı, 20 m’den daha yüksek olmayan binalar için yakalama ucu
ve gözle görülmeyen iletkenler
Şekil T.22 – Kafes yöntemine göre yapılan ayrılmamış YKS yakalama ucu tasarım
örneği
T.3.2.3 Yüksek binaların yan yüzeylerine boşalmalara karşı yakalama uçları:
120 m’den daha yüksek binalarda, yan yüzeylerin en üstteki % 20’lik kısmı yakalama
ucu sistemleri ile donatılmalıdır.
Not: Binanın üst bölümündeki duvarın dışında hassas bölümlerin (örneğin, elektronik
donanım) mevcut olması durumunda, bunlar yatay süslemeler, kafes iletkenler veya eşdeğeri
gibi özel yakalama ucu önlemleri ile korunmalıdır.
T.3.2.4 Yapım
T.3.2.4.1 Genel bilgiler:
İletken kesitinin Çizelge 20’ye ve TS EN 50164 standardlarına uygun olması
durumunda, bir iletken için izin verilen en büyük sıcaklık aşılmaz.
Yanabilen malzemeden yapılan çatı veya duvar, aşağıdaki önlemlerden biri veya birkaçı
kullanılarak, YKS iletkenlerinin ısınmasına neden olan yıldırım akımının tehlikeli etkisinden
korunmalıdır:
- Kesit artırılarak iletken sıcaklığının azaltılması,
- İletkenlerle çatı kaplaması arasındaki uzaklığın artırılması (Madde 14.b.3),
- İletkenlerle alev alabilen malzeme arasına ısı koruyucu bir tabakanın sokulması.
Not: Araştırmalar, ucu küt olan yakalama ucu çubuklarının kullanılmasının avantajlı
olduğunu göstermiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
667
T.3.2.4.2 Ayrılmamış yakalama ucu: Yakalama ucu iletkenleri çatı seviyesinde
iletkenlerle birbirlerine ve indirme iletkenlerine bağlanarak, akımın indirme iletkenlerine
dağıtılması sağlanır.
Çatı üzerindeki iletkenler ile yakalama ucu çubuklarının bağlantısı iletken veya iletken
olmayan ara tutucular ve sabitleme elemanları kullanılarak çatıya tespit edilebilir. Duvarın
yanmayan malzemeden yapılması durumunda, iletkenler duvar yüzeyi üzerine de konabilir.
Bu iletkenlerle ilgili önerilen sabitleme aralıkları Çizelge T.1’de gösterilmiştir.
Çizelge T.1 – Önerilen sabitleme noktaları
Düzenleme
Yatay yüzeyler üzerindeki yatay iletkenler
Düşey yüzeyler üzerindeki yatay iletkenler
Topraktan 20 m’ye kadar düşey iletkenler
20 m ve üzeri yükseklikteki düşey
iletkenler
Şerit ve örgülü iletkenler için
sabitleme aralıkları
[mm]
500
500
1000
500
Yuvarlak som iletkenler için sabitleme
aralıkları [mm]
1000
1000
1000
1000
Not 1: Bu çizelge, gömülü tipli sabitleme elemanlarına uygulanmaz.
Not 2: Çevre koşulları (örneğin, rüzgâr yükü) göz önüne alınarak önerilenlerden küçük aralıklar da alınabilir.
Çatı sırtı olan küçük evlerde ve benzeri yapılarda, çatı iletkeni çatının sırtı üzerine tesis
edilmelidir. Yapının, tamamen çatı sırtına yerleştirilen iletkenle oluşturulan koruma alanı
içinde olması durumunda, en az iki indirme iletkeni, yapının karşılıklı köşeleri ile üçgen
oluşturan çatı kenarları üzerinden indirilmelidir.
Not: Yapının çevresi boyunca ölçülen iki indirme iletkeni arasındaki uzaklık, Çizelge
18’de verilen değerleri aşmamalıdır.
Çatı kenarındaki olukların Madde 14.b.4’e uygun olması durumunda, bunlar doğal
iletkenler olarak kullanılabilir.
Çatı üzerindeki indirme iletkenlerinin ve eğimli çatısı olan bir yapıdaki indirme
iletkenlerinin düzenlenmesine ilişkin örnekler Şekil T.23.a-b-c’de gösterilmiştir.
Şekil T.23 a – Eğimli bir çatı sırtı üzerine
yakalama ucu
indirme
iletkeninin montajı
ile çatı
iletkeni
Şekil 23b – Koruyucu açı yöntemine göre bir
bacanın korunması
Elektrik Mühendisleri Odası
668
Şekil T.23 c – Oluğa bağlı indirme iletkeninin montajı
Şekil T.23 d – Bir indirme iletkenine deney ek yerinin
montajı ve metal yağmur borusuna kuşaklama
Uygun boyutlara ilişkin örnekler:
1 m
0,15 m (zorunlu değildir)
1 m
a
b
c
d Olabildiğince kenara yakın
e
f
g
h
i
j
k
α Çizelge16’ya uygun koruma açısı
0,2 m
0,3 m
1 m
0,05 m
0,3 m
1,5 m
0,5 m
Şekil T.23 – Kiremitle kaplı eğimli çatılarda YKS ayrıntılarına ilişkin bazı örnekler
Uzun yapılarda, Çizelge 18’e uygun ek iletkenler çatı sırtına monte edilen yakalama ucu
iletkenlerine bağlanmalıdır.
Geniş tavan çıkıntıları olan binalarda, çatı sırtındaki iletken, sırtın sonuna kadar
uzatılmalıdır. Çatının üçgen biçimindeki kenarlarında, çatı sırtındaki iletkenden indirme
iletkenine bir iletken bağlanmalıdır.
Mümkün olduğu kadar, yakalama ucu iletkenleri, bağlama iletkenleri ve indirme
iletkenleri düz bir yol izleyecek şekilde tesis edilmelidir. İletken olmayan çatılarda, iletken,
çatı kiremitlerinin altına veya üzerine yerleştirilebilir. Kiremitlerin altına yapılan montajın
basit ve daha az korozyon riski olmasına karşın, iletken doğrudan bir boşalmayı
yakaladığında kiremitlerin hasar görme riskini azaltmak üzere iletkenin kiremitlerin üstüne
(yeterli sabitleme yöntemlerinin mevcut olması durumunda) yerleştirilmesi daha iyidir.
Kiremitler üzerine iletkenin monte edilmesi, ayrıca gözden geçirilmesini de kolaylaştırır.
Düz çatılı yapılarda, çevre iletkenleri, çatının dış kenarlarına mümkün olduğunca yakın
tesis edilmelidir.
Çatı yüzeyinde Çizelge 16’da belirtilen kafes büyüklüğünün aşılması durumunda, ek
yakalama ucu iletkenleri tesis edilmelidir.
Düz bir çatı üzerindeki bağlantı elemanları ile ilgili yapım ayrıntılarına ilişkin bir örnek
Şekil T.24’te verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
669
Burada:
500 mm ila 1000 mm, Çizelge T.1
a
1 Çatı parapeti
Esnek iletken
2
Ek yerleri
3
4
T tipi ekler
5 Yakalama ucu iletkeni tespit elemanı
6 YKS’nin geçtiği su geçirmez geçit izolatörü
7 Çelik putrel
Ek yeri
8
Not: Çatı parapeti üzerindeki metal kaplama, bir yakalama ucu iletkeni olarak kullanılır
ve YKS’nin doğal indirme iletkeni olarak kullanılan çelik putrele bağlanır.
Şekil T.24 – Bina çatısı üzerinde doğal bileşenleri kullanan YKS’nin montajı
Şekil T.25’te, ahşap veya tuğla gibi yalıtkan malzemeden yapılan düz çatılı yapı
üzerindeki dış YKS görülmektedir. Çatı tespit elemanları, korunacak hacmin içindedir.
Yüksek yapılarda, bütün indirme iletkenlerine bağlı bir halka iletken, yapının dış cephesine
tesis edilmelidir. Bu halka iletkenler arasındaki uzaklıklar, Çizelge 18’de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
670
Yakalama çubuğu
Yatay yakalama ucu iletkeni
İndirme iletkeni
T tipi ek
Çapraz tip ek yeri
Deney ek yeri
B tipi topraklama düzenlemesi, halka topraklama elektrodu
Halka kuşaklama iletkeni
Sabitleme elemanı bulunan düz çatı
İç YKS’nin eş potansiyelliği sağlayan bara bağlantısı için sonlandırma
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11 A tipi topraklama düzenlemesi
Not: Yapıda eş potansiyelleme sağlamak için halka kuşaklama yapılır. İndirme
iletkenleri arasındaki uzaklık Çizelge 18’de verilmiştir.
Şekil T.25 – Düz çatılı ve çatı tespit elemanları olan 60 m’ye kadar yüksekliklerdeki
ahşap veya tuğla gibi yalıtkan malzemeden yapılan yapı üzerindeki dış YKS’nin konumu
YKS iletkenleri ve çubukları, rüzgâr veya hava koşullarından ve çatı yüzeyinde yapılan
çalışmadan dolayı meydana gelen zorlanmalara karşı dayanıklı olacak şekilde güvenli bir
biçimde mekanik olarak bağlanmalıdır.
Dış duvarların mekanik olarak korunması amacıyla sağlanan metal kaplama, eriyen
metalle yangın çıkması riskinin olmaması durumunda, Madde 14.b.4’e uygun yakalama
ucunun doğal bileşeni olarak kullanılabilir. Tutuşabilirlik, metal kaplama altındaki
malzemenin tipine bağlıdır. Kullanılan malzemenin tutuşur veya tutuşmaz olduğu, yüklenici
tarafından bildirilmelidir.
Metal çatılar üzerindeki çatı yalıtımı yıldırım boşalması ile delinebilir. Bu durumda
boşalma noktasından veya uzağından çatıya su girebilir. Bu olasılığı önlemek için yakalama
ucu sistemi tesis edilmelidir.
Işık kubbeleri ile duman ve ısı çıkış kapakları normal olarak kapalıdır. Bu kapakların
açık, kapalı ve bütün ara konumlarda korunmasının zorunlu olup olmadığına karar vermek
için alıcı/binanın sahibi ile müzakere edilmelidir.
Madde 14.b.4’e uygun olmayan iletken levhadan yapılmış çatı kaplamaları, yıldırımın
çarpma noktasında erimenin sakıncası yoksa yakalama ucu sistemleri olarak kullanılabilir.
Erime sakıncalı ise, iletken çatı levha kaplaması, yeterli yükseklikte yakalama ucu sistemi ile
korunmalıdır (Şekil T.20 ve Şekil T.26).
Elektrik Mühendisleri Odası
671
r Yuvarlanan küre yarıçapı, Çizelge 16
a Yakalama ucu iletkenleri
Şekil T.26 - Kaplamadaki delinmeye izin verilmemesi durumunda iletken kaplamaya
sahip çatı üzerine yakalama ucu sisteminin tesisi
Yalıtkan desteklerin kullanılması durumunda, Madde 15.c’de belirtilen iletken levhalara
olan ayırma uzaklıkları ile ilgili koşullar yerine getirilmelidir.
İletken desteklerin kullanılması durumunda, çatı levhasına olan bağlantı kısmî yıldırım
akımına dayanmalıdır (Şekil T.26).
Şekil T.24’te, çatı kenarında yakalama ucu iletkeni olarak çatı parapetini kullanan doğal
yakalama ucu sistemine ilişkin bir örnek gösterilmiştir.
Çatı yüzeyinde çıkıntısı olan yapılar, yakalama ucu çubuklarıyla korunmalıdır.
Alternatif olarak, dışardan eklenen metal bölümler, Madde 14.b.4’e uygun olmadıkça,
YKS’ye kuşaklanmalıdır.
Şekil T.27’de, beton içindeki doğal indirme iletkenleri ile yakalama ucunun bağlantısına
ilişkin bir örnek verilmiştir.
Burada:
Yakalama çubuğu
1
Yatay yakalama ucu iletkeni
2
İndirme iletkeni
3
T tipi ek yeri
4
Çapraz tip ek yeri
5
Çelik donatı çubuklarına bağlantı (Madde T.2.3.3 ve Madde T.2.3.6)
6
Deney ek yeri
7
B tipi topraklama düzenlemesi, halka topraklama elektrodu
8
9
Sabitleme elemanı bulunan düz çatı
10 T tipi ek yeri, korozyona dayanıklı
Elektrik Mühendisleri Odası
672
Not: Yapının çelik donatısı Madde 13.c’ye uygun olmalıdır. YKS’ye ilişkin bütün
boyutlar, seçilen koruma düzeyine uygun olmalıdır.
Şekil T.27 – Doğal bileşenler olarak dış duvarlardaki çelik donatıyı kullanan betonarme
yapı üzerine dış YKS’nin tesisi
T.3.2.4.2.1 Çok katlı otopark çatıları için yıldırımdan korunma: Bu tip yapıların
korunmasında, büyük başlı yakalama ucu çubukları kullanılabilir. Bu çubuklar beton çatının
çelik donatısına bağlanabilir (Şekil T.28). Çelik donatıya bağlantının yapılamadığı çatılarda,
çatı iletkenleri araç yolundaki beton blokların aralıklarına döşenir ve büyük başlı yakalama
ucu çubukları ise, kafes ek yerlerine yerleştirilir. Kafes genişliği, Çizelge 16’da verilen
koruma sınıfına karşılık gelen değeri aşmamalıdır.
Burada:
1 Büyük başlı yakalama ucu
2 Birden fazla çelik donatıyı birbirine bağlayan çelik iletken
3 Beton içindeki çelik donatı
Şekil T.28 – Otopark çatıları üzerinde kullanılan büyük başlı yakalama ucuna ilişkin
örnek
Park alanının en üst kısmının doğrudan yıldırım boşalmalarına karşı korunması
gerektiğinde, yakalama ucu çubukları ve yakalama ucu telleri kullanılmalıdır.
Güvenli ayırma uzaklığı Şekil T.29’da gösterildiği gibi yakalama ucu yükseltilerek
sağlanır.
Düşey iletkenler kullanıldığında, elle dokunabilme tehlikesi hesaba katılmalıdır. Gerekli
güvenli ayırma uzaklığı, engellerle önlem almak veya koruyucu tel çekmekle elde edilebilir.
Gök gürültülü fırtına sırasında, otopark girişlerinde yıldırım boşalmalarının tehlikesine
dikkat çeken uyarı işaretleri bulunmalıdır.
En az 5 cm kalınlığında bir asfalt tabakası ile kaplı çatılarda, dokunma ve adım
gerilimleri göz önüne alınmayabilir. Ayrıca, çelik donatılı betonarme çatılarda da adım
gerilimleri göz önüne alınmayabilir.
T.3.2.4.2.2 Sıradan insanlar tarafından erişilemeyen düz çatılı, çelik betonarme
yapılar: Bir yakalama ucu sisteminin bulunduğu ve sıradan insanların erişemediği düz bir
çatı üzerinde, yakalama ucu iletkenleri Şekil T.27’de gösterildiği gibi tesis edilmelidir. Şekil
T.24 ve Şekil T.30’da gösterildiği gibi, çatı üzerinde eş potansiyel halka iletkeni olarak çatı
parapeti üzerindeki metal kaplama kullanılabilir.
Şekil T.27’de, bir çatıya kafes biçimindeki iletkenlerin tesis edilmesi yöntemi
görülmektedir.
Elektrik Mühendisleri Odası
673
Yapının çatısı üzerindeki su geçirmez tabakada geçici mekanik hasar oluşmasının kabul
edilebilir olması durumunda, çatıdaki düz alanı örten yakalama ucu kafesi yerine, Madde
14.b.3’e uygun betondaki çelik donatı çubuklarından oluşan doğal yakalama ucu iletkenleri
kullanılabilir. YKS yakalama ucu iletkenlerinin beton çatı üzerine doğrudan tespit edilmesi
diğer bir seçenektir.
Genellikle, beton çatı çelik donatısına yıldırım düşmesi su geçirmez tabakada hasar
meydana getirmektedir. Daha sonra yağmur suyu, çelik donatı çubuklarında hasar oluşturacak
korozyona neden olur. Korozyondan dolayı betonun mekanik dayanımında azalma olmasına
izin verilmemesi durumunda, çelik betonarmeye doğrudan yıldırım boşalmalarını önleyen
yakalama ucu sistemi tesis edilmeli ve tercihan çelik donatıya kuşaklanmalıdır.
Dış duvarların mekanik koruması için yapılan metal kaplama, eriyen metal vasıtasıyla
yangın tutuşma riskinin olmaması durumunda, Madde 14.b.4’e uygun yakalama ucu
sisteminin doğal bileşenleri olarak kullanılabilir.
Burada:
1 Koruma konisi
2 Metal çatı sabitleme elemanı
3 Yatay yakalama ucu iletkeni
4
5
s Madde 15.c’ye göre ayırma uzaklığı
α Koruma açısı, Çizelge 16’ya bakılmalıdır
Elektrik güç hattı, tercihan iletken bir ekran mahfaza içine alınmış
Elektrik donanımı
Not: Yakalama çubuğunun yüksekliği, Çizelge 16’ya uygun olmalıdır.
Şekil T.29 – Yakalama ucu sistemlerine kuşaklanmamış elektrik tesisatına sahip metal
çatı bağlantı elemanın korunması amacıyla kullanılan yakalama çubuğu
Burada:
Elektrik Mühendisleri Odası
674
1 Korozyona dayanıklı ek yeri
2
3
Esnek iletken
Parapet metal kaplaması
Not: Uygun malzeme seçimi ve korozyonu önlemek için ek yeri tasarımına ve
köprüleme iletkenlerine önem verilmelidir.
Şekil T.30 – Metal parapet kaplamalarında elektriksel sürekliliği sağlama yöntemi
Çizelge 17’ye uygun olmayan iletken çatı kaplama levhaları, yıldırım boşalma
noktasındaki erimenin katlanılabilir olduğu durumlarda, yakalama ucu iletkenleri olarak
kullanılabilir. Katlanılabilir olmadığı hallerde, çatının iletken levha kaplaması, yeterli
yükseklikteki yakalama ucu sistemi ile korunmalıdır (Şekil T.20 ve Şekil T.26). Bu durumda,
yuvarlanan küre yöntemi uygulanmalıdır. Bu yönteme uygun olması için kafes büyüklüğü
daha küçük olmalı ve olağan kafes biçimli yakalama ucu sistemininkinden daha yüksek
desteklere sahip olmalıdır.
Yalıtkan desteklerin kullanılması durumunda, Madde 15.c’de verilen iletken levhalara
olan ayırma uzaklığı ile ilgili koşullar yerine getirilmelidir. İletken destekler kullanılması
durumunda, çatı levhasına olan bağlantılar, kısmi yıldırım akımına dayanmalıdır (Şekil T.29).
Şekil T.24’te, çatı kenarlarında yakalama ucu iletkeni olarak çatı parapetini kullanan
doğal yakalama ucuna ilişkin bir örnek gösterilmiştir.
Bina yüzeyinde geçici hasar oluşmasının ve kırılan betondan kopan 100 mm’ye kadar
olan parçaların yapıdan düşmesinin kabul edilebilir olması durumunda, Madde 14.b; çatıdaki
halka iletkenin yerine betondaki çelik donatıdan meydana gelen doğal halka iletkenin
kullanılmasına izin verir. Ancak, Madde 14.b.4’te verilen yakalama uçlarına ilişkin koşulları
sağlamayan metal bölümler çatı alanı bölgesi içinde farklı yıldırım akımını taşıyan bölümleri
bağlamak amacıyla kullanılabilir.
T.3.2.4.2.3
Yapıda yeterli ekranlama sağlanması: Bir yapının dış duvarları ve
çatısı, yapıdaki elektrik ve bilgi işlem donanımını korumak için elektromanyetik ekranlama
olarak kullanılabilir.
Şekil T.27’de,
içine alınmış hacmin
elektromanyetik ekranlaması olarak birbirlerine bağlı çelik donatıyı kullanan çelik betonarme
yapıya ilişkin bir örnek verilmiştir.
iletkenleri olarak ve mahfaza
indirme
Çatı üzerinde yakalama ucu sistemi bölgesi içinde, en az bir boyutu 1 m’den daha büyük
olan bütün iletken bölümler, bir kafes oluşturacak şekilde birbirlerine bağlanmalıdır. Kafes
biçimli ekran çatı kenarında ve ayrıca Madde 15.b’ye uygun çatı alanı içindeki diğer
noktalarda yakalama ucu sistemine bağlanmalıdır.
Şekil T.24 ve Şekil T.30’da, doğal yakalama ucu olarak çatı parapetini ve doğal indirme
iletkenleri olarak çelik iskeleti kullanan iletken iskelete sahip yapılar üzerindeki yakalama
uçlarının yapımı görülmektedir.
Bir YKS’de doğal bileşenlerin elektriksel sürekliliğinin sağlanmasına ilişkin bir örnek
Şekil T.30’da verilmiştir.
Çizelge 16 ile karşılaştırıldığında çelik yapıdaki kafes büyüklüğünün küçültülmüş
olmasının bir sonucu olarak, yıldırım akımı birçok paralel iletkenler üzerinden dağıtılır. Bu
durumun düşük elektromanyetik empedans oluşturması ve sonuç olarak Madde 15.c’ye uygun
olması nedeniyle, ayırma uzaklıkları azaltılmış ve tesisatlar ile YKS arasındaki gerekli ayırma
uzaklıkları çok daha kolay bir şekilde elde edilmiş olur.
Pek çok yapıda, çatı, yapının en az ekranlanan bölümünü oluşturmaktadır. Bu nedenle,
çatı yapımında ekranlama verimliliğini artırmak için özel çaba gösterilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
675
Çatıda iletken olmayan yapısal elemanların bulunması durumunda, çatıdaki iletken
açıklıklarını düşürerek ekranlama etkisi artırılabilir.
T.3.2.4.2.4 İletken tesisatlar olmaksızın gömülü veya çatıdan dışarı çıkan sabitleme
elemanlarının korunması: Metal, gömülü çatı sabitleme elemanları veya çatıdan dışarı çıkan
sabitleme elemanlarının korunması amacıyla kullanılan yakalama ucu çubukları, korunacak
sabitleme elemanlarının tamamen yakalama çubuğuna ilişkin yuvarlanan küre hacmi içinde
bulunmasını veya Çizelge 16’ya uygun olarak tamamen koruma açısının meydana getirdiği
koni içinde olmasını sağlayacak yükseklikte olmalıdır. Yakalama çubukları ile çatı sabitleme
elemanları arasındaki ayırma uzaklığı, Madde 15.c’de verilen uzaklıklara uygun olmalıdır.
Şekil T.29’da, koruyucu açı yönteminin kullanıldığı yakalama çubukları tarafından çatı
sabitleme elemanlarının korunmasına ilişkin bir örnek gösterilmiştir. Koruma açısına ilişkin
değer, Çizelge 16’da verilen YKS koruma düzeyine uygun olmalıdır.
Yakalama ucu çubukları ile korunmayan metal çatı sabitleme elemanlarının, bu
elemanlara ilişkin boyutların aşağıda verilen değerleri aşmaması durumunda, ek olarak
korunmasına gerek yoktur:
- Çatı seviyesi üzerindeki yükseklik 0,3 m,
- Üstyapı toplam alanı
- Üstyapı uzunluğu
Yakalama çubukları tarafından korunan hacim içinde olmayan ve yakalama ucu
sistemiyle oluşturulan yüzey üzerinde 0,5 m’den daha fazla çıkıntı yapmayan iletken olmayan
çatı sabitleme elemanlarının, yakalama uçları ile ek olarak korunması gerekmez.
1,0 m2
2,0 m
Gömülü olarak monte edilen çatı sabitleme elemanları ile bina içine doğru yönlendirilen
elektrik iletkenleri veya metal borular gibi iletken tesisatlar, yıldırım akımının önemli bir
kısmını binanın içine doğru iletir. Böyle iletken bağlantıların bulunduğu yerde, çıkıntı yapan
sabitleme elemanları yakalama ucu sistemleri tarafından korunmalıdır. Korumanın bir
yakalama ucu sistemiyle mümkün olmaması veya ekonomik olmaması durumunda, belirtilen
ayırma uzaklığının en az iki katına karşılık gelen uzunluklara sahip yalıtılmış bölümler,
iletken tesisatlara monte edilebilir (örneğin basınçlı hava boruları).
Yalıtkan malzemeden yapılan bacalar, yakalama ucu sisteminin koruma hacmi içinde
bulunmamaları durumunda, yakalama çubukları veya yakalama halkalarıyla korunmalıdır.
Baca üzerindeki yakalama çubuğu, bütün bacanın çubuğun koruma hacmi içinde kalmasını
sağlayacak uzunlukta olmalıdır.
Bacanın yakalama ucu sistemine ilişkin koruma hacmi içinde olmaması durumunda,
baca iç yüzeyinin uzunluğu kısmi boşalma (korona) akımını, yağmur yağmadığında bile,
iletmeye yeterli bir iletkenliği sağlayacak şekilde kurumla kaplı olması gerçeğinden dolayı,
iletken olmayan bir bacaya yıldırım düşmesi mümkündür.
Şekil T.23b, bir tuğla baca üzerindeki yakalama çubuğunun yapımını göstermektedir.
Gömülü metal çatı sabitleme elemanları, Madde 15.c’ye uygun ayırma uzaklığının elde
edilememesi durumunda, yakalama ucu sistemine kuşaklanmalıdır.
T.3.2.4.2.5 Elektriksel veya bilgi işlem donanımı içeren yapılarda çatı sabitleme
elemanlarının korunması: Elektrik ve/veya bilgi işlem donanımı içeren yapılarda, yalıtkan
veya iletken malzemeden yapılan bütün sabitleme elemanları, yakalama ucu sistemine ilişkin
koruma hacmi içinde bulunmalıdır.
Yakalama ucu sistemine ilişkin koruma hacmi içine yerleştirilen donanıma doğrudan
boşalma olasılığı bulunmamaktadır.
Çatı sabitleme elemanına olan boşalma, sadece bu elemanda tahribata yol açmaz, bina
içi elektrik ve elektronik donanıma da fazlasıyla zarar verir.
Elektrik Mühendisleri Odası
676
Çelik yapılar üzerindeki çatı sabitleme elemanları, ayrıca yakalama ucu sistemine ilişkin
koruma hacmi içinde bulunmalıdır. Bu durumda, yakalama ucu iletkenleri sadece yakalama
ucu sistemine kuşaklanmamalı, mümkün olması durumunda, ayrıca doğrudan çelik yapıya
kuşaklanmalıdır. Yapıya kuşaklandığında, ayırma uzaklığına uygunluk sağlanması gerekmez.
Çatı sabitleme elemanları ile ilgili kurallar, yıldırım düşme olasılığının olduğu, diğer bir
ifadeyle yuvarlanan kürenin değdiği düşey yüzeyler üzerinde tesis edilen sabitleme
elemanlarına da uygulanmalıdır.
Şekil T.29 ve Şekil T.31’de, elektrik tesisatlarını mahfaza içine alan iletken ve yalıtkan
malzemeden yapılan çatı sabitleme elemanlarını koruyan yakalama ucu yapılarına ilişkin
örnekler yer almaktadır. Şekil T.31, sadece s ayırma uzaklığının sağlanamadığı durumda
uygundur.
1 Yakalama ucu iletkeni
2 Metal kaplama
3 Kuşaklama iletkeni
4 Yatay yakalama ucu iletkeni
5
6 DKD’li elektrik besleme bağlantı kutusu
7 Yapıdaki iletkenlere kuşaklama ek yeri
Elektrik donanımı
Not: Mahfaza içine alınmış elektrik donanımı, yakalama ucu sistemine ve Madde
T.3.2.4.2.6’ya uygun olarak yıldırım akımına dayanan metal kablo ekranı üzerinden
yapının iletken elemanlarına kuşaklanmıştır.
Şekil T.31 – Yakalama ucu sistemine bağlı doğrudan yıldırım boşalmasına karşı
korunan metal çatı sabitleme elemanları
Not: Sabitleme elemanları ek koruma gerektiriyorsa, bu işlem bunlara bağlı aktif
kablolar üzerindeki DKD’lerle çatı seviyesinde yapılabilir.
İstenen ayırma uzaklığı, havada ve katı (yalıtkan) malzemede (km = 0,5) sağlanmalıdır.
T.3.2.4.2.6 Korunacak hacimden çıkıntı yapan elektrik tesisatı: Çatıdaki anten direkleri,
koruma hacmi içinde kalmalı veya ayrı bir dış YKS ile koruma altına alınmalıdır. Bunun
mümkün olmaması durumunda; anten direği, yakalama ucu sistemine kuşaklanmalıdır. Daha
sonra yapı içerisine girebilecek kısmi yıldırım akımlarına karşı yapı içinde koruma
yapılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Anten kablosu, tercihan bütün hizmet tesisatları için ortak olan girişten veya YKS
kuşaklama barasına yakın bir yerden yapıya girmelidir. Anten kablosu ekranı, çatı
seviyesindeki yakalama ucu sistemine ve ana kuşaklama barasına kuşaklanmalıdır (Şekil
T.32).
677
1 Metal direk
Çatı sırtı (mahya) üzerindeki yatay yakalama ucu iletkeni
2
Çatı indirme iletkeni ile metal anten direği arasındaki ek yeri
3
Anten kablosu
4
Ana kuşaklama barası; anten ekranı kuşaklama barasına bağlanmıştır.
5
Deney ek yeri
6
TV
7
Anten kablosu ve elektrik güç kablosunun güzergahı
8
Elektrik güç kablosu
9
10 Toprak sonlandırma sistemi
11 DKD’li ana elektrik güç dağıtım kutusu
12 Temel topraklama elektrodu
13 YKS iletkeni
l
α Koruma açısı
Ayırma uzaklığı
Not: Küçük yapılarda Madde 14.c.3’e uygun iki indirme iletkeni yeterli olabilir.
Şekil T.32 – Yakalama çubuğu olarak TV anten direğinin kullanıldığı bir evin yıldırıma
karşı korunmasına ilişkin yapım örneği
Elektrik donanımını mahfaza içine alan çatı sabitleme elemanları, ayırma uzaklığının
sağlanamadığı durumda, yakalama ucu sistemine ve çatı sabitleme elemanlarının iletkenlerine
ve Çizelge 23’e uygun olarak sistemin elektrik donanımının
iletken ekranlarına
kuşaklanmalıdır.
Şekil T.31’de, iletken bölümleri olan bir çatı sabitleme elemanının bir yapıdaki elektrik
tesisatı ve yakalama ucuyla kuşaklama yöntemine bir örnek verilmiştir.
T.3.2.4.2.7 Çatıdaki
iletken bölümlerin korunması: Yıldırım boşalmalarına
dayanamayan ve çatılar ve ayrıca iletken çatı kaplamaları veya Madde 14.b.5 ile Çizelge 19’a
uygun doğal yakalama ucu sistemlerine ilişkin kuralları karşılamayan yapılar üzerindeki diğer
bölümler, bir yıldırım boşalmasına dayanabilecek yeterli et kalınlığına sahip olmayan iletken
bölümler, yakalama ucu iletkenleri tarafından korunmalıdır.
Çatı üzerindeki iletken bölümlerle ilgili yıldırıma karşı korumaya yönelik tasarımda
yuvarlanan küre yöntemi uygulanmalıdır (Şekil T.33).
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil T.31’de, s ayırma uzaklığının sağlanamaması durumunda, doğrudan yıldırım
boşalmasına karşı iletken çatı sabitleme elemanını koruyan yakalama ucu sisteminin
tasarımına ilişkin bir örnek verilmiştir.
678
Burada:
1 Yuvarlanan küre
2 Yakalama çubuğu
Elektrik donanımı
3
İndirme iletkeni
4
5 Metal kap
r Yuvarlanan küre yarıçapı, Çizelge 16
s Madde 15.c’ye uygun ayırma uzaklığı
Şekil T.33 – Doğrudan yıldırım boşalmasına karşı çatı üzerindeki metal donanımın
yıldırıma karşı korunmasına yönelik tesisat
T.3.2.4.2.8 Toprakla kaplı yapıların korunması: İçinde insanların sürekli yaşamadığı,
çatı üzerinde toprak tabakası bulunan yapılarda normal YKS kullanılabilir. Yakalama ucu
sistemi, yuvarlanan küre veya koruyucu açı yöntemine uygun olarak, toprak üstüne
yerleştirilen kafes biçimli yakalama ucu sistemi veya gömülü kafesle bağlanmış çok sayıda
yakalama ucu çubukları olmalıdır. Bunun mümkün olmaması durumunda, çubukları veya
çıkıntıları olmayan gömülü kafes biçimindeki yakalama ucu sisteminin, koruma etkinliğinin
daha düşük olacağı göz önünde buldurulmalıdır.
İnsanların içinde sürekli yaşadığı ve çatısında 0,50 m’ye kadar toprak tabakası bulunan
çatıya sahip binalar için, tehlikeli adım gerilimlerini önlemek amacıyla, 5 m 5 m kafes
büyüklüğü olan kafes biçimli yakalama ucu sistemi gereklidir. Yerdeki kişileri doğrudan
yıldırım boşalmalarından korumak için yuvarlanan küre yöntemine uygun yakalama ucu
çubukları da gerekebilir. Bu çubukların yerine, tel çitler, aydınlatma direkleri vb. gibi doğal
yakalama ucu bileşenleri kullanılabilir. Yakalama ucu sistemlerinin yüksekliği, gerekli ayırma
uzaklıkları ile birlikte izin verilen 2,5 m’lik insan yüksekliğini göz önüne almalıdır (Şekil
T.3).
Böyle bir korumanın mevcut olmaması durumunda, insanlar, doğrudan bir yıldırım
boşalmasına maruz kalabilecekleri konusunda bilgilendirilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
679
0,5 m’den kalın toprak tabakalı yeraltındaki yapılar için gerekli önlemlerin alınması
inceleme aşamasındadır. Şimdilik 0,5 m’ye kadar olan toprak tabakaları için kullanılan
önlemlerin aynısının kullanılması önerilir.
İçinde patlayıcı malzemelerin bulunduğu yeraltındaki yapılarda ek bir YKS’nin
kullanılması gereklidir. Bu şekildeki ek bir YKS, yapı üzerinde ayrılmış bir YKS olabilir. Her
iki koruma önlemine ilişkin topraklama sistemleri birbirlerine bağlanmalıdır.
T.3.2.5 Doğal bileşenler:
Düz çatılı yapılar üzerinde bulunan metal çatı parapet kaplaması, YKS yakalama ucu
şebekesinin tipik bir doğal bileşenini temsil eder. Böyle bir kaplama, çatı parapetini iklim
etkilerine karşı koruyan U biçiminde ekstrüzyon veya bükme yoluyla yapılan alüminyum,
galvanizli çelik veya bakır bölümlerden oluşur. Böyle bir uygulama için Çizelge 17’de verilen
en küçük kalınlık kullanılır.
Çatı yüzeyindeki yakalama ucu iletkenleri, iletkenler ve indirme iletkenleri çatı parapet
kaplamasına bağlanmalıdır.
Aralarında iyi ve güvenilir süreklilik olmadığı taktirde, parapet kaplama plakaları
kısımları arasındaki ek yerlerinde iletken köprüleme yapılmalıdır.
Şekil T.24’te, YKS’nin doğal yakalama ucu iletkeni olarak parapetlerin iletken
kaplamasının kullanıldığı yakalama ucu yapımına ilişkin bir örnek verilmiştir.
Bir çatı yüzeyi üzerine monte edilen veya çatı üstünde yükselen metal depolar (kazan,
tank), metal boru sistemi ve parmaklıklar gibi iletken bölümler, et kalınlığının Çizelge 17’ye
uygun olması koşuluyla, yakalama ucu sisteminin doğal bileşenleri olarak göz önüne
alınmalıdır.
Alevlenebilen gaz veya sıvıları veya yüksek basınç altındaki gaz veya sıvıları içeren
kaplar ve boru sistemi doğal yakalama uçları olarak kullanılmamalıdır. Bunları kullanmanın
kaçınılmaz olduğu hallerde, boru sisteminin tasarımı yapılırken, yıldırım akımının ısıl etkileri
hesaba katılmalıdır.
Metal depolar gibi çatı yüzeyi üzerinde bulunan iletken bölümler, genellikle bina içinde
tesis edilmiş donanıma doğal olarak bağlanır. Yıldırım akımının tamamının bina içinden
iletilmesini önlemek için YKS ile yakalama ucu kafesine ilişkin bu gibi doğal bileşenlerin
arasında iyi bir bağlantı yapılması gereklidir.
Şekil T.34’te,
iletken çatı sabitleme elemanlarının yakalama ucu
iletkenlerine
kuşaklanmasına dair ayrıntıları gösteren bir örnek verilmiştir.
Metal depolar ve betondaki çelik donatı çubukları gibi çatı yüzeyi üzerinde bulunan
iletken bölümler, yakalama ucu sistemine kuşaklanmalıdır.
Çatı üstündeki
tehlikeli olması
durumunda, iletken bölüm yakalama ucu sistemine ilişkin koruma hacmi içine tesis
edilmelidir.
iletken bölüme doğrudan yıldırım düşmesinin
İhmal edilebilir seviyede yangın riski bulunan yapıların cephelerindeki iletken
kaplamalar ve eşdeğer bölümler, Madde 14.b.5’e uygun olarak yapılmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
680
Burada:
1 Yakalama ucu iletkeni sabitleme elemanı
2 Metal boru
3 Yatay yakalama ucu iletkeni
4 Beton içindeki çelik donatı
Not 1: Çelik boru, Madde 14.b.5 ve Çizelge 20’ye; kuşaklama iletkeni Çizelge 20’ye ve
çelik donatı Madde 13.c’ye uygun olmalıdır. Çatı kuşaklaması yapının su yalıtımını
bozmamalıdır.
Not 2: Bu özel durumda kuşaklama betonarme yapının çelik donatısına yapılmalıdır.
Şekil T.34 – Doğal yakalama çubuğunun yakalama ucu iletkenine bağlanması
Şekil T.35’te, cephe kaplama levhalarının doğal indirme iletkeni olarak kullanılmasının
iletken
kabul edilebildiği uygulamalarda, metal cephe kaplama
köprülemeye ilişkin bir örnek gösterilmiştir. Köprülemeyle ilgili iki yöntem verilmiştir. Bu
yöntemlerden birisi, esnek metal şeritle köprüleme, diğer yöntem ise kendiliğinden diş açan
vidalarla köprülemedir. Esnek metal şeritle köprüleme yöntemi, sadece levhaların doğal
yıldırım iletkeni olarak kullanıldığı uygulamalarda geçerlidir. Kendiliğinden diş açan
vidalarla köprüleme yöntemi ise sadece ekranlama amaçları için uygundur (yıldırımın
elektromanyetik darbesine karşı koruma).
levhaları arasındaki
Şekil T.35a – Esnek metal şeritle köprüleme
Şekil T.35b – Kendinden diş açan vidayla köprüleme
Not: Elektriksel olarak iletken köprüleme özel olarak yıldırımın elektromanyetik
darbesine karşı korumayı artırır.
Şekil T.35 – Metal cephe kaplama levhaları arasındaki köprülemenin yapılışı
T.3.2.6 Ayrılmış yakalama ucu:
Birden fazla yakalama ucu direğinin tesis edilmesi durumunda, direkler havadan
iletkenle birbirlerine bağlanabilir. Tesisatların YKS’ye yaklaşması Madde 15.c’ye uygun
olmalıdır.
Direkler arasındaki iletken bağlantılar, korunan hacmi genişletir ve ayrıca yıldırım
akımını bir çok indirme iletken yolları arasında dağıtır. Bu nedenle, YKS boyunca gerilim
düşümü ve korunması gereken hacimdeki elektromanyetik girişim, havada iletkenlerin
olmadığı duruma göre daha azdır.
Yapı içindeki elektromanyetik alan şiddeti, yapı ve YKS içi tesisatlar arasındaki
uzaklığın daha büyük olması nedeniyle azalır. Ayrılmış bir YKS, elektromanyetik
ekranlamayı daha fazla artıracak betonarme bir yapıya ayrıca uygulanabilir. Ancak, yüksek
yapılarda ayrılmış bir YKS’nin tesis edilmesi pratik değildir.
Yalıtkan destekler üzerinde gerilmiş tellerden yapılan ayrılmış yakalama ucu sistemleri,
çatı yüzeyinde çok sayıda yoğun çıkıntı yapan sabitleme elemanlarının korunması
Elektrik Mühendisleri Odası
gerektiğinde uygun olmaktadır. Desteklerin yalıtımı, Madde 15.c’ye uygun olarak ayırma
uzaklığından hesaplanan gerilim için yeterli olmalıdır.
681
T.3.3 İndirme iletken sistemleri
T.3.3.1 Genel:
İndirme iletkenlerinin sayısı ve konumunun seçiminde, yıldırım akımının birçok indirme
iletkeni arasında paylaşılması durumunda, yan yüzeye boşalma ve yapı
içindeki
elektromanyetik bozulma risklerinin azaldığı göz önüne alınmalıdır. Bunun yapılabilmesi
için, mümkün olduğunca, indirme iletkenleri yapının çevresi boyunca düzgün bir şekilde ve
simetrik olarak yerleştirilmelidir.
Akım paylaşımı, sadece indirme iletkenlerinin sayısını arttırarak değil, ayrıca eş
potansiyel ara bağlantı halkalarının sayısını arttırarak da iyileştirilir.
İndirme iletkenleri, YKS ile eş potansiyel kuşaklama ihtiyacını ortadan kaldırmak için,
içerdeki devrelerden ve metal bölümlerden, mümkün olduğunca uzağa yerleştirilmelidir.
Aşağıdaki hususlar göz önüne alınmalıdır:
- İndirme iletkenleri mümkün olduğunca kısa olmalıdır,
- İndirme iletkenleri arasındaki uzaklıklar Çizelge 18’de gösterilmiştir,
- İndirme iletkenlerinin ve eş potansiyel ara bağlantı halkalarının geometrisi, ayırma
uzaklığı değerini etkilemektedir (Madde 15.c),
- İçe doğru girintili yapılarda ayırma uzaklığı, yan yüzeyden kişilere boşalma riski
dikkate alınarak belirlenmelidir (Madde T.2.2.4.2).
Uygulama ve mimari kısıtlamalar nedeniyle, indirme iletkenlerinin bir binanın yanına
veya yanına ilişkin bir bölüme yerleştirilmesinin mümkün olmaması durumunda, bu eksikliği
gidermek için diğer yanlara fazladan indirme iletkenleri yerleştirilmelidir. Bu indirme
iletkenleri arasındaki uzaklıklar, Çizelge 18’deki uzaklıkların üçte birinden daha az olmalıdır.
Ortalama açıklık Çizelge 18’e uygun olması durumunda, indirme iletkenlerine ilişkin
açıklıkta ± % 20’lik bir farklılık kabul edilebilir.
Çevresi 30 m’den büyük olan üstü kapalı alanlarda (avlu vb.), indirme iletkenleri tesis
edilmelidir. İndirme iletkenleri arasındaki uzaklığa ilişkin değerler Çizelge 18’de verilmiştir.
T.3.3.2 Ayrılmış YKS için indirme iletkenlerinin sayısı
Ek bilgi yoktur.
T.3.3.3 Ayrılmamış YKS için indirme iletkenlerinin sayısı
Ek bilgi yoktur.
T.3.3.4 Yapım
T.3.3.4.1 Genel bilgiler: Dış indirme iletkenleri, yakalama ucu sistemi ile toprak
sonlandırma sistemi arasına tesis edilmelidir. Doğal bileşenlerin mevcut olduğu yerlerde, bu
bileşenler indirme iletkeni olarak kullanılabilir.
Çizelge 18’e göre indirme iletken açıklığı esas alınarak hesaplanan, indirme iletkenleri
ile iç tesisatlar arasındaki ayırma uzaklığının çok büyük olması durumunda, istenen ayırma
uzaklığını elde etmek amacıyla indirme iletkenlerinin sayısı artırılmalıdır.
Yakalama ucu sistemleri, indirme iletken sistemleri ve toprak sonlandırma sistemleri
yıldırım akımı için mümkün olan en kısa yolu meydana getirecek şekilde birbirleri ile uyumlu
hale getirilmelidir.
İndirme iletkenleri, yakalama ucu sistemi şebekesinin eklem yerlerine bağlanmalı ve
toprak sonlandırma sistemi şebekesinin eklem yerlerine dik olarak yönlendirilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Büyük çatı saçakları vb.’den dolayı düz bir bağlantı yapılmasının mümkün olmaması
durumunda, yakalama ucu sistemi ile indirme iletkeninin bağlanması için, içlerinden
geçirilmemesi koşuluyla, yağmur olukları vb. doğal bileşenler olarak kullanılmalıdır.
Şekil T.36’da, farklı seviyelerde çatıya sahip yapıda bulunan dış YKS’ye ilişkin bir
örnek ve Şekil T.25’te ise çatı sabitleme elemanları bulunan düz çatılı 60 m yüksekliğindeki
bir bina için dış YKS’ye ilişkin bir örnek verilmiştir.
682
Burada:
İndirme iletkeni
T tipi ek yeri – korozyona dayanıklı
1 Yatay yakalama ucu iletkeni
2
3
4 Deney ek yeri
5 B tipi topraklama düzenlemesi, halka topraklama elektrodu
6 Çatı sırtı (mahya) üzerindeki T tipi ek yeri
7 Kafes büyüklüğü
Not: İndirme iletkenleri arasındaki uzaklık, Madde 14.b, Madde 14.c ve Çizelge 18’e
uygun olmalıdır.
Şekil T.36 – Farklı seviyelere sahip çatılı bir yapıda dış YKS'nin uygulaması
Yoğun sürekli iletken bölümleri olmayan yapılarda, yıldırım akımı sadece YKS’nin
indirme iletken sistemi içinden akar. Bu nedenle indirme iletkenlerinin geometrisi, yapının iç
tarafındaki elektromanyetik alanları belirler (Şekil T.37).
Şekil T.37a
Şekil T.37b
Elektrik Mühendisleri Odası
683
Şekil T.37c
Şekil T.37d
Şekil T.37e
YKS’ye ilişkin doğal bileşenler, örneğin oluklar
YKS iletkenleri
Deney ek yeri
Ek yeri
Not: İndirme iletkenleri ile kafes büyüklüğü arasındaki uzaklık, seçilen yıldırımdan
korunma düzeyine uygun olmalıdır (Çizelge 16 ve Çizelge 18).
Şekil T.37 – YKS iletkenlerinin geometrisine ilişkin örnekler
İndirme iletkenlerinin sayısının artması durumunda, ayırma uzaklığı kc katsayısına göre
azaltılabilir (Madde 15.c).
Madde 14.c.3’e göre, yapı üzerinde en az iki indirme iletkeni kullanılmalıdır (Şekil T.38
ve Şekil T.36).
Elektrik Mühendisleri Odası
684
Burada:
Elektrik donanımı
Elektrik iletkenleri
1
2
3 YKS iletkenleri
4 DKD’li ana elektrik güç dağıtım kutusu
5 Deney ek yeri
6
7
8
s Madde 15.c’ye göre ayırma uzaklığı
l
Toprak sonlandırma sistemi
Elektrik güç kablosu
Temel topraklama elektrodu
s ayırma uzaklığının hesabı için kullanılan uzunluk
Not: Örnekte, bir binanın çatı boşluğundaki elektrik enerjisi veya başka iletken
tesisatlardan dolayı ortaya çıkan problemler gösterilmiştir.
Şekil T 38 – Sadece iki indirme iletkeni ve temel toprak elektrodu kullanan YKS yapısı
Çelik iskeletler veya çelik ve beton iskelet veya çelik betonarme kullanılarak yapılan
çok yüksek apartman binaları ve özellikle endüstriyel ve idari yapılar gibi büyük yapılarda,
iletken yapı bileşenleri, doğal indirme iletkenleri olarak kullanılabilir.
Bu gibi yapılarda YKS’ye ilişkin toplam empedans oldukça düşüktür ve bunlar iç
tesisatlar için çok etkili yıldırımdan koruma sağlar. İndirme iletkenleri olarak iletken duvar
yüzeylerini kullanmak avantajlıdır. Bu gibi iletken duvar yüzeyleri, Madde 14.c.5’e göre
bağlanmış ve ara bağlantıları yapılmış olması koşuluyla, betonarme duvarlar, metal levha
cephe yüzeyleri ve prefabrike beton elemanların cepheleri olabilir.
Şekil T.4’te, birbirlerine bağlanmış çelik gibi doğal YKS bileşenleri kullanan YKS’nin
uygun yapımına ilişkin ayrıntılı açıklama verilmiştir.
Yapısal çelikleri içeren doğal bileşenlerin kullanılması, yakalama ucu sistemi ile toprak
sonlandırma sistemi arasındaki gerilim düşümünü ve yapı içinde yıldırım akımının neden
olduğu elektromanyetik girişimi azaltır.
Yakalama ucu sisteminin yapı kompleksi içindeki kolonların iletken bölümlerine ve
toprak seviyesindeki eş potansiyel kuşaklamaya bağlanması durumunda, yıldırım akımının bir
kısmı bu indirme iletkenleri boyunca akar. Bu kısmi yıldırım akımından dolayı meydana
gelen manyetik alan, komşu donanımı etkilediğinden iç YKS ile elektrik ve elektronik
tesisatların tasarımında göz önüne alınması gereklidir. Akım dalga biçiminin yıldırım akım
Elektrik Mühendisleri Odası
685
darbe biçimini izlediği var sayılarak, bu kısmi akımların genlikleri, yapının boyutlarına ve
kolonların sayısına bağlıdır.
Yakalama ucu sisteminin içteki kolonlardan yalıtılmış olması durumunda, yalıtımın
delinmemesi koşuluyla, akım bina kompleksi içindeki kolonlar içinden akmaz. Yalıtımın
önceden kestirilmeyen bir noktada delinmesi durumunda, belirli bir kolon veya kolonlar
grubu içinden daha fazla miktarda akım geçebilir. Akımın dikliği, delinmeden dolayı
meydana gelen dalga süresindeki azalma nedeniyle artabilir ve komşu donanım, yapıdaki
YKS’lere kolonların kontrollü bir şekilde kuşaklandığı durumdakinden daha fazla miktarda
etkilenir.
Şekil T.10’da, endüstriyel amaçlar için kullanılan büyük bir çelik betonarme yapıdaki iç
iletkenlerin yapımına ilişkin bir örnek verilmiştir. İçteki kolonların yanındaki elektromanyetik
ortam iç YKS’nin planlanmasında göz önüne alınmalıdır.
T.3.3.4.2 Ayrılmamış indirme iletkenleri: Dış duvarlarında yoğun iletken bölümlerin
bulunduğu yapılarda, yakalama ucu iletkenleri ve toprak sonlandırma sistemi, birçok noktada
yapının iletken bölümlerine bağlanmalıdır. Bu durum, Madde 15.c’ye uygun ayırma
uzaklığını azaltır.
Bu bağlantıların bir sonucu olarak, yapının iletken bölümleri indirme iletkenleri ve
ayrıca eş potansiyel kuşaklama baraları olarak kullanılır.
İndirme iletkenlerinin aralığının dört katı üzerinde boyutlara sahip büyük ve düz
yapılarda (endüstriyel yapılar, sergi salonları vb.) mümkün olması durumunda, yaklaşık
olarak her 40 m’de bir fazladan iç indirme iletkenleri olmalıdır.
İçteki bütün kolonlar ve iletken bölümleri olan bölme duvarları (ayırma uzaklığı
koşullarını sağlamayan çelik donatı çubukları gibi) uygun noktalarda yakalama ucu sistemi ve
toprak sonlandırma sistemi ile bağlanmalıdır.
Şekil T.10’da, çelik betonarmeden yapılmış iç kolonlara sahip büyük bir yapıdaki YKS
gösterilmiştir. Yapının farklı iletken bölümleri arasında tehlikeli kıvılcım atlamasını önlemek
için, kolonlardaki çelik donatılar yakalama ucu sistemine ve toprak sonlandırma sistemine
bağlanır. Sonuç olarak, yıldırım akımının bir kısmı, bu içteki indirme iletkenleri üzerinden
akacaktır. Ancak, akım çok sayıda indirme iletkenleri arasında bölünür ve bu akımın dalga
biçimi, yaklaşık olarak yıldırım boşalmasından oluşan akımın dalga biçimiyle aynıdır.
Bununla birlikte dalga cephesi dikliği azalır. Bu bağlantılar yapılmadığı taktirde ve bir atlama
oluştuğunda, sadece bu iç indirme iletkenlerinden biri veya bir kaçı akımı taşıyabilir.
Atlama akımının dalga şekli, yıldırım akımınınkinden epeyce daha dik olacak, böylece
komşu devre döngülerinde endüklenen gerilim epeyce artacaktır.
Bu yapılarda, yapının tasarımına başlamadan önce özellikle önemli olan husus, YKS
tasarımı ile birlikte yapının tasarımının, yapının iletken bölümlerinin yıldırımdan korunma
amacıyla kullanılabilmesini sağlayacak şekilde düzenlenmesidir. İyi koordine edilen tasarım
ile, en düşük maliyette etkili bir YKS elde edilmiş olur.
Dışarı doğru çıkma yapan katı bulunan yapılarda, çıkma altındaki hacmin ve insanların
yıldırımdan korunması, Madde 13.b.4.2 ve Şekil T.3’e uygun olarak tasarlanmalıdır.
T.3.3.4.3 Ayrılmış
indirme
iletkenlerinin yüzeye monte edilememesi durumunda, bunlar tuğlalardaki derzlere tesis
edilmelidir. Bu durumda, indirme iletkeni ile bina içindeki metal bölümler arasında, Madde
15.c’de verildiği şekilde, ayırma uzaklığının sağlanması için gerekenler yapılmalıdır.
iletkenleri: Mimari nedenlerden dolayı,
indirme
Tesisatın doğrudan dış sıva içinde olması, ısıl genleşme sonucu sıvanın hasar
görebilmesi nedeniyle önerilmez. Bunun da ötesinde, kimyasal reaksiyon nedeniyle sıvanın
rengi kaybolabilir. Sıvadaki hasar, özellikle, yıldırım akımı ile meydana gelen sıcaklık
yükselmesi ve mekanik kuvvetlerin olası bir sonucu olarak ortaya çıkar.
Elektrik Mühendisleri Odası
686
T.3.3.5. Doğal bileşenler:
Paralel akım iletkenlerinin toplam sayısını artırmak için doğal indirme iletkenlerinin
kullanılması önerilir. Ancak, bu gibi indirme iletkenlerinin yakalama ucu sistemi ile toprak
sonlandırma sistemi arasındaki bütün yol boyunca elektriksel sürekliliği sağlanmalıdır.
Beton duvarlardaki çelik donatı, Şekil T.27’de gösterildiği gibi, YKS’nin doğal bir
bileşeni olarak kullanılmalıdır.
Yeni yapılmış yapılardaki çelik donatılar, Madde T.4.3’e göre belirtilmelidir. Doğal
indirme iletkenlerinin elektriksel sürekliliğinin garanti edilmemesi durumunda, alışılmış
indirme iletkenleri tesis edilmelidir.
Düşük seviyede korunan yapılarda, Madde 14.c.5’e uygun doğal indirme koşulları
sağlayan metal bir yağmur borusu indirme iletkeni olarak kullanılabilir.
Şekil T.23a, Şekil T.23b ve Şekil T.23c’de, çatı üzerindeki iletkenler ile uygun
geometrik boyutlar da dahil indirme iletkenlerinin sabitlenmesine ilişkin örnekler ve Şekil
T.23c ve Şekil T.23d’de ise, indirme iletkenlerinin metal yağmur borusuna, iletken oluklara
ve yakalama ucu iletkenine bağlantıları gösterilmiştir.
Duvarlar veya beton kolonlardaki çelik donatı çubukları ve metal yapı iskeleti doğal
indirme iletkeni olarak kullanılabilir.
Şekil T.8’de, metal cephe kaplama elemanları ve şç YKS’deki eş potansiyelliği sağlayan
baralara bağlı eş potansiyelliği sağlayan referans düzlem olarak beton duvarlar içindeki çelik
donatıları kullanan doğal bir indirme iletken sisteminin yapılışı görülmektedir.
Duvar kaplama üzerindeki doğal bileşenler, üstten yakalama ucu sistemine, alttan toprak
sonlandırma sistemine ve mümkünse duvar içindeki çelik donatı çubuklarına bağlanmalıdır.
Metal cephelerdeki akım dağılımı, betonarme duvarlardakinden daha uygundur. Çelik
metal cepheler, 0,6 m ile 1 m arasında genişliğe ve yapının yüksekliğine karşılık gelen
uzunluğa sahip ve genellikle kesiti yamuk biçiminde olan ayrı levhalardan oluşmaktadır.
Yüksek yapılarda, bütün cephe, biri diğerinin üstüne monte edilen çok sayıda levhadan
oluşur.
Metal cephede en büyük ısıl genleşme, yaklaşık olarak + 80 ºC’luk en yüksek sıcaklık
ve – 20 ºC’luk en düşük sıcaklık nedeniyle meydana gelen uzunluklar arasındaki fark olarak
hesaplanmalıdır. Bu 100 ºC sıcaklık farkı, alüminyum için % 0,24’lük ve çelik için % 0,11’lik
bir ısıl genleşmeye karşılık gelmektedir.
Levhaların ısıl genleşmesi, bir sonraki bölüme veya bağlantı elemanlarına göre
levhaların hareket etmesine neden olur.
Şekil T.35’te açıklandığı gibi, metal bağlantılar metal cephelerde düzgün akım
dağılımına yardımcı olmakta ve böylece, yapı içindeki elektromanyetik alanın etkisi
azalmaktadır. Tüm metal cephe yüzeyinin elektriksel olarak birbirlerine bağlanması, en iyi
elektromanyetik ekranlama sağlar. Yüksek elektromanyetik ekranlama verimliliği, birbirlerine
bitişik metal cephe levhalarının, kısa aralıklarla kuşaklanması durumunda elde edilir.
Akım dağılımındaki simetri, bağlantıların sayısıyla doğrudan ilişkilidir.
Uzun dar (şerit) pencereli cephelerde, iyi bir ekranlama sağlamak için, bu pencereler
kısa aralıklarla iletkenler kullanılarak köprülenmelidir. Bu işlem, metal pencere çerçeveleriyle
yapılabilir. Metal cephe, kısa aralıklarla pencere çerçevelerine bağlanmalıdır. Genellikle, her
çatı sırtı (mahya), pencere yapısındaki düşey kolların açıklığını aşmayacak aralıklarla pencere
çerçevesinin yatay kirişine bağlanır. Dirseklerden ve dolambaçlı yollardan daima
sakınılmalıdır (Şekil T.9).
Birbirlerine bağlı olmayan daha küçük elemanlardan meydana gelen metal cepheler,
doğal indirme iletken sistemi olarak veya elektromanyetik ekranlama için kullanılmaz.
Elektrik Mühendisleri Odası
687
T.3.3.6 Deney ek yeri:
Deney ek yerleri, toprak sonlandırma sisteminin topraklama direnci ölçmelerinde
kolaylık sağlar.
Madde 5.3.6’ya uygun deney ek yerleri, indirme iletkenlerinin toprak sonlandırma
sistemine bağlandığı yerde tesis edilmelidir. Bu ek yerleri, toprak sonlandırma sistemine
yeterli sayıda bağlantı yapıldığının ölçülerek belirlenmesinde kolaylık sağlar. Böylece, deney
ek yeri ile yakalama ucu sistemi veya bir sonraki kuşaklama barası arasında sürekli
bağlantıların mevcut olduğunun doğrulanması mümkün olur. Yüksek yapılar üzerinde, halka
iletkenler, duvar içine yerleştirilebilen ve gözle görülmeyebilen indirme iletkenlerine
bağlanır. Bunların varlığı, sadece elektriksel ölçmelerle doğrulanabilir.
Şekil T 39a’dan Şekil T.39d’ye kadar olan şekillerde, bir yapının duvarının içine veya
dışına veya yapı dışında toprakta bir metal kutu içine (Şekil T.39b) tesis edilebilen deney ek
yeri tasarımlarına ilişkin örnekler görülmektedir. Ölçmelerin sürekli yapılmasını mümkün
kılmak için, bazı iletkenler, kritik kısımlarda yalıtkan kılıflara sahip olabilir.
Şekil T.39a
Şekil T.39b
Şekil T.39c
Şekil T.39d
Seçenek 1 – Duvardaki deney ek yeri
1 İndirme iletkeni
2 B tipi topraklama elektrodu, uygulanabilir
ise
3 A tipi topraklama elektrodu, uygulanabilir
ise
4 Temel topraklama elektrodu
5 İç YKS’ye kuşaklama
6 Duvardaki ek yeri
7 Topraktaki korozyona dayanıklı T ek yeri
8 Topraktaki korozyona dayanıklı ek yeri
9 Yıldırım iletkeni ile çelik donatı arasındaki
ek yeri
Seçenek 2 – Zemindeki deney ek yeri
1 İndirme iletkeni
2 A tipi topraklama elektrodu, uygulanabilir
ise
3 İç YKS’ye ilişkin kuşaklama barası
4 B tipi halka topraklama elektrodu
5 B tipi halka topraklama elektrodu
6 Zemindeki deney ek yeri
7 Topraktaki korozyona dayanıklı T ek yeri
8 Topraktaki korozyona dayanıklı ek yeri
9 Yıldırım iletkeni ile çelik donatı arasındaki
ek yeri
Not 1: Şekil T.39d’de detayı verilmiş ek yeri, bir yapının iç ve dış duvarlara veya yapı
dışında toprakta bulunan bir deney kutusu içine tesis edilmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
688
Not 2: Çevrim direnci ölçmelerini mümkün kılmak için, bazı bağlantı iletkenlerinin
gerekli kısımları yalıtkan kılıfa sahip olmalıdır.
Şekil T.39 –Toprak sonlandırmasının, doğal indirme iletkeni kullanarak YKS’ye
bağlanmasına ilişkin örnekler ve deney ek yeri ayrıntıları
Uygun olması durumunda (diğer bir ifadeyle, topraklama bağlantılarının, bağlantı
iletkenleriyle çelik kolonlara yapılması durumunda), doğal indirme iletkenlerinden toprak
elektrotlarına (topraklayıcılara) bağlantılar yalıtılmış iletkenlerle yapılabilir. Özel referans
topraklama elektrotları, toprak sonlandırma sisteminin izlenmesini kolaylaştırmak için tesis
edilmelidir.
T.3.4 Toprak sonlandırma sistemi
T.3.4.1 Genel:
YKS tasarımcısı ve YKS tesisatçısı uygun tipte topraklama elektrotları seçmeli ve
bunları yapının giriş ve çıkışlarından ve topraktaki dış iletken bölümlerden itibaren güvenli
uzaklığa yerleştirmelidir. Topraklama elektrotlarının, insanların erişebildiği alanlara tesis
edilmiş olması durumunda,
tehlikeli adım
gerilimlerine karşı koruma için YKS tasarımcısı ve YKS tesisatçısı gerekli görülen özel
önlemler almalıdır (Madde 8).
toprak sonlandırma şebekesi yakınında
Topraklama elektrotlarının gömülme derinliği ve tipi, korozyon, toprağın kuruma ve
donma etkilerini minimize edecek ve böylece eşdeğer topraklama direncini kararlı duruma
getirecek şekilde olmalıdır.
Düşey topraklama elektrodunun ilk metresinin, don koşullarında etkili olmayacağı göz
önüne alınmalıdır.
Toprak özdirencinin derinlikle azaldığı ve normal olarak çubuk elektrotların çakıldığı
derinlikten daha büyük derinliklerde özdirenci düşük olan alt tabakaların olduğu özel
durumlarda, derine çakılan topraklama elektrotları etkili olabilir.
Beton çelik donatısının bir
topraklama elektrodu (temel
kullanılması durumunda, betonun kırılmasını önlemek
gösterilmelidir.
topraklaması) olarak
için ara bağlantılarda özen
Çelik donatının ayrıca koruyucu topraklama olarak kullanılması durumunda, çubuklar
ve bağlantıya ilişkin kalınlıklar hususunda en sıkı önlem seçilmelidir. Bu durumda, çelik
donatı çubuklarının daha büyük olanları göz önüne alınmalıdır. Yıldırımdan koruma
topraklamasında bağlantılar kısa ve düz olmalıdır.
Not: Ön gerilmeli betonda, kabul edilemeyen mekanik zorlanmalar meydana getirebilen
yıldırım boşalma akımı geçişine dikkat edilmelidir.
T.3.4.2 Topraklama elektrodu düzenleme tipleri
T.3.4.2.1 A tipi düzenleme: A tipi toprak sonlandırma sistemi, alçak yapılar (örneğin
konutlar), mevcut yapılar veya çubukları olan YKS veya gerili telleri olan YKS veya ayrılmış
YKS için uygundur.
Bu tip bir düzenleme, her biri indirme iletkenine bağlı yatay ve düşey topraklama
elektrotlarından oluşur.
İndirme iletkenlerini birbirlerine bağlayan, iletken uzunluğunun 'inden daha azı
toprağa temas eden halka iletkenler, A tipi topraklama düzenlemesi olarak sınıflandırılır.
A tipi bir düzenlemede, topraklama elektrot sayısı en az iki olmalıdır.
T.3.4.2.2 B tipi düzenleme: B tipi toprak sonlandırma sistemi, kafes biçimli yakalama
ucu sistemleri ile birden fazla indirme iletkeni olan YKS için tercih edilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
689
Bu tip düzenleme, toplam uzunluğunun en az % 80’i toprağa temas eden bina dışında
bir halka topraklama elektrodu veya temel topraklama elektrodundan oluşur.
Çıplak kayalar için, sadece B tipi topraklama düzenlemesi önerilir.
T.3.4.3 Yapılış
T.3.4.3.1 Genel: Toprak sonlandırma sistemleri aşağıdaki görevleri yerine getirmelidir:
- Yıldırım akımını toprağa iletmesi,
- İndirme iletkenleri arasında eş potansiyel kuşaklama yapması,
- İletken bina duvarları yakınında potansiyel kontrolü yapması.
Temel topraklama elektrotları ve B tipi halka topraklama elektrotları, bütün bu görevleri
yerine getirmelidir. A tipi radyal topraklama elektrotları veya derine çakılı düşey topraklama
elektrotları, eş potansiyel kuşaklama ve potansiyel kontrolü ile ilgili görevleri yerine
getirmez.
Birbirlerine bağlanmış çelik donatılar
topraklama elektrotları olarak
kullanılmalıdır. Bunlar, çok düşük topraklama direnci gösterir ve mükemmel eş potansiyel
referans oluşturur. Bu mümkün olmadığı taktirde, bir toprak sonlandırma sistemi, tercihan B
tipi halka topraklama elektrodu, yapı etrafına tesis edilmelidir.
temel
T.3.4.3.2 Temel topraklama elektrotları: Madde 14.d.4’e uygun bir temel topraklama
elektrodu, toprak altında kalan yapıya ilişkin temelde tesis edilen iletkenleri içermektedir. Ek
topraklama elektrotlarının uzunluğu, Şekil 8’deki eğriler kullanılarak belirlenir.
Temel topraklama elektrotları, beton içine tesis edilir. Betonun uygun yapılmış olması
ve temel topraklama elektrodunu en az 50 mm’ye kadar örtmesi durumunda, temel
topraklama elektrotları korozyona karşı önemli ölçüde korunur. Beton çelik donatı çubukları,
toprakta bulunan bakır iletkenlerde olduğu gibi aynı galvanik potansiyel genlik değeri
meydana getirir. Bu durum, betonarme yapılarda kullanılan toprak sonlandırma sistemlerinin
tasarlanması için iyi bir mühendislik çözümü sunar (Madde T.2.3).
Topraklama elektrotları olarak kullanılan metaller, Çizelge 23’de listesi verilen
malzemelere uygun olmalı ve toprakta korozyonla ilgili davranışı göz önüne alınmalıdır. Yol
gösterici bazı bilgiler Madde 14.f’de verilmiştir. Özellikleri bilinmeyen topraklar için, benzer
kimyasal özellikler sağlanması koşulu ile komşu yapılardaki toprak sonlandırma sistemleri ile
ilgili deneyimlerden yararlanılır. Topraklama elektrot çukurları, topraklama elektrotları ile
doğrudan
ile kesinlikle
doldurulmamalıdır.
tozu, kömür parçaları veya bina molozu
temas eden kül
Galvanik akımlar nedeniyle elektro kimyasal korozyondan kaynaklanan ek problemler
ortaya çıkar. Betondaki çelik, yaklaşık olarak topraktaki bakıra ilişkin elektro kimyasal
serideki ile aynı galvanik potansiyele sahiptir. Bu nedenle, beton içindeki bir çelik, toprak
içindeki diğer bir çeliğe bağlandığında yaklaşık 1 V’luk galvanik gerilim, bir korozyon
akımına neden olur.
Toprak içindeki her elektrot, beton içindeki çeliğe bakır veya paslanmaz çelik iletkenler
ile bağlanmalıdır.
Temel çevresi boyunca temel içine Çizelge 23’e uygun iletkenler veya galvanizli çelik
şerit tesis edilmeli ve yıldırım indirme iletkeni deney ek yerlerine ait belirtilen bağlantı ucu
noktalarına bağlanacak şekilde uçlar dışarı çıkarılmalıdır.
İndirme iletkenlerine bağlanan iletkenlerin dışarı çıkış güzergahı, tuğla yapı üzerinde,
sıva içinde veya duvar içinde gerçekleştirilebilir. Duvar içine monte edilmiş çelik bağlantı
uçları, normal olarak temel ile tuğla duvar arasında kullanılan asfaltla doyurulmuş kağıda
nüfuz edebilir. Bu noktada nem engelinin delinmesi genellikle problem oluşturmaz.
Bodrum katlarında nemi azaltmak için çoğu kez yapı temelinin altına yerleştirilen suya
karşı yalıtkan malzeme uygun elektriksel yalıtım sağlamalıdır. Topraklama elektrodu, alt
Elektrik Mühendisleri Odası
690
betondaki temel altına tesis edilmelidir. Toprak sonlandırma sisteminin tasarımı için inşa
yüklenicisi ile anlaşma sağlanmalıdır.
tabaka ayrıca elektriksel yalıtım sağlar. Bu gibi su geçirmez bir
Topraktaki su seviyesinin yüksek olduğu yerlerde, yapının temeli yeraltı suyundan izole
edilmelidir. Su geçirmez bir sızdırmazlık tabakası, temelin dıştaki yüzeyine uygulanmalıdır.
temelin
Bu
gerçekleştirilmesindeki genel uygulama, temel çukurunun dibine yaklaşık 10 cm ila 15 cm
kalınlıkta temiz bir beton tabakanın dökülmesidir. Bu tabaka üzerine yalıtım uygulanır ve
sonra esas beton temel dökülür.
10 m’yi aşmayan kafes büyüklüğüne sahip şebekeden meydana gelen bir temel
topraklama elektrodu, temel çukurunun dibindeki temiz beton tabaka içine tesis edilmelidir.
Çizelge 23’e uygun bir iletken, temeldeki çelik donatıdan oluşan kafes biçimli toprak
sonlandırmayı, halka topraklama elektrotlarını ve dış indirme iletkenlerini nem engeline
bağlamalıdır. İzin verilmesi durumunda, basınç altında su geçirmez geçit izolatörleri yalıtımın
içinden geçmek amacıyla kullanılabilir.
İletkenin yalıtım tabakası içinden geçmesine binanın müteahhidi tarafından izin
verilmemesi durumunda, bağlantılar yapı dışındaki toprak sonlandırmaya yapılmalıdır.
Şekil T.40’ta, nem engelinin delinmesini önlemek için su geçirmez hale getirilen
temellere sahip yapı üzerindeki temel topraklama elektrotlarının nasıl tesis edildiğine dair üç
ayrı örnek gösterilmektedir.
Yalıtılmış temele sahip yapılardaki toprak sonlandırmaya ilişkin uygun bir bağlantı için
çeşitli çözümler ayrıca açıklanmıştır.
Şekil T.40a ve Şekil T.40b’de, yalıtımda hasar meydana gelmeyecek şekilde, yalıtıma
dışardan bağlantılar gösterilmiştir. Şekil T.40c’de ise, yalıtımdan gecen bir geçit izolatörü
gösterilmiştir.
Şekil T.40a – Zift yalıtımın altında çelik
donatısız beton tabaka içinde temel
topraklama elektrodu bulunan yalıtılmış temel
Şekil T.40b – Kısmen toprak içinden geçen
toprak sonlandırma iletkeni bulunan
yalıtılmış temel
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil T.40c – Temel topraklama elektrodunu, zift yalıtkan tabakadan geçen kuşaklama
barasına bağlayan iletken
Burada
691
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
İndirme iletkeni
Deney ek yeri
İç YKS’ye kuşaklama iletkeni
Betonun çelik donatısız tabakası
YKS’ye ilişkin bağlantı iletkeni
Temel topraklama elektrodu
Zift yalıtım, su sızdırmaz yalıtkan tabaka
Çelik donatı ile deney ek yeri arasındaki bağlantı iletkeni
Betondaki çelik donatı
Su sızdırmaz zift tabakasının delinmesi
Not: Yapının inşaatından sorumlu olan kişiden izin alınması gereklidir.
Şekil T.40 – Farklı temel tasarımı olan yapılar için temel topraklama halka yapımı
T.3.4.3.3 Tip A – Radyal ve düşey topraklama elektrotları: Radyal topraklama
elektrotları, deney ek yerleri kullanılarak indirme iletkenlerinin alt uçlarına bağlanmalıdır.
Radyal topraklama elektrotları, uygun olması durumunda, düşey topraklama elektrotları ile
sonlandırılabilir.
Her indirme iletkeni için bir topraklama elektrodu olmalıdır.
Şekil T.41’de, Çizelge 23’e uygun bir yıldırım iletkeninin özel kılavuz çubukları
kullanılarak toprağa yerleştirildiği A tipi topraklama elektrodu görülmektedir. Bu topraklama
tekniğinin, uygulamada birçok avantajı bulunmakta ve toprakta sıkıştırma ve ek yerlerinin
kullanılmasını önlemektedir. Eğimli veya düşey topraklama elektrotları, genellikle toprağa
çakılır.
Burada:
1
2
3
En üstteki kısa kılavuz çubuğu
Topraklama iletkeni
Toprak
4 Kısa kılavuz çubukları
5 Kılavuz çubuğunun çelik sivri ucu
Not 1: Sürekli bir tel iletken, kısa kılavuz çubuklarıyla toprağa sokulur. Topraklama
elektrot iletkeninin elektriksel sürekliliğinin sağlanmasının avantajı büyüktür. Bu teknik
kullanıldığında, topraklama elektrot iletkenlerine ek yerleri konmaz.
Not 2: Üstteki en kısa kılavuz çubuğu çıkarılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
Not 3: Topraklama iletkeninin en üstteki bölümünde, yalıtkan bir kılıf olabilir.
Şekil T.41a – Düşey iletken tipinde elektrodu olan A tipi topraklama düzenlemesine
ilişkin örnek
692
Burada
1 Uzatılabilen topraklama çubuğu
2 Çubuk bağlama elemanı
3
Toprak
4 Kelepçe
5
Topraklama iletkeni
Şekil T.41b – Düşey çubuk tipinde elektrodu olan A tipi topraklama düzenlemesi
Şekil T.41 – A tipi topraklama düzenlemesine ilişkin iki farklı düşey elektroda örnekler
Düşey elektrotların farklı tipleri de vardır. Bir YKS’nin hizmet ömrü süresince
elektrodun bütün uzunluğu boyunca kalıcı bir iletken bağlantı sağlaması esastır.
Tesis sırasında topraklama direncini düzenli olarak ölçmek avantajlıdır. Topraklama
direnç değerindeki azalma durduğunda sokma işlemine ara verilebilir. Bu durumda, daha
uygun yerlere ek elektrotlar yerleştirilebilir.
Topraklama elektrodu, topraktaki mevcut kablolardan ve metal borulardan yeterli
farklı
ayırma uzaklığında olmalıdır ve sokma sırasında amaçlanan konumundan
konumlandırılan
izin
verilmelidir. Ayırma uzaklığı, elektriksel darbe dayanımı ile topraklama direncine ve elektrot
akımına bağlıdır.
ilgili gerekli düzenleme yapılmasına
topraklama elektrodu
ile
A tipi düzenlemede, düşey topraklama elektrotları çok daha ekonomik olup, yatay
elektrotlara göre daha kararlı topraklama direnci sağlar.
Bazı durumlarda, topraklama elektrotlarını yapının içinde (örneğin bodrum veya
mahzen içinde) tesis etmek gerekebilir.
Not: Madde 17’ye uygun eş potansiyelliği sağlamaya yönelik önlemleri alarak adım
gerilimlerini kontrol etmek için özel önlem alınmalıdır.
Yüzeye yakın yerde direnç değerinde tehlikeli bir artışın olması durumunda (örneğin
kuruma yoluyla), genel olarak uzunluğu daha büyük olan ve derine sokulan topraklama
elektrotlarının kullanılması gereklidir.
Radyal topraklama elektrotları, 0,5 m veya daha fazla bir derinliğe tesis edilmelidir.
Daha derindeki bir elektrot, kış mevsiminde düşük sıcaklıkların meydana geldiği ülkelerde,
içinde
topraklama elektrodunun donmuş
bulunmadığını garanti eder. Daha derindeki topraklama elektrotlarının diğer bir faydası da
toprak yüzeyindeki potansiyel farklarının azalmasını sağlar ve böylece meydana gelen daha
düşük adım gerilimleri sayesinde toprak yüzeyinde yaşayan canlılara karşı daha az tehlike
oluşturur. Düşey elektrotlar, mevsimsel kararlı topraklama direncini elde etmek için tercih
edilmektedir.
iletkenlik gösteren)
(aşırı düşük
toprak
Elektrik Mühendisleri Odası
693
A tipi topraklama düzenlerinde, bütün elektrotlar için gerekli potansiyel dengeleme, eş
potansiyel kuşaklama iletkenleri ve tercihan yapı dışındaki kuşaklama baralarıyla elde edilir.
T.3.4.3.4 Tip B – Halka topraklama elektrotları: Çelik donatılı temeli olmayan tuğla
veya ahşap gibi yalıtım malzemesinin kullanıldığı yapılarda, Madde 14.d.2.2’ye uygun B tipi
toprak sonlandırma kullanılmalıdır.
Eşdeğer topraklama direncini azaltmak için, gerekli olması durumunda, düşey
topraklama elektrotları veya Madde 14.d.2.2’ye uygun radyal topraklama elektrotları
ekleyerek B tipi topraklama düzenlemesi geliştirilebilir. Şekil 8’de, topraklama elektrotlarına
ilişkin en küçük uzunluklar verilmiştir.
Madde 14.d.3’te belirtildiği gibi, B tipi topraklama elektrodu için açıklık ve derinlik,
yapı yakınında bulunan kişilerin korunması için normal toprak koşullarında optimal
değerlerdir. Kış mevsiminde sıcaklıkların düşük olduğu ülkelerde, topraklama elektrotlarına
ilişkin uygun derinlik göz önüne alınmalıdır.
B
tipi
topraklama elektrotları ayrıca, çeşitli
topraklama
direncindeki değişmeler nedeniyle yıldırım akımlarının eşit olmayan biçimde dağılımının
sonucu olarak farklı potansiyeller oluşturmasından dolayı, toprak seviyesinde indirme
iletkenleri arasında potansiyel dengeleme fonksiyonunu yerine getirir. Farklı potansiyeller,
halka topraklama elektrotları üzerinde dengeleme akımlarının akmasına neden olur. Böylece
potansiyeldeki en büyük yükselme azalır ve yapı içindeki halka topraklama elektroduna bağlı
eş potansiyel kuşaklama sistemleri, yaklaşık olarak aynı potansiyele getirilmiş olur.
iletkenlerinin
indirme
Sahipleri farklı olan yapıların birbirine yakın olarak inşa edilmeleri durumunda, yapıyı
tam olarak çevreleyecek bir halka topraklama elektrodunu tesis etmek genellikle mümkün
değildir. Bu durumda, iletken halkanın kısmen B tipi bir elektrot olarak, kısmen temel toprağı
olarak ve kısmen de eş potansiyel kuşaklama iletkeni olarak davranması nedeniyle, toprak
sonlandırma sisteminin verimliliği biraz azalır.
Korunacak yapıya yakın alanda çok fazla sayıda insanın sıkça toplanması durumunda,
bu gibi alanlar için daha fazla potansiyel kontrolü yapılmalıdır. Daha fazla halka topraklama
elektrodu, birinciden başlayarak takip eden halka iletkenler arasında yaklaşık 3 m’lik
uzaklıklar olacak şekilde tesis edilmelidir. Yapıdan uzaklaştıkça halka elektrotları, yüzey
altına daha derine tesis edilmelidir (örneğin, halka elektrotlarının yapıdan 4 m uzakta 1 m
derinliğe, yapıdan 7 m uzakta 1,5 m derinliğe ve yapıdan 10 m uzakta 2 m derinliğe
gömülmesi). Bu halka topraklama elektrotları, yatay (radyal) iletkenlerle ilk halka iletkene
bağlanmalıdır.
Yapıya yakın alanın kalınlığı 50 mm olan iletkenliği düşük asfalt tabaka ile kaplanmış
olması durumunda, bu alanı kullanan insanlar için yeterince koruma sağlanmalıdır.
T.3.4.3.5 Kayalık toprakta topraklama elektrotları: Yapım sırasında, bir temel
topraklama elektrodu beton temel içine inşa edilmelidir. Temel topraklama elektrodu, kayalık
toprakta azalan bir topraklama etkisine sahip olsa bile, bu elektrot hala bir eş potansiyel
kuşaklama iletkeni olarak iş görür.
Deney ek yerlerinde, indirme iletkenlerine ve temel topraklama elektrotlarına ek
topraklama elektrotları bağlanmalıdır.
Bir temel topraklama elektrodunun olmaması durumunda, yerine B tipi düzenleme (bir
halka topraklama elektrodu) kullanılmalıdır. Topraklama elektrodunun toprak içine tesis
edilememesi ve zorunlu olarak yüzey üzerine monte edilmesi durumunda, bu elektrot
mekanik hasara karşı korunmalıdır.
Toprak yüzeyi üzerine veya yakınına döşenen radyal topraklama elektrotları, mekanik
koruma için taşlarla veya betona gömülerek örtülmelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
694
Yapının bir yola yakın olması durumunda, mümkün olduğu taktirde, bir halka
topraklama elektrodu yolun altına döşenmelidir. Ancak, bunun söz konusu yol kesiminin
bütün uzunluğu boyunca mümkün olmaması durumunda, bu tür bir eş potansiyel kontrol
(tipik olarak A tipi düzenleme) en azından indirme iletkenleri yakınında yapılmalıdır.
Bazı özel durumlarda potansiyel kontrol için, yapı girişinin yakınında fazladan kısmi bir
halka eklenmesi veya toprak yüzey tabakasının özdirencinin yapay olarak artırılması
seçeneklerinden hangisinin tercih edileceğine karar verilmelidir.
T.3.4.3.6 Geniş alanlarda toprak sonlandırma sistemleri: Bir endüstriyel tesis
genellikle aralarında çok sayıda güç ve işaret kablolarının tesis edildiği birçok ilgili
yapılardan meydana gelir.
Bu tür yapılardaki toprak sonlandırma sistemleri, elektrik sistemlerinin korunması için
çok önemlidir. Düşük empedanslı topraklama sistemi, yapılar arasındaki potansiyel farkını
azaltır ve böylece elektriksel bağlantılardan kaynaklanan girişim azalır.
Düşük topraklama empedansı, temel topraklama elektrotlarına sahip yapılar ve Madde
14.e’ye uygun ek B tipi ve A tipi düzenlemeler kullanılarak elde edilebilir.
Topraklama elektrotları, temel topraklama elektrotları ve indirme iletkenleri arasındaki
ara bağlantılar, deney ek yerlerinde tesis edilmelidir. Deney ek yerlerinden bazıları, iç
YKS’nin eş potansiyel baralarına bağlanmalıdır.
İç indirme iletkenleri veya indirme iletkeni olarak kullanılan yapı iç bölümleri, bir
topraklama elektroduna ve dokunma ve adım gerilimlerini önlemek için zemindeki çelik
donatıya bağlanmalıdır. İndirme iletkeninin beton içinde genleşen ek yerine yakın olması
durumunda, bu ek yerleri iç indirme iletkenine mümkün olduğunca yakın köprülenmelidir.
Açıktaki indirme iletkeninin alt bölümü, en az 3 mm kalınlığında bir PVC veya eşdeğer
yalıtıma sahip tüp biçiminde kılıf vasıtasıyla yalıtılmalıdır.
Toprak içindeki kablo güzergahlarına doğrudan yıldırım düşme olasılığını azaltmak için,
bir topraklama iletkeni; daha geniş kablo güzergahları olması durumunda, birden fazla
topraklama iletkeni kablo güzergahı üzerine tesis edilmelidir.
Birçok yapıya ilişkin topraklamaların birbirlerine bağlanması ile Şekil T.42’de
gösterildiği gibi kafes biçimli bir topraklama sistemi elde edilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
695
Burada:
1
2
3
4
Kafes biçimli donatıya sahip bina
Tesis içindeki kule
Tek başına donanım
Kablolar
Not: Bu sistem, binalar arasında düşük empedans meydana getirir ve EMU bakımından
önemli avantajlar sağlar. Binalara ve diğer cisimlere en yakın kafes büyüklükleri 20 m 20 m
mertebesinde olabilir. 30 m uzaklığın ötesinde bunlar, 40 m 40 m mertebesine kadar
genişletilebilir.
Şekil T.42 – Bir tesise ilişkin kafes biçimli toprak sonlandırma sistemi
Şekil T.42’de, kablo kanalları da dahil, yıldırımdan korunan ilgili yapılar arasındaki
kafes biçimli topraklama elektrot şebekesine ilişkin tasarım görülmektedir. Bu tasarım
sayesinde, binalar arasında düşük empedans oluşacak ve yıldırımın elektromanyetik darbesi
bakımından önemli koruma avantajları elde edilecektir.
T.3.5 Bileşenler:
YKS bileşenleri, yıldırım akımının elektromanyetik etkilerine ve hasar oluşmaksızın
öngörülebilen kazara meydana gelen zorlamalara dayanmalıdır. Bu husus, TS EN 50164
serisine uygun olarak başarıyla deneyden geçirilmiş bileşenler seçilerek sağlanabilir.
Bütün bileşenler TS EN 50164 serisine uygun olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
696
T.3.6 Malzemeler ve boyutlar
T.3.6.1 Mekanik tasarım:
Yıldırımdan koruma tasarımcısı, elektriksel tasarımın tamamlanmasının ardından
binanın mekanik tasarım işlerinden sorumlu kişilerle görüş alışverişinde bulunmalıdır.
Estetik hususlar, korozyon riskini sınırlamak için doğru malzemelerin seçimi dahil,
özellikle önemlidir.
YKS’nin çeşitli bölümleri için yıldırımdan koruma bileşenlerinin en küçük boyutları
Çizelge 19, Çizelge 22, Çizelge 23, Çizelge 24 ve Çizelge 25’de verilmiştir.
YKS bileşenleri için kullanılan malzemelerin listesi Çizelge 21’de verilmiştir.
Not: TS EN 50164 serisine uygun olarak seçilen sıkıştırma elemanları ve çubuklar gibi
bileşenler, göz önüne alınmalıdır.
YKS tasarımcısı ile YKS tesisatçısı, kullanılan malzemelerin amaca uygun olduğunu
doğrulamalıdır. Bu iş, örneğin, imalâtçıdan deney sertifikalarını ve raporlarını istemek veya
malzemelerin kalite deneylerinden başarıyla geçtiğini göstererek yapılabilir.
YKS tasarımcısı ile YKS tesisatçısı, iletkenlerdeki yıldırım akımının elektro dinamik
kuvvetlere dayanacak iletken tutturucuları ve sabitleme elemanlarını belirlemeli ve ayrıca TS
EN 50164 serisine uygun olarak ilgili sıcaklık artışından dolayı iletkenlerdeki genleşme ve
büzüşmeyi hesaba katmalıdır.
Metal levhalar arasındaki bağlantılar, en az 50 mm2’lik temas yüzeyine sahip, levha
malzemesiyle galvanik açıdan uyumlu, yıldırım akımının elektro dinamik kuvvetlerine ve
ortamın korozyon tehlikelerine karşı dayanacak şekilde olmalıdır.
Bileşenlerin tutturulacağı alev alabilen veya düşük erime noktasına sahip yüzeyler için
aşırı sıcaklık artışının söz konusu olması durumunda, ya daha büyük iletken kesitleri
belirlenmeli ya da başka güvenlik önlemleri alınmalıdır (uzak bağlantıların kullanılması ve
aleve dayanıklı katmanların yerleştirilmesi gibi).
YKS tasarımcısı, korozyon problemi olan yerleri tanımlamalı ve alınması gereken
önlemleri belirtmelidir. YKS üzerindeki korozyon etkileri, korozyona dayanıklı bileşenler
kullanılarak, malzeme boyutu artırılarak veya başka korozyondan korunma önlemleri alınarak
azaltılabilir.
T.3.6.2 Malzemelerin seçimi
T.3.6.2.1 Malzemeler: Kullanılan YKS malzemeleri ve koşulları ile ilgili liste Çizelge
21’de ve TS EN 50164 serisinde verilmiştir.
Yakalama ucu iletkenleri, indirme iletkenleri ve toprak sonlandırma iletkenleri dahil
YKS’deki iletken boyutları; bakır, alüminyum ve çelik gibi farklı malzemeler için Çizelge 22
ve Çizelge 23’de verilmiştir.
Doğal yakalama ucu bileşenleri olarak kullanılan metal levhalar, metal borular ve
kapların en küçük kalınlığı Çizelge 19’da verilmiştir. Kuşaklama iletkenleri ile ilgili en küçük
boyutlar ise Çizelge 24 ve Çizelge 25’de verilmiştir.
T.3.6.2.2 Korozyona karşı koruma: YKS, bakır, alüminyum, paslanmaz çelik ve
galvanizli çelik gibi korozyona dayanıklı malzemeden yapılmalıdır. Yakalama ucu çubukları
ve yakalama ucu tellerinde kullanılan malzeme, bağlama elemanları ve montaj elemanlarında
kullanılan malzemeyle elektro kimyasal olarak uyumlu olmalı ve korozyon oluşturan atmosfer
veya nemli ortamlarda korozyona karşı dayanıklılığa sahip olmalıdır.
Farklı malzemeler arasındaki bağlantılar önlenmelidir. Aksi taktirde bunların korunması
gerekmektedir.
Bakır bölümler, galvanizli veya alüminyum bölümlerin üstüne, bu bölümlerde
korozyona karşı koruma sağlanmadıkça, tesis edilmemelidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
697
Çok küçük galvaniz parçacıklar, bakır ile doğrudan temas etmeseler bile, korozyona
uğrayabilmektedirler.
Alüminyum iletkenler, beton kireç taşı ve sıva gibi kalkerli bina yüzeylerine doğrudan
tutturulmalı ve toprak içinde kesinlikle kullanılmamalıdır.
T.3.6.2.2.1 Toprak ve havadaki metaller: Metaldeki korozyon, metalin tipine ve
içinde bulunduğu ortamın özelliğine bağlı olarak belirli bir hızda meydana gelmektedir. Nem,
çözülmüş tuzlar (böylece bir elektrolit meydana getiren), havalandırma derecesi, sıcaklık ve
elektrolitin hareket derecesi gibi çevresel faktörler, bu koşulu daha karmaşık hale getirecek
şekilde bir araya gelir.
Ek olarak, farklı doğal ve endüstriyel kirleticilerin de olduğu yerel koşullar, dünyanın
farklı bölümlerinde izlenmesi gereken önemli değişikliklere neden olabilir. Özel korozyon
problemlerini çözmek için, korozyon uzmanları ile görüş alışverişinde bulunulması önerilir.
Benzer olmayan metaller arasındaki dokunma etkisi (etrafını tamamen veya kısmen
çevreleyen elektrolit ile birlikte), daha anodik metalde artan korozyona ve daha katodik
metalde azalan korozyona neden olacaktır.
Daha katodik metaldeki korozyonun tam olarak önlenmesine gerek yoktur. Bu
reaksiyonla ilgili elektrolit, topraktaki su, bir miktar nem içeren toprak veya toprak üstünde
bulunan yapılardaki çatlaklar vasıtasıyla yoğuşan nem dahi olabilir.
Uzatılmış topraklama sistemleri, farklı bölümlerdeki farklı toprak koşullarından zarar
görebilir. Bu durum korozyondan kaynaklanan problemleri artırır ve özel dikkat gerektirir.
Bir YKS’de korozyonu en aza indirmek için aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:
- Korozif ortamda uygun olmayan metal malzemenin kullanılmasının önlenmesi,
- Elektro kimyasal veya galvanik faaliyetleri önemli ölçüde farklılık gösteren benzer
olmayan metallerin temas etmesinin önlenmesi
- Hizmet tesisat koşulları için yeterli korozyon ömrü sağlamak için iletkenlerin,
kuşaklama şeritlerinin ve iletken bağlantı uçları ile sıkıştırma elemanları için uygun kesitlerin
kullanılması,
- Kaynak yapılmamış iletken ek yerlerinde, nem oluşmasını önlemek için, uygun dolgu
veya yalıtım malzemesi kullanılması,
- Uygun olması durumunda, tesisin bulunduğu yerde korozyona neden olan duman veya
akışkanlara duyarlı olan metallere manşon veya kılıf geçirilmesi veya ayrılması,
- Topraklama elektrodunun kuşaklanacağı diğer metal parçaların galvanik etkilerinin
göz önüne alınması,
- Anodik bir metal (örneğin, çelik veya alüminyum) üzerine metal bakır gibi, katodik
metalden meydana gelen doğal korozyon ürünlerinin, üzerine çarptığı ve kapladığı (YKS)
tasarımlardan sakınılması.
Yukarıda belirtilenlere uymak
için, aşağıdaki önlemler özel örnekler olarak
gösterilmiştir:
- Bir telin (örgülü iletkende kullanılan) en küçük kalınlığı veya çapı, çelik, alüminyum,
bakır, bakır alaşımı veya nikel/krom/bakır alaşımı için 1,5 mm olmalıdır,
- Aralıkları çok yakın (veya değen) olan benzer olmayan metaller arasındaki
dokunmanın korozyona neden olması, ancak bu dokunmanın elektriksel olarak gerekli
olmaması durumunda, yalıtkan ayırıcılar kullanılması önerilmektedir,
- Başka bir şekilde korunmayan çelik iletkenler, 50 μm kalınlığa kadar sıcak daldırma
ile galvanizli hale getirilmelidir,
- Alüminyum iletkenler dayanıklı, sıkı yalıtkan bir manşon geçirilerek tamamen
yalıtılmadıkça, bu iletkenler doğrudan toprağa gömülmemeli, açıkta bırakılmamalı veya
doğrudan betona tutturulmamalıdır,
Elektrik Mühendisleri Odası
698
- Ek yerlerinde bakır/alüminyum kullanılması mümkün olan her yerde önlenmelidir.
Bunların kullanılmasının önlenemediği durumlarda, bağlantılar kaynakla yapılmalı veya
Al/Cu levhası bir ara katman kullanarak yapılmalıdır,
- Alüminyum iletkenler için tutturucular veya manşonlar, benzer metalden yapılmalı ve
kötü iklim koşulları ile meydana gelecek arızaları önlemek amacıyla, yeterli kesite sahip
olmalıdır,
- Asitli, oksijenli, amonyaklı veya kükürtlü ortamlar dışında, topraklama elektrot
için bakır kullanılması uygundur. Ancak, bakırın kuşakladığı demir
uygulamaları
malzemelerde galvanik hasarlar meydana getireceği unutulmamalıdır. Bu durumda, özellikle
katodik koruma planı kullanıldığında, korozyonla ilgili uzman önerisine gerek duyulabilir,
- Korozif baca gazlarına maruz kalan çatı iletkenleri ile indirme iletkenleri için,
korozyona karşı, örneğin yüksek alaşım çeliklerinin kullanılması (> % 65 Cr, > % 2 Mo, > %
0,2 Ti, % 0,12 ila % 0,22 arasında N) gibi özel dikkat gösterilmelidir,
- Paslanmaz çelik ve diğer nikel alaşımlar, aynı korozyona dayanıklılık kuralları geçerli
olduğunda kullanılabilir. Ancak, kil gibi oksijenin bulunmadığı koşullarda, bu malzemeler
yumuşak çelikte olduğu gibi çok hızlı korozyona uğrayacaktır,
- Havadaki çelik ile bakır veya bakır alaşımları arasındaki ek yerleri, kaynak
yapılmadığı taktirde, tamamen kalayla kaplanmalı veya kalıcılığı olan neme dayanıklı
kaplama malzemesi ile kaplanmalıdır,
- Bakır ve bakır alaşımları, amonyak buharlarında korozyon çatlama zorlamasına maruz
tutturma elemanları olarak
kaldığından bu malzemeler, bu özel uygulamalarda
kullanılmamalıdır.
- Deniz/sahil alanlarında, bütün iletken bağlantı ek yerleri kaynaklanmalı veya etkili bir
şekilde tamamen sızdırmaz hale getirilmelidir.
Paslanmaz çelik veya bakır topraklama sistemleri, betondaki çelik donatıya doğrudan
bağlanabilir.
Toprak içindeki galvanizli çelik topraklama elektrotları, yıldırım akımının esas
bölümünü iletme yeteneğine sahip olan atlama aralıklarıyla betondaki çelik donatıya
bağlanmalıdır (bağlama iletkenlerine ilişkin boyutlar için Çizelge 22 ve Çizelge 23’e
bakılmalıdır). Toprak içinde doğrudan bir bağlantı, korozyon riskini önemli ölçüde artırabilir.
Kullanılan yalıtkan atlama aralıkları Madde 15.b’ye uygun olmalıdır.
Not: 2,5 kV’luk UP koruma düzeyi ve en az 50 kA (10/350 μs)’lik Idarbe akımı olan
atlama aralıklarının kullanılması uygundur.
toprak
Galvanizli çelik, betonda bulunan çelik bölümlerin toprak içindeki topraklama
topraklama
elektroduna doğrudan bağlanmaması durumunda, sadece
elektrotları için kullanılmalıdır.
Metal boruların toprak içine konması ve eş potansiyel kuşaklama sistemi ile yakalama ucu
sistemine bağlanması durumunda, yalıtılmadıkları taktirde boru malzemeleri ve topraklama
sistemine ilişkin iletken malzemeler aynı olmalıdır. Boya veya asfalt koruyucu kaplamalı
borular, yalıtılmamış olsalar bile işleme tâbi tutulur. Aynı malzemenin kullanılmasının
tesis
mümkün olmaması durumunda, boru sistemleri yalıtkan kısımlar aracılığıyla
kısımlarından yalıtılmalıdır. Yalıtılmış kısımlar, atlama aralıklarıyla köprülenmelidir. Atlama
aralıklarıyla köprüleme, ayrıca yalıtılmış parçaların boru sisteminin katodik koruması için
tesis edilmesi durumunda da yapılmalıdır.
içindeki
Kurşun kılıflı iletkenler, betona doğrudan tesis edilmemelidir. Bu iletkenler, korozyona
dayanıklı sargılar kullanılarak veya sıkıca manşon geçirilerek korozyona karşı korunmalıdır.
İletkenler PVC kaplanarak korunabilir.
Havaya giriş noktasında, betondan veya topraktan çıkan çelik toprak sonlandırma
iletkenleri, korozyona dayanıklı sargılar sarılarak veya sıkıca manşon geçirilerek, 0,3 m’lik
Elektrik Mühendisleri Odası
699
bir uzunluk için korozyona karşı korunmalıdır. Bakır veya paslanmaz çelik iletkenlerde böyle
bir koruma gerekmez.
Topraktaki iletkenler arasında ek yerleri için kullanılan malzemeler, toprak sonlandırma
iletkenlerininki ile aynı korozyon davranışına sahip olmalıdır. Sıkıştırılarak yapılan
bağlantıya, ek yeri yapıldıktan sonra etkili korozyondan korunma sağlanmış olması durumları
hariç, genellikle izin verilmez.
Uygulamadan elde edilen deneyimler şunları göstermektedir:
- Topraklama elektrodu olarak alüminyum kullanılmamalıdır,
- Kurşun kılıflı çelik iletkenler, topraklama elektrotları olarak kullanım için uygun
değildir,
- Kurşun kılıflı bakır iletkenler, ne beton içinde ne de yüksek kalsiyum içeren toprak
içinde kullanılmamalıdır.
T.3.6.2.2.2 Betondaki metaller: Betona çelik veya galvanizli çeliğin gömülmesi, her
yerde aynı olan alkali ortamdan dolayı metalin doğal potansiyelinde bir kararlılığa neden olur.
Ek olarak, betonda her yerde aynı olup, 200 m veya daha büyük olan bağıl olarak yüksek öz
dirence sahiptir.
Bunun sonucu olarak, betondaki bara donatılar, açıktakilere göre (bunlar, dışardan daha
çok katodik elektrot malzemelerine bağlanmış olsalar dahi), korozyona karşı önemli ölçüde
daha dayanıklıdır.
Çelik donatının indirme iletkenleri olarak kullanılması, yakalama uçları için erişim
noktalarının mahfaza içine (örneğin, yeteri kalınlıkta epoksi reçine macunu ile) alınması
koşuluyla, önemli korozyon problemleri ortaya çıkarmaz.
Temel topraklama elektrotları olarak galvanizli çelik şeritler, beton içine tesis edilebilir
ve doğrudan çelik donatı çubuklarına bağlanabilir. Beton içindeki bakır ve paslanmaz çelik
ayrıca kabul edilir ve çelik donatıya doğrudan bağlanabilir.
Beton içindeki çeliğin doğal potansiyelinden dolayı, beton dışında ek topraklama
elektrotları bakırdan veya paslanmaz çelikten yapılmalıdır.
Çelik fiber donatılı betonarmelerde, çelik topraklama elektrotlarının kullanılmasına izin
verilmez. Bunun nedeni, inşaat süreci sırasında çelik elektrodun sıkıştırılabilmesi (örneğin,
kullanılan makinalarla) ve toprağa temas etmesidir. Böyle bir durumda, çelik ciddi korozyon
riskleri ile karşı karşıya kalır. Bakır ve paslanmaz çelik, çelik fiber donatılı betonlardaki
topraklama elektrotları için uygun malzemelerdir.
T.4 İç yıldırımdan korunma sistemi
T.4.1 Genel:
İç yıldırımdan koruma sisteminin tasarımı ile ilgili kurallar, Madde 15’de verilmiştir.
Dış yıldırımdan koruma sistemi ve bununla ilişkisi olan iletken bölümler ile bina
içindeki tesisatlar, önemli ölçüde, bir iç yıldırımdan koruma sistemi ile ilgili ihtiyacı
belirleyecektir.
Eş potansiyel kuşaklamadan sorumlu kişiler ve kuruluşlarla görüş alışverişinde
bulunulması esastır.
YKS tasarımcısı, iç YKS'nin önemine dikkat çekmeli ve yapı sahibi, bu nedenle
uyarılmalıdır.
İç yıldırımdan koruma, ayırma uzaklıkları hariç, bütün koruma seviyeleri için aynıdır.
Yıldırımın yüksek akım genlikleri ve yükselme hızları çoğu kez güç sistemleri için eş
potansiyelliği sağlama önlemlerini yetersiz kılmaktadır.
Not: Yıldırımın elektromanyetik darbesine karşı korumada, Madde 18 ilâ Madde 22 göz
önünde bulundurulmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
700
T.4.1.1 Ayırma uzaklığı:
Madde 15.c’ye göre belirlenen yeterli ayırma uzaklığı, dış YKS ile yapıdaki eş
potansiyel kuşaklamaya bağlanan bütün iletken bölümler arasında sürdürülmelidir.
Ayırma uzaklığı, Madde 15.c’de verilen denklemle hesaplanabilir.
s ayırma uzaklığının hesabında (Madde 15.c) kullanılan l referans uzunluğu, ayırma
uzaklığının başladığı noktadan itibaren en yakın eş potansiyel kuşaklamaya kadar, yakalama
ucu veya indirme iletkeni boyunca metre cinsinden uzunluktur. Çatı iletkenleri ile indirme
iletkenleri, gerekli ayırma uzaklığını kısa tutmak amacıyla mümkün olduğunca düz bir yol
izlemelidir.
Bina içinde kuşaklama barasından yaklaşma noktasına kadar olan uzunluk ile iletkenin
takip ettiği yolun, ayırma uzaklığı üzerindeki etkisi genellikle küçüktür. Ancak, bu iletkenin
yıldırım akımını taşıyan iletkene yakın olması durumunda, gerekli ayırma uzaklığı daha az
olacaktır. Şekil T.43 ve Şekil T.44’te, Madde 15.c’ye göre s ayırma uzaklığının hesaplanması
için kullanılan l referans uzunluğunun YKS üzerinde nasıl belirlendiği gösterilmektedir.
Şekil T.43a – s < d için hesaplanan ayırma uzaklığı
Şekil T.43b - s > d için
hesaplanan ayırma uzaklığı
Burada
1
2
d
l
s
Metal boru
Eş potansiyel kuşaklama
İndirme iletkeni ile bina içindeki metal tesisat arasındaki uzaklık
s ayırma uzaklığını değerlendirmede kullanılan referans uzunluk
Madde 15.c’ye göre ayırma uzaklığı
Not: İndirme iletkeni ile iç tesisatlar arasındaki uzaklığın hesaplanan ayırma uzaklığının
üzerinde artış göstermemesi durumunda, kuşaklama en uzak noktada yapılmalıdır (şekil
T.43b).
Şekil T.43 – YKS ile metal tesisatlar arasındaki ayırma uzaklığına ilişkin örnekler
Elektrik Mühendisleri Odası
701
Burada:
1
2
3
4
5
6
7
d
l
Metal radyatör/ısıtıcı
Tuğla veya ahşap duvar
Isıtıcı
Eş potansiyel kuşaklama barası
Toprak sonlandırma sistemi
Toprak sonlandırma sistemine veya indirme iletkenine bağlantı
En kötü durum
Gerçek uzaklık
s ayırma uzaklığını değerlendirmede kullanılan referans uzunluk
Not: Yapı tuğlalardan yapılmıştır.
Şekil T.44 – Madde 15.c’ye uygun olarak s ayırma uzaklığının hesabı için en kötü
durumda l referans uzaklığı
Bina bileşenlerinin (örneğin, betondaki çelik donatı) doğal indirme iletkenleri olarak
kullanıldığı yapılarda, referans nokta doğal indirme iletkenleri için bağlantı noktası olmalıdır.
İletken içermeyen yüzeylere sahip yapılar (ahşap veya tuğladan yapılanlar gibi) için,
Madde 15.c’ye göre s ayırma uzaklığının hesaplanmasında, en elverişsiz yıldırım çarpma
noktasından içteki tesisatın eş potansiyel kuşaklama sisteminin indirme iletkenine ve toprak
sonlandırma sistemine bağlandığı noktaya kadar olan yıldırımdan koruma iletkenleri boyunca
toplam uzaklık l kullanılmalıdır.
Söz konusu olan tesisatın bütün uzunluğu boyunca s ayırma uzaklığından daha büyük
bir uzaklığın sağlanmasının mümkün olmaması durumunda, tesisatın YKS’ye kuşaklanması,
referans kuşaklama noktasından en uzak noktada ayrıca yapılmalıdır (Şekil T.43b). Bu
nedenle, elektriksel iletkenler ayırma uzaklığı kurallarına (Madde 15.c) uygun olarak yeni bir
güzergahtan geçirilmeli veya bunlar, referans kuşaklama noktasından en uzak noktadaki
YKS’ye kuşaklanan iletken siper içinde mahfazaya alınmalıdır.
Tesisatların YKS’ye kuşaklanmasının referans nokta ile en uzak noktada yapılması
durumunda, ayırma uzaklığı tesisata ilişkin yol boyunca yerine getirilir.
Aşağıdaki noktalar genel olarak kritiktir ve özel önem verilmesi gerekmektedir:
- Büyük yapılarda, YKS iletkenleri ile metal tesisatlar arasındaki ayırma uzaklığı,
genellikle düzenlenemeyecek kadar geniştir. Bu durum, YKS’nin bu metal tesisatlara ek
Elektrik Mühendisleri Odası
702
olarak kuşaklanmasını gerektirmektedir. Bunun sonucu olarak, yıldırım akımının bir kısmı bu
metal tesisatlar üzerinden yapının toprak sonlandırma sistemine akar.
- Bu kısmi akımların bir sonucu olarak meydana gelen elektromanyetik girişim, yapı
tesisatlarının planlamasında ve Madde 18-Madde 22’ye göre yapı içindeki yıldırımdan
korunan elektromanyetik bölgelerin tasarımında göz önüne alınmalıdır.
Bununla birlikte, kısmi akımların bir sonucu olarak meydana gelen elektromanyetik
girişim, bu noktadaki elektrik kıvılcımının neden olduğu girişimden önemli ölçüde daha azdır.
Çatılarda, YKS ile elektrik tesisatları arasındaki uzaklığın, genellikle, Madde 15.c’de
verilen s ayırma uzaklığından daha kısa olacağı var sayılmaktadır. Böyle bir durumda,
YKS’yi veya elektrik iletkenini farklı bir yere tesis etmek için teşebbüste bulunulmalıdır.
Yapıdaki yakalama ucu iletkenlerine olan ayırma uzaklığını karşılamayan elektrik
devrelerinin yeni bir güzergahtan geçirilmesi amacıyla elektrik tesisatlarından sorumlu kişi ile
anlaşmaya varılmalıdır.
Elektrik tesisatları yeni bir güzergahtan geçirilemediği taktirde, YKS’ye kuşaklama
Madde 15.c’ye uygun olarak yapılmalıdır.
Bazı binalarda, istenildiği gibi ayırma uzaklıklarını sağlamak mümkün değildir. Binanın
iç yapısı, belirli metal bölümlere ve elektrik iletkenlerine bağlantı yapılmasını önlemektedir.
Bu durum, binanın sahibine bildirilmelidir.
T.4.2 Yıldırım eş potansiyel kuşaklaması
T.4.2.1 Tasarım:
Ayrılmış dış YKS’de, eş potansiyel kuşaklama yalnızca toprak seviyesinde yapılmalıdır.
Endüstriyel yapılarda, yapı ve çatıdaki elektriksel olarak sürekliliği sağlanmış iletken
bölümler, genel olarak doğal YKS bileşenleri olarak ve eş potansiyel kuşaklama işlevinde
kullanılabilir.
Eş potansiyel kuşaklamaya sadece yapının iletken bölümleri ve içinde bulunan donanım
değil, aynı zamanda güç besleme sistemlerinde ve iletişim donanımlarındaki iletkenler de
bağlanmalıdır. Yapı içindeki topraklama elektrotlarına yönelik olarak adım gerilimlerini
kontrol etmek için özel önlem alınmalıdır. Beton çelik donatının yerel olarak topraklama
elektroduna bağlanması veya bodrum veya zemin katlarda eş potansiyelliği sağlayan kafes
kullanılması yeterli önlemler olarak görülmektedir.
30 m’den yüksek binalarda, her 20 m’de bir eş potansiyel kuşaklama yapılmalıdır.
Ancak, bütün koşullarda ayırma uzaklığı korunmalıdır.
Bu, en azından, bu seviyelerde dış indirme iletkenleri, iç indirme iletkenleri ve metal
bölümlerin kuşaklanması anlamına gelmektedir. Gerilimli iletkenler, DKD üzerinden
kuşaklanmalıdır.
T.4.2.1.1 Kuşaklama iletkenleri: Kuşaklama iletkenleri, bunlardan akan yıldırım
akımına dayanabilmelidir.
İçteki metal tesisatları yapıya kuşaklayan iletkenler, normal olarak yıldırım akımının
önemli bir bölümünü taşımaz. Bunlarla ilgili en küçük boyutlar Çizelge 23’te verilmiştir.
Dıştaki metal bölümleri yapıya kuşaklayan iletkenler, genellikle yıldırım akımının
önemli bir bölümü taşır.
T.4.2.1.2 DKD’ler: Darbe koruma düzenleri, hasar görmeksizin üzerlerinden akan
yıldırım akımına dayanmalıdır. DKD, elektrik güç iletkenlerine bağlandıkları taktirde, ayrıca
güç kaynağından elde edilen elektrik gücünü izleyen akımları bastırma yeteneğine sahip
olmalıdır.
DKD’nin seçimi, Madde 15.b’ye uygun olarak yapılmalıdır. Yıldırımın elektromanyetik
darbesine karşı içteki sistemlerin korunmasının gerekli olması durumunda, DKD’ler ayrıca
Madde 18-Madde 22’ye uygun olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
703
T.4.2.2 İçteki iletken bölümlerin eş potansiyel kuşaklaması:
Kuşaklama, içteki iletken bölümler, dış iletken bölümler ve elektrik güç ve iletişim
sistemleri (örneğin bilgisayarlar ve güvenlik sistemleri), kısa kuşaklama iletkenler ile (ve
gerekli olduğu durumlarda DKD’ler kullanılarak) kuşaklanabilecek şekilde sağlanmalı ve
tesis edilmelidir.
Metal tesisatlar (su, gaz, ısıtma ve hava boruları, asansör şaftları, vinç destekleri vb.)
birbirlerine ve toprak seviyesinde YKS’ye kuşaklanmalıdır.
Binaya ait olmayan metal bölümlerin YKS’ye ilişkin indirme iletkenlerine yakın olması
durumunda, bu metal bölümler arasında kıvılcım atlaması meydana gelebilir. Bunun tehlikeli
olduğuna karar verildiği taktirde, kıvılcım atlamasını önlemek için Madde 15.b’ye uygun
yeterli kuşaklama önlemleri kullanılmalıdır.
Bir kuşaklama bara düzenlemesi Şekil T.45’te gösterilmiştir.
1
2
3
4
5
6
Kullanıcıya aktarılan güç
Elektrik sayacı
Ev bağlantı kutusu
Şebekeden çekilen güç
Gaz
Su
7
8
9
10
11
M
Merkezi ısıtma sistemi
Elektronik cihazlar
Anten kablosu ekranı
Eş potansiyel kuşaklama barası
DKD
Sayaç
Şekil T.45 – Eş potansiyel kuşaklama düzenlemesine ilişkin örnek
Kuşaklama baraları, toprak sonlandırma sistemine veya kısa iletkenleri olan yatay halka
iletkenlerine bağlanacak şekilde yerleştirilmelidir.
Kuşaklama barası, tercihan toprak seviyesine yakın bir dış duvarın iç tarafında, ana
alçak gerilim dağıtım panosuna yakın ve halka topraklama elektrodu, temel topraklama
elektrodu ve uygulanabildiği taktirde, birbirlerine bağlı çelik donatı gibi doğal topraklama
elektroduna yakın olacak şekilde tesis edilir.
Sonradan yükseltilmiş binalarda, birbirlerine bağlanmış olmaları koşuluyla, birden fazla
kuşaklama barası kullanılabilir. Çok uzun bağlantılar, büyük akım ve gerilimlerin
endüklenmesine neden olan büyük çevrimler oluşturabilir. Bu etkileri en aza indirmek için,
iletkenlerin kafes biçiminde bağlanmasında, Madde 18-Madde 22’ye uygun yapı ve
topraklama sistemi göz önüne alınmalıdır.
Madde 13.c’ye uygun donatılı beton yapılarda, çelik donatı eş potansiyel kuşaklama
amacıyla kullanılabilir. Bu durumda, T.2.3’te açıklanan kaynaklı veya cıvatalı bağlantı ek
Elektrik Mühendisleri Odası
704
yerlerine ilişkin ek kafes biçimli şebeke, kuşaklama baralarının kaynaklı iletkenler üzerinden
bağlandığı duvarların içine tesis edilmelidir.
Kuşaklama iletkeni veya kuşaklama bağlayıcısı ile ilgili en küçük kesitler, Çizelge 22 ve
Çizelge 23’te verilmiştir. Asansör rayları, vinçler, metal zeminler, borular ve elektrik hizmet
tesisatları gibi önemli büyüklüğe sahip bütün iletken bölümler, toprak seviyesinde ve Madde
15.c’ye uygun ayırma uzaklığının sağlanamaması durumunda diğer seviyelerde kısa bir
kuşaklama iletkeniyle en yakın kuşaklama barasına bağlanmalıdır. Kuşaklama baraları ve
diğer kuşaklama bölümleri, beklenilen yıldırım akımlarına dayanmalıdır.
Çelik donatılı duvarları olan yapılarda, toplam yıldırım akımının çok az bir kısmının
kuşaklama bölümleri üzerinden akacağı tahmin edilmektedir.
Şekil T.46, Şekil T.47 ve Şekil T.48’de, dış hizmet tesisatlarının çok noktadan girdiği
yapılarda kuşaklama düzenlemeleri gösterilmiştir.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Dış iletken bölümler, örneğin metal su borusu
Elektrik güç veya iletişim hattı
Dış beton duvar ve temele ilişkin çelik donatı
Halka topraklama elektrodu
Ek topraklama elektroduna giden
Özel kuşaklama ek yeri
Çelik donatılı beton duvar
DKD
Kuşaklama barası
Not: Temeldeki çelik donatı, doğal topraklama elektrodu olarak kullanılır.
Şekil T.46 – Kuşaklama baralarının birbirlerine bağlanması için bir halka elektrot
kullanılan dış iletken bölümlerin çok noktadan girdiği yapıdaki kuşaklama düzenlemesine
ilişkin örnek
Elektrik Mühendisleri Odası
705
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Dış beton duvar ve temele ilişkin çelik donatı
Diğer topraklama elektrodu
Kuşaklama ek yeri
İç halka iletken
Dış iletkene giden, örneğin su borusu
Halka topraklama elektrodu, B tipi topraklama düzenlemesi
DKD
Kuşaklama barası
Elektrik güç veya iletişim hattı
İlave topraklama elektroduna giden A tipi topraklama donanımı
Şekil T.47 - Kuşaklama baralarının birbirlerine bağlanması için bir iç halka iletken
kullanılan dış iletken bölümlerin ve elektrik güç veya iletişim hattının çok noktadan girdiği
durumdaki kuşaklama düzenlemesine ilişkin örnek
T.4.2.3 Dıştaki hizmet tesisatlarının eş potansiyel kuşaklaması:
Dış iletken bölümler ile elektrik ve iletişim hatlarının, yapıya toprak seviyesine yakın
ortak bir yerden girmesi tercih edilmelidir.
Eş potansiyel kuşaklama, binaya giriş noktasına mümkün olduğunca yakın yapılmalıdır.
Alçak gerilim şebekesinin olması durumunda, bu işlem hizmet tesisat giriş kutusunun hemen
altında gerçekleştirilir. Bu durum yerel elektrik dağıtım şirketinin onayına tabidir.
Ortak giriş yerindeki kuşaklama barası, kısa kuşaklama
iletkenleriyle
toprak
sonlandırma sistemine bağlanmalıdır.
Binaya giren hizmet tesisatlarının ekranlı hatlar olması durumunda, siperler kuşaklama
barasına bağlanmalıdır. Enerjili iletkenlerdeki aşırı gerilim, siperin kesitine ve ekrandan
(diğer bir ifadeyle Ek - P’ye uygun) geçen kısmi yıldırım akımı değerine bağlıdır. Ek - E’de,
bu akımı tahmin etmek için bir yöntem verilmiştir. Tahmin edilen aşırı gerilimlerin hattın ve
bağlı donanımların dayanımını aşması durumunda, DKD’ler gereklidir.
1
2
3
4
5
6
7
8
Elektrik veya iletişim hattı
Dış yatay halka iletken (toprak üstünde)
Dış iletken bölüm
İndirme iletkeni ek yeri
Duvar içindeki çelik donatı
Çelik donatıya kuşaklama ek yeri
Kuşaklama barası
DKD
Elektrik Mühendisleri Odası
706
Şekil T.48 – Toprak seviyesinin üzerinde yapıya giren dış iletken bölümlerin çok
noktadan girdiği yapıdaki kuşaklama düzenlemesine ilişkin örnek
Binaya giren hizmet tesisatlarının ekranlı olmaması durumunda, kısmi yıldırım akımı
aktif iletkenler üzerinden akacaktır. Bu durumda, yıldırım akımını iletme özelliklerine sahip
DKD’ler, giriş noktasında yerleştirilmelidir. PE veya PEN iletkenleri, doğrudan kuşaklama
barasına bağlanmalıdır.
Dış iletken bölümlerin, elektrik güç ve iletişim hatlarının farklı yerlerden yapıya girme
zorunluluğunun olması ve bu nedenle tesis edilmesi gereken birden fazla kuşaklama barasına
ihtiyaç duyulması halinde, kuşaklama baraları mümkün olduğunca yakın olarak toprak
sonlandırma sistemine, bir başka ifadeyle halka topraklama elektroduna, yapının çelik
donatısına ve uygulanabilmesi durumunda, yapının
topraklama elektroduna
bağlanmalıdır.
temel
A tipi topraklama düzenlemesinin YKS’nin bir bölümü olarak kullanılması durumunda,
kuşaklama baraları ayrı ayrı topraklama elektrotlarına bağlanmalı ve ek olarak bunlar, iç
halka iletkenler veya kısmi halka biçiminde olan bir iç iletkenle birbirlerine bağlanmalıdır.
Toprak yüzeyinin üstündeki dış hizmet tesisatlarına ilişkin girişler için, kuşaklama
baraları YKS indirme iletkenlerine kuşaklanan dış duvarın iç veya dış tarafındaki yatay halka
iletkene ve uygulanabilmesi durumunda, yapının çelik donatısına bağlanmalıdır.
Halka iletken, çelik donatıya ve yapının diğer metal elemanlarına, Çizelge 18’de
belirtildiği gibi indirme iletkenleri arasındaki uzaklığın düzenli bir şekilde eşit aralıklarla
bölünen kısımlarına bağlanmalıdır.
Esas olarak bilgisayar merkezleri, iletişim binaları ile yıldırımın elektromanyetik
darbesinin endüksiyon etkisinin düşük seviyede olmasının istendiği diğer yapılarda, halka
iletken donatıya her 5 m’de bir bağlanmalıdır.
Büyük iletişim veya bilgisayar tesislerinin bulunduğu ve EMU taleplerinin yüksek
olduğu betonarme binaların dış hizmet tesisatlarının kuşaklanmasında, yapının çelik
donatısına veya diğer metalik elemanlara çoklu bağlantıları olan bir iletken levha
kullanılmalıdır.
T.4.3 Dış YKS’nin elektriksel yalıtımı:
Dış YKS ile yapının eş potansiyel kuşaklamasına bağlanan iletken bölümler arasında
Madde 15.c’ye uygun yeterli ayırma uzaklığı olmalıdır.
Ayrıntılar için Madde T.4.1.1’e bakılmalıdır. Alçak yapılar için bazı örnekler ve Madde
15.c’deki kc’ye ilişkin hesaplamalar Şekil T.2’de verilmiştir.
T.4.4 İç sistemlerde endüklenen akımların etkilerinden koruma:
Dış YKS’nin iletkenlerindeki akımlar, elektromanyetik kuplaj etkisinden dolayı içteki
tesisatların iletken döngülerinde yüksek aşırı gerilimler endükleyebilir. Aşırı gerilimler, iç
sistemlerde arızalara neden olabilir.
Genellikle bütün binalarda elektronik donanım bulunmasından dolayı, iç ve dış indirme
iletkenlerinin elektromanyetik alan etkileri yıldırımdan koruma sisteminin planlanmasında
göz önüne alınmalıdır.
Aşırı gerilimlere karşı koruma önlemleri, Madde 18-Madde 22'de verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
707
Ek – U
Bir YKB’deki elektromanyetik ortamın değerlendirilmesine yönelik esaslar
Bu ekte, yıldırımın elektromanyetik etkisinden korunmak amacıyla, bir YKB’nin
içindeki elektromanyetik ortamın değerlendirilmesi için gerekli bilgiler verilmektedir. Ayrıca
bu bilgiler elektromanyetik girişimlere karşı korunma için de uygundur.
U.1 Yıldırımın elektrik ve elektronik sistemler üzerinde oluşturduğu zararlı
etkileri
U.1.1 Zarar kaynağı:
Zararın ana kaynağı, yıldırım akımı ve bu akımın oluşturduğu manyetik alandır.
Koruma bakımından, yıldırımın oluşturduğu elektrik alanının etkisi genellikle daha az
önemlidir.
U.1.2 Zarar gören sistemler:
Darbelere ve manyetik alanlara karşı sadece sınırlı dayanma düzeyine sahip olan ve bir
yapının içine veya üzerine tesis edilen iç sistemler, yıldırımın ve manyetik alanların etkilerine
maruz kaldığında, bozulabilir veya doğru çalışmayabilir.
Bir yapının dışına monte edilmiş sistemler, zayıflatılmamış manyetik alandan ve açıkta
konumlandırılması durumunda, doğrudan yıldırım boşalmasından oluşan tam yıldırım
akımına karşılık gelen darbelerden dolayı risk altında olabilir.
Bir yapı içinde tesis edilen sistemler, arta kalan zayıflatılmış manyetik alandan ve içte
iletilen veya endüklenen darbelerden dolayı ve yapıya giren hatlar tarafından iletilen dış
darbeler nedeniyle risk altında olabilir.
Donanımın dayanım düzeylerine ilişkin ayrıntılar için uygun standardlar aşağıda
verilmiştir:
- Güç tesisatının dayanım düzeyi IEC 60664-1’de tanımlanmıştır,
- İletişim donanımının dayanım düzeyi ITU-T K.20 ve K.21’de tanımlanmıştır,
- Genel donanımın dayanım düzeyi kendi ürün spesifikasyonlarında tanımlanır, veya
aşağıdaki deneylere tabi tutulur:
• İletilen darbelere karşı IEC 61000-4-5’deki 1,2/50 μs’lik, 0,5 – 1 – 2 – 4 kV’luk
gerilim darbe ve 8/20 μs’lik 0,25 – 0,5 – 1 – 2 kA’lik akım darbe deneyleri
Not: Bazı donanımın yukarıdaki standardın kurallarını karşılaması için bunlar iç
iç DKD’lerin özellikleri koordinasyon kurallarını
DKD’lerle birlikte olabilirler. Bu
etkileyebilir.
• Manyetik alanlara karşı IEC 61000-4-9’daki 8/20 μs’lik, 100 – 300 – 1000 A/m’lik ve
IEC 61000-4-10’daki 1 MHz’de 10 – 30 – 100 A/m’lik manyetik alan deneyleri
İlgili EMU ürün standardlarında tanımlandığı gibi, ışıma yoluyla yayınım ve bağışıklık
deneylerinde radyo frekanslarına uygun olmayan donanım, kendi içine doğrudan ışıyan
manyetik alanlardan dolayı risk altında olabilir. Diğer taraftan, bu standardlara uygun
donanımdaki kusur ihmal edilebilir.
U.1.3 Zarar kaynağı ile zarar gören sistemler arasındaki ilişki:
Donanımın dayanım düzeyi, zarar kaynağı ile uyumlu olmalıdır. Bunun için,
yıldırımdan korunma bölgelerinin (YKB) uygun bir şekilde oluşturulması gereklidir.
U.2 Hacimsel ekranlama, hat güzergahını belirleme ve hat ekranlama
U.2.1 Genel:
Elektrik Mühendisleri Odası
708
Binaya veya zemine yakın bir yere yıldırım düşmesinden dolayı bir YKB içinde
meydana gelen manyetik alan, sadece YKB’nin hacimsel ekranlanması ile azaltılabilir.
Elektronik sistemler içinde endüklenen darbeler, hacimsel ekranlama veya hat güzergahını
belirleme ve ekranlama veya her iki yöntemin birleşimi ile en düşük seviyeye indirilebilir.
Şekil U.1’de, YKB 0, YKB 1 ve YKB 2 yıldırımdan korunma bölgelerinin gösterildiği
yapıya yıldırım boşalması durumu için YEKS’e ilişkin bir örnek verilmiştir. Korunması
gereken elektronik sistem YKB 2 içine tesis edilir.
Elektronik sistemlerde zarara neden olan birincil elektromanyetik kaynak, I0 yıldırım
akımı ve H0 manyetik alanıdır. Kısmi yıldırım akımları, yapıya gelen hizmet tesisatları
üzerinde akar. Manyetik alanlarda dahil olmak üzere bu akımlar, aynı dalga biçimine sahiptir.
Burada tipik olarak 10/350 μs dalga biçimine sahip If ilk darbesi ve 0,25/100 μs dalga
biçimine sahip IS ardışık darbeleri göz önüne alınmalıdır. If ilk darbe akımı Hf manyetik
alanını ve ardışık gelen Is darbeleri ise Hs manyetik alanlarını meydana getirmektedir.
Manyetik endüksiyon etkileri, esas olarak manyetik alanın cephesindeki hızlı yükselme
sırasında ortaya çıkar. Şekil U.2’de görüldüğü gibi, Hf’nin cephesi, Hf/max tepe değerine Tp/f =
10 μs’de erişen 25 kHz’lik sönümlü bir salınımla karakterize edilebilir. Benzer şekilde Hs’in
cephesi, Hs/max tepe değerine Tp/s = 0,25 μs’de erişen 1 MHz’lik sönümlü bir salınımla
karakterize edilebilir. Bu frekanslardaki sönümlü manyetik alan salınımları, deney amaçları
için IEC 61000-4-9 ve IEC 61000-4-10’da tanımlanmıştır.
I0 ve H0 ile tanımlanan zayıflatılmamış yıldırım etkileri, YKB arayüzlerinde manyetik
ekranlar ve DKD’ler tesis edilerek, zarar gören sistemin dayanım düzeyine kadar
düşürülebilir. Şekil U.1’de gösterildiği gibi, zarar gören sistem etrafındaki H2 manyetik
alanına ve iletilen I2 yıldırım akımı ile U2 gerilimine dayanmalıdır.
I1’in I2 ve U1’in U2 düzeyine düşürülmesi, Ek - Y’nin konusudur. H0’ın yeterince küçük
H2 değerine kadar düşürülmesi aşağıda verilmiştir.
Kafes biçimli hacimsel ekranlar olması durumunda, YKB’ler içindeki manyetik
alanların (H1, H2) dalga biçimlerinin dışarıdaki manyetik alanın (H0) dalga biçimi ile aynı
olduğu kabul edilir.
Şekil U.2’de görülen sönümlü salınımlı dalga biçimleri, IEC 61000-4-9 ve IEC 61000-
4-10’da tanımlanan deneye uygundur ve Hf ilk darbe ve Hs ardışık darbelerinin manyetik
alanın yükselmesi ile meydana gelen manyetik alanlara karşı donanımın dayanım düzeyini
belirlemek için kullanılabilir.
U.4 te belirtilen endüklenmiş gerilmler donımın dayanım düzeyinin altında olmalıdır.
1. Birincil zarar kaynağı – Yıldırımın elektromanyetik darbesi
YKD I – IV’e uygun parametrelerden tanımlandığı şekilde:
Bölüm 2
I0 10/350 μs’lik darbe (ve 0,25/100 μs’lik)
200 – 150 – 100 - 100 kA
Elektrik Mühendisleri Odası
H0 10/350 μs’lik darbe (ve 0,25/100 μs’lik)
I0’dan elde edilen
709
2. Elektrik tesisatının dayanım düzeyi
230/400 V ve 277/480 V’luk anma gerilimlerinde I – IV aşırı gerilim kategorisi için tanımlandığı şekilde:
IEC 60664-1
3. İletişim tesisatının dayanım düzeyi
U Aşırı gerilim kategorisi I - IV
6 – 4 - 2,5 - 1,5 kV
ITU Recommendation K.20 veya K.21
4. Uygun ürün standardları olmayan donanımlar için deneyler
Zarar gören cihazların dayanım düzeyi
İletim yoluyla yayılan (U, I) yıldırım etkileri için tanımlandığı şekilde:
IEC 61000-4-5
UOC 1,2/50 μs’lik darbe
ISC 8/20 μs’lik darbe
5. İlgili EMU ürün standardlarına uygun olmayan donanımlar için deneyler
Zarar gören cihazların dayanım düzeyi
Işıma yoluyla yayılan (H) yıldırım etkileri için tanımlandığı şekilde:
IEC 61000-4-9
H 8/20 μs’lik darbe
(25 kHz sönümlü salınım), TP = 10 μs
H 0,2/0,5 μs’lik darbe
(1 MHz sönümlü salınım), TP = 0,25 μs
IEC 61000-4-10
4 – 2 – 1 - 0,5 kV
2 – 1 – 0,5 – 0,25 kA
1000 – 300 – 100 A/m
100 – 30 – 10 A/m
Şekil U.1 – Yıldırım boşalmasından dolayı elektromanyetik darbenin durumu
Şekil U.2a – 10/350 μs’lik ilk darbe manyetik alan cephesinin 8/20 μs’lik darbe (25 kHz
sönümlü salınım) ile benzetimi
Şekil U.2b – 0,25/100 μs’lik ardışık darbe manyetik alan cephesinin 0,2/0,5 μs’lik darbe
(1 MHz’lik sönümlü salınımlar) ile benzetimi
Not 1: Tp tepe değer süresi ile T1 cephe süresi tanımları birbirinden farklı olmasına
rağmen, burada bunların sayısal değerlerinin eşit olarak alınması uygun bir yaklaşımdır.
Not 2: En büyük değerlerinin oranı Hf/max/Hs/max = 4/1’dir.
Şekil U.2 – Sönümlü salınımlar ile manyetik alanın artışının benzetimi
U.2.2 Kafes biçimli hacimsel ekranlar:
Uygulamada; tavanlar, duvarlar ve zeminler, metal iskelet, metal çatılar ve metal dış
cephelerdeki metal donatılar gibi yapının doğal bileşenleri, genellikle YKB’nin büyük
hacimsel ekranlarını meydana getirir. Bu bileşenler bir arada kafes biçimli hacimsel ekran
Elektrik Mühendisleri Odası
710
oluşturur. Etkin ekranlama yapabilmek için kafes genişliğinin 5 m’den daha küçük olması
gerekir.
Not 1: YKB 1’in, kafes genişlikleri 5 m’den büyük uzaklıklara sahip Bölüm 4’e uygun
normal bir dış YKS tarafından meydana getirilmesi durumunda, bu ekranlama etkisi ihmal
edilebilir. Aksi taktirde, yapıdaki pek çok çelik desteklerle yapılan büyük çelik çerçeve,
önemli ölçüde ekranlama etkisi sağlar.
Not 2: Birbirini izleyen içteki YKB’lerde ekranlama işlemi, hacimsel ekranlama
önlemlerini benimsemek, kapalı metal çekmeceler veya dolaplar kullanmak veya donanımın
metal mahfazası kullanılarak gerçekleştirilebilir.
Şekil U.3’te uygulamada betondaki metal donatıların ve çerçevelerin (metal kapılar ve
muhtemelen ekranlı pencerelere ilişkin) bir oda veya binayla ilgili büyük bir hacim ekranı
meydana getirmek için nasıl kullanılabildiği gösterilmiştir.
• Her çubukta ve kesişme yerlerinde kaynak yapılmış veya sıkıştırılmış
Not: Uygulamada, genişletilmiş yapılarda her noktada kaynak veya sıkıştırma yapılması
mümkün değildir. Ancak, noktaların çoğu, doğrudan dokundurularak veya ek iletken bağlantı
kullanarak doğal olarak bağlanır. Bu nedenle, yaklaşık her 1 m’de bir bağlantı yapılması
yeterlidir.
Şekil U.3 – Metal donatı ve çerçevelerin oluşturduğu büyük hacimli bir ekran
Elektronik sistemler, YKB’nin ekranlarından itibaren güvenli bir uzaklıkta yer alan
“güvenli hacim” içine yerleştirilmelidir (Şekil U.4). Bunun nedeni, ekranda akan kısmi
Elektrik Mühendisleri Odası
yıldırım akımları nedeniyle (özellikle YKB 1 için), meydana gelen yüksek manyetik alanların
bağıl olarak ekrana yakın yerlerde olmasıdır.
711
Not: Vs hacmi, YKB n’e ilişkin ekrandan ds/1 veya ds/2 uzaklığında tutulur.
Şekil U.4 – Bir iç YKB n içindeki elektrik ve elektronik sistemler için hacim
U.2.3: Hat güzergahı belirleme ve hat ekranlama:
Elektronik sistemlerde endüklenen darbeler, uygun hat güzergahı belirlenerek
(endüksiyon döngü alanlarını en aza indirme) veya ekranlı kablolar veya metal kablo kanalları
kullanılarak (içteki endüksiyon etkilerini en aza indirme) veya her ikisinin birleşimi
kullanılarak azaltılabilir (Şekil U.5).
Elektronik sistemlere bağlı iletken kablolar, kuşaklama şebekesi metal elemanlarına
mümkün olduğunca yakın geçirilmelidir. Bu kabloların kuşaklama şebekesine ilişkin mahfaza
Elektrik Mühendisleri Odası
712
içinden (örneğin, U biçimli tesisat boruları veya donanımlı metal kablo kanalları) geçmesi
yararlıdır (ayrıca IEC 61000-5-2’ye bakılmalıdır).
Kablolar, manyetik alanların YKB ekranında yüksek değerde olmasından dolayı, bir
YKB’nin (özellikle YKB 1) siperine yakın tesis edilirken özellikle dikkat edilmelidir.
Ayrı yapılar arasına döşenen kabloların korunmasına ihtiyaç duyulduğunda, bunlar
kablo kanalları içinden geçirilmelidir. Bu kanallar, her iki ucunda ayrı yapılara ilişkin
kuşaklama baralarına kuşaklanmalıdır. Kablo ekranlarının (her iki ucunda kuşaklanmış)
muhtemel kısmi yıldırım akımını taşıyabilme olanağına sahip olması durumunda, ek metal
kablo kanallarının kullanılmasına gerek yoktur.
Tesisat tarafından oluşturulan döngülerde endüklenen gerilimler ve akımlar, elektronik
sistemlerde ortak modlu darbeler meydana getirir. Endüklenen bu akımlar ve gerilimlerin
hesaplanması, Madde U.4’te açıklanmıştır.
Şekil U.6’da büyük bir ofis binasına ilişkin örnek verilmiştir:
- Ekranlama, YKB 1 için çelik donatı ve metal dış cepheler, YKB 2’de hassas elektronik
sistemler için kullanılan ekranlı mahfazalarla elde edilir. Dar kafes biçimli kuşaklama
sisteminin tesisine olanak sağlayabilmek için, her odada birkaç kuşaklama bağlantı uçları
sağlanmalıdır.
- 35 kV’luk bir güç beslemesini mahfaza içine almak için YKB 0, YKB 1’in içinde
genişletilmiştir. Bunun nedeni, hemen girişteki yüksek gerilim güç tarafı üzerine DKD’lerin
tesis edilmesinin bu özel durum için mümkün olmamasıdır.
Şekil U.5a – Korunmamış sistem
Şekil U.5b – Hacimsel ekranlamayla içteki bir YKB’nin içindeki manyetik alanın
azaltılması
Elektrik Mühendisleri Odası
713
Şekil U.5c – Hattın ekranlanmasıyla hatlar üzerinde alan etkisinin azaltılması
Şekil U.5d – Uygun hat güzergahının belirlenmesiyle endüksiyon döngü alanının
azaltılması
Burada
1
2
3
Metal mahfaza içindeki eleman
Elektrik hattı
İletişim hattı
4
5
6
Endüksiyon döngüsü
Dış hacimsel ekranlama
Hattın metal ekranı
Şekil U.5 – Hat güzergahını belirleme ve ekranlama önlemleriyle endüksiyon etkilerinin
azaltılması
Elektrik Mühendisleri Odası
714
Eş potansiyel kuşaklama
•
O DKD
Şekil U.6 – Bir ofis binası için YEKS’e örnek
Elektrik Mühendisleri Odası
YKB 1 içinde
H
1
wik
1
oH
d
w
d
r
Not: dw ve dr uzaklıkları, göz önüne alınan nokta için belirlenir.
Şekil U.7a – YKB 1 içindeki manyetik alan
715
YKB 2 içinde
H
2
H
10SF
1
20/2
Not: dw ve dr uzaklıkları, YKB 2’nin sınırı için belirlenir.
Şekil U.7b – YKB 2 içindeki manyetik alan
Şekil U.7 – Doğrudan bir yıldırım boşalması durumunda manyetik alan değerlerinin
hesaplanması
U.3 YKB’ler içindeki manyetik alan
U.3.1 YKB’ler içindeki manyetik alanla ilgili yaklaşım:
teorik
Ekranlama etkinliğinin
(Madde U.3.2) veya deneysel
(Madde U.3.3)
incelenmemesi durumunda, zayıflatma aşağıda belirtildiği gibi değerlendirilmelidir.
U.3.1.1 Doğrudan yıldırım düşmesi durumda YKB’ye ilişkin kafes biçimli hacimsel
ekran:
Bir binanın ekranı (YKB 1’i çevreleyen ekran), dış YKS ve doğrudan yıldırım
boşalmalarından dolayı üzerinde akımların akacağı bölüm olabilir. Bu durum, yıldırımın
çatının herhangi bir yerinde binaya çarptığı var sayılarak Şekil U.7a’daki gibi gösterilir.
YKB içinde gelişigüzel seçilen bir noktada manyetik alan şiddetinin hesaplanması için
aşağıdaki formül kullanılır:
wik
oH
d
(A/m)
H 1
d
w
r
dr
dw
io
kH
w
Göz önüne alınan nokta ile ekranlı YKB 1’in çatısı arasındaki en kısa uzaklık [m]
Göz önüne alınan nokta ile ekranlı YKB 1’in duvarı arasındaki, en kısa uzaklık [m]
YKB 0A’daki yıldırım akımı [A],
Biçim katsayısı, (1/m), tipik olarak
kH
01,0
1
m
YKB 1’in kafes biçimli ekrana ilişkin kafes genişliğidir [m]
Bu formülden elde edilen sonuç, YKB 1’deki manyetik alanın en büyük değeridir
(aşağıdaki Not göz önüne alınarak):
- İlk darbenin neden olduğu:
H
/1
f
/
max
ik
fH
w
/
max
d
w
d
r
(A/m)
Elektrik Mühendisleri Odası
- Ardışık darbelerin neden olduğu:
H
/1
s
/
max
/
ik
sH
d
w
716
w
(A/m)
max
d
r
if/max Koruma düzeyine uygun ilk darbe akımının en büyük değeri [A],
is/max Koruma düzeyine uygun ardışık darbelere ilişkin akımların en büyük değeri [A].
Not: Bu alan, kafes biçimli kuşaklama ağının Madde 14.b’ye uygun olarak tesis
edilmesi durumunda iki kat azalır.
Bu manyetik alan değerleri, sadece ekrandan itibaren ds/1 güvenlik uzaklığındaki kafes
biçimli bir ekran içindeki bir vs güvenlik hacmi için geçerlidir (Şekil U.4).
ds/1 = w (m)
Örnekler
Çizelge U.1’de verilen boyutlara sahip üç adet bakır kafes biçimli ekran (ortalama kafes
genişliği w = 2 m olan) bir örnek olarak göz önüne alınır (Şekil U.10). Bu, ds/1 = 2 m güvenlik
uzaklığında tanımlanan Vs güvenlik hacmini meydana getirmektedir. Vs içinde geçerli H1/max
ile ilgili değerler, i0/max = 100 kA için hesaplanmış ve Çizelge U.1’de gösterilmiştir. Çatıya
olan uzaklık, yüksekliğin yarısıdır: dr = H / 2. Duvara olan uzaklık uzunluğun yarısıdır: dw =
L / 2 merkez veya dw = ds/1 (duvara olan en kötü durum)
Çizelge U.1 - i0/max = 100 kA ve w = 2 m için örnekler
Ekran tipi
(Şekil U.10)
1
2
3
L W H
[m]
10 10 10
50 50 10
10 10 50
/1H
max
(merkez)
H
/1
[A/m]
179
36
80
d
)
s
1/
max
(
d
w
[A/m]
447
447
200
U.3.1.2 Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumunda YKB 1’in kafes biçimli
hacimsel ekranı:
Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumu Şekil U.8’de gösterilmiştir. YKB 1’in ekranlı
hacmi civarına gelen manyetik alan yaklaşık olarak bir düzlemsel dalga olarak alınabilir.
Bir düzlemsel dalga için kafes biçimli hacimsel ekranlara ilişkin SF ekranlama faktörü,
Çizelge U.2’de verilmiştir.
Çizelge U.2 - Bir düzlemsel dalga için kafes biçimli hacimsel ekranlara ilişkin manyetik
zayıflama
Malzeme
SF [dB]
(Not 1 ve Not 2)
25 kHz (ilk darbe için)
Bakır veya alüminyum
20 log (8,5/w)
1 MHz (ardışık darbeler için)
20 log (8,5/w)
Çelik (Not 3)
20
log
/5,8
w
1/
10.18
6 /
r
2
20 log (8,5/w)
w Kafes biçimli ekranın göz genişliği (m)
r Kafes biçimli ekrandaki çubuğun yarıçapı [m]
Not 1- Denklemlerden eksi sonuçlar elde edilmesi halinde SF = 0 alınır.
Not2- Madde 5.1.4.n’ye uygun olarak kafes biçimli kuşaklama ağının tesis edilmesi durumunda, SF 6 dB’e kadar artar.
Not 3- Bağıl manyetik geçirgenlik μr = 200’dür.
Elektrik Mühendisleri Odası
717
)
iH
0
Ekransız
YKB 1 içinde
YKB 2 içinde
2/(0
as
HH
1
10/0
H
2
H
10/1
20/1
SF
20/2
SF
Şekil U.8 – Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumunda manyetik alanın hesaplanması
Gelen manyetik alan H0 aşağıdaki formülden hesaplanır:
.2/0
iH
0
Burada;
[A/m]
as
i0
sa
YKB 0A’daki yıldırım akımı [A]
Çarpma noktası ile ekranlı hacmin merkezi arasındaki uzaklık [m]
Buradan YKB 0’daki manyetik alanın en büyük değeri ile ilgili olarak aşağıdakiler elde
edilir:
- İlk darbenin neden olduğu:
- Ardışık darbelerin neden olduğu:
max
/0
/
f
H
i
f
/
H
/0
s
/
.2/max
i
max
s
.
s
a
[A/m]
a
.
.2/max
s
/
[A/m]
Burada;
if/max Seçilen koruma düzeyine uygun ilk darbe yıldırım akımının en büyük değeri [A]
is/max Seçilen koruma düzeyine uygun ardışık darbelere ilişkin yıldırım akımlarının en
büyük değeri [A].
YKB 1 içinde H0’ın H1’e düşürülmesi, Çizelge U.2’de verilen SF değerleri kullanılarak
aşağıdaki formülden elde edilebilir:
10/
20/
SF
[A/m]
/0
max
/1
max
H
H
Burada;
SF
H0/max
Çizelge U.2’deki formülden elde edilen ekranlama faktörü [dB]
YKB 0 içindeki manyetik alan şiddeti [A/m]
Buradan, YKB 1’deki manyetik alanın en büyük değeri ile ilgili olarak aşağıdakiler elde
edilir:
- İlk darbenin neden olduğu:
- Ardışık darbelerin neden olduğu:
max
H
/1
f
/
H
/0
f
/
max
SF
20/
10/
H
/1
s
/
max
H
/0
s
/
max
[A/m]
10/
20/
SF
[A/m]
Elektrik Mühendisleri Odası
Bu manyetik alan değerleri, sadece ekrandan itibaren ds/2 güvenlik uzaklığındaki
(aşağıdaki denklemlerden hesaplanan) Vs güvenlik hacmi için geçerlidir (Şekil U.4):
718
2/
10/
[m]
.
SFw
d s
d s 2/
SF 10 için,
SF < 10 için,
Burada;
SF Çizelge U.2’deki formülden elde edilen
[m]
w
ekranlama faktörü [dB]
w Kafes biçimli ekranlara ilişkin kafes genişliği [m]
Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumunda kafes biçimli ekranlar içinde manyetik alan
şiddetinin hesaplanması ile ilgili ek bilgi için Madde U.3.3’e bakılmalıdır.
Örnekler:
Yapı yakınına yıldırım düşmesi durumunda, YKB 1 içindeki H1/max manyetik alan
şiddeti; i0/max yıldırım akımına, YKB 1’e ilişkin ekranın SF ekranlama faktörüne ve yıldırım
kanalı ile YKB 1’in merkezi arasındaki sa uzaklığına bağlıdır (Şekil U.8)
i0/max yıldırım akımı, seçilen YKD’ye bağlıdır. SF ekranlama faktörü (Çizelge U.2), esas
ise
olarak kafes biçimli ekranın kafes genişliğinin bir fonksiyonudur. sa uzaklığı
aşağıdakilerden biriyle elde edilir:
- Yapı yakınındaki bir nesneye yıldırım düşmesi durumu için, bu nesne (örneğin bir
direk) ile YKD 1’in merkezi arasında verilen bir uzaklık veya
- YKD 1’e yakın toprağa yıldırım düşmesi durumu için, YKD 1’in merkezi ile yıldırım
kanalı arasındaki en küçük uzaklıktır.
Böylece, en yakın sa uzaklığı ile en yüksek i0/max yıldırım akımının birlikte olma olasılığı
en kötü durumu oluşturur. Şekil U.9’da görüldüğü gibi, bu en küçük sa uzaklığı, yapının
(YKB 1) H yüksekliğinin ve L uzunluğunun (ayrıca W genişliğinin) ve elektro geometrik
modelden tanımlanan i0/max a karşılık gelen yuvarlanan kürenin r yarıçapının (Çizelge U.3) bir
fonksiyonudur (Madde U.4).
Şekil U.9 – Yuvarlanan küre yarıçapına ve yapının boyutlarına bağlı sa uzaklığı
Uzaklık aşağıdaki biçimde hesaplanabilir:
rH için
rH için
Not: En küçük değerden daha küçük uzaklıklar için yıldırım yapıya doğrudan çarpar.
HHr
2/Lr
sa
sa
..2
2/
L
2
Elektrik Mühendisleri Odası
719
Çizelge U.4’te verilen boyutlara sahip, üç tür ekran tanımlanabilir. w = 2 m’lik ortalama
kafes genişliği olan bakırdan yapılmış kafes biçimli bir ekran varsayılmıştır. Bu ekranla, Vs
güvenlik uzaklığı
güvenlik hacmini tanımlayan SF = 12,6 dB ekranlama faktörü ve
elde edilir. Vs içinde her yerde geçerli olduğu kabul edilen H0/max ve H1/max ile ilgili değerler,
i0/max = 100 kA için hesaplanmış ve Çizelge U.4’te gösterilmiştir.
2/
5,2
ds
m
Çizelge U.3 – En büyük yıldırım akımına karşılık gelen yuvarlanan küre yarıçapı
Koruma
düzeyi
I
II
III - IV
En büyük yıldırım
akımı
i0/max
[kA]
200
150
100
Yuvarlanan küre yarıçapı
r
[m]
313
260
200
Çizelge U.4 – SF = 12,6 dB’ye karşılık gelen i0/max = 100 kA ve w = 2 m için örnekler
Ekran tipi
(Şekil U.10)
1
2
3
L W H
[m]
10 10 10
50 50 10
10 10 50
Sa
[m]
67
87
137
max
/0H
[A/m]
236
182
116
max
/1H
[A/m]
56
43
27
U.3.1.3 YKB 2 ve daha büyük bölgeler için kafes biçimli hacimsel ekranlar:
YKB 2 ve daha büyük bölgelere ilişkin kafes biçimli ekranlarda, önemli ölçüde kısmi
yıldırım akımları akmayacaktır. Bu nedenle, ilk yaklaşım olarak,
YKBn+1 içinde Hn’nin Hn+1 e düşürülmesi, yakına yıldırım düşmesi ile ilgili olarak
Madde U.3.1.2’de verildiği şekilde, aşağıdaki formülden hesaplanabilir:
Hn+1 = Hn /10SF/20 [A/m]
Burada;
SF Çizelge U.2’den elde edilen ekranlama
faktörü [dB]
Hn YKB n içindeki manyetik alan şiddeti
[A/m]
Hn = H1 olması durumunda, alan şiddeti aşağıdaki gibi hesaplanabilir:
- YKB 1’in kafes biçimli ekranına doğrudan yıldırım düşmesi durumunda, dw ve dr,
YKB 2 ekranı ile duvar ve sırasıyla çatı arasındaki uzaklıklar olduğundan, Madde U.3.1.1 ve
Şekil U.7b’ye bakılmalıdır,
- YKB 1 yakınına yıldırım düşmesi durumunda, Madde U.3.1.2 ve Şekil U.8’e
bakılmalıdır.
Bu manyetik alan değerleri, sadece Madde U.3.1.2’de tanımlandığı şekilde ekrandan
itibaren ds/2 güvenlik uzaklığı olan kafes biçimli siper içindeki Vs güvenlik hacmi için
geçerlidir (Şekil U.4).
Elektrik Mühendisleri Odası
720
U.3.2 Doğrudan yıldırım düşmelerinden meydana gelen manyetik alanın
belirlenmesi:
Madde U.3.1.1’deki H1/max manyetik alan şiddetinin hesabı için kullanılan formüller,
Şekil U.10’da gösterildiği gibi üç tipik kafes biçimli ekranlarla ilgili sayısal olarak manyetik
alan hesaplamalarında esas alınmıştır. Bu hesaplamalarda, çatı kenarlarından birisine bir
yıldırımın düştüğü varsayılmıştır. Yıldırım kanalı, çatı üstünde bulunan 100 m uzunluğunda
düşey bir iletken çubukla benzetilmiştir. İdeal bir iletken levha, toprak düzlemini temsil
etmektedir.
Şekil U.10 – Kafes biçimli büyük hacimli ekranlama tipleri
Hesaplamada, bütün diğer çubuklar ve benzetimi yapılan yıldırım akım kanalı da dahil
kafes biçimli ekran içindeki her çubuğun manyetik alanla kuplaj yaptığı kabul edilir ve
ızgarada yıldırım akımı dağılımını hesaplamak için bir denklemler takımının elde edilmesi
sonucunu doğurur. Bu akım dağılımından hareket edilerek, ekran içindeki manyetik alan
şiddeti elde edilir. Çubukların direnci ihmal edilmiştir. Bu nedenle, kafes biçimli ekrandaki
akım dağılımı ve manyetik alan şiddeti frekanstan bağımsızdır. Ayrıca, geçici rejim etkilerini
önlemek için kapasitif kuplaj ihmal edilmiştir.
Tip 1 ekran durumu için (Şekil U.10), bazı sonuçlar Şekil U.11 ve Şekil U.12’de
verilmiştir.
Her durumda en büyük yıldırım akımı i0/max = 100 kA olarak kabul edilmiştir. Her iki
zH bileşenlerinden aşağıdaki formül kullanılarak elde
yH ve
xH ,
şekildeki H1/max, alana ilişkin
edilen bir noktadaki en büyük manyetik alan şiddetidir.
H
/1
max
H
2
x
H
2
y
H
2
z
Elektrik Mühendisleri Odası
721
Şekil U.11 – Kafes biçimli ekran, Tip 1 içinde H1/max manyetik alan şiddeti
Şekil U.12 – Kafes biçimli ekran, Tip 1 içinde H1/max manyetik alan şiddeti
Şekil U.11’deki H1/max düşme noktasından başlayarak (x = y = 0, z = 10 m) düz bir hat
boyunca hesaplanır ve hesaplama işlemine hacmin merkezinde (x = y = 5 m, z = 5 m) son
verilir. H1/max kafes biçimli ekranın w kafes genişliği parametre alınarak, bu hat üzerindeki her
nokta için x koordinatının bir fonksiyonu olarak çizilir.
Şekil U.12’deki H1/max ekran içinde bulunan iki nokta için (A noktası: x = y = 5 m, z = 5
m, B noktası: x = y = 7 m, z = 7 m) hesaplanır. Sonuç, w kafes genişliğinin fonksiyonu olarak
çizilir.
Her iki şekilde de kafes biçimli ekran içindeki manyetik alan dağılımına yön veren ana
parametrelerin etkileri görülmektedir. Bu ana parametreler, duvar veya çatıdan olan uzaklık
ve kafes genişliğidir.
Elektrik Mühendisleri Odası
722
Şekil U.11’de ekran hacmi içinde bulunan diğer çizgiler boyunca yatay eksen ile
kesişmelerin ve H1/max manyetik alan şiddetine ilişkin bileşenlerin işaretlerinde değişme
olabileceği gözlenmelidir. Bu nedenle Madde U.3.1.1’de verilen formüller, kafes biçimli
ekran içindeki gerçek ve daha karmaşık olan manyetik alan dağılımının birinci mertebeden
yaklaşık bir halidir.
U.3.3 Doğrudan bir yıldırım düşmesinden oluşan manyetik alanın deneysel
belirlenmesi:
Ekranlı yapılar içindeki manyetik alanlar, deneysel ölçmeler yapılarak ta belirlenebilir.
Şekil U.13’te, bir yıldırım akım üreteci kullanılarak, ekranlı bir yapının herhangi bir noktasına
doğrudan yıldırım düşmesinin benzetimi için bir örnek görülmektedir. Normal olarak bu gibi
deneyler, ancak benzetilen yıldırım akımının dalga biçiminin gerçek yıldırım boşalma
akımına özdeş olması durumunda, düşük akım düzeyi deneyleri olarak yapılabilir.
Şekil U.13a – Deney düzeni
Burada:
U
C
Yaklaşık 10 kV
Yaklaşık 10 nF
Şekil U.13b - Yıldırım akım üreteci
Şekil U.13 – Ekranlanmış bir yapı içindeki manyetik alan şiddetini belirlemek için
deney düzeneği
Elektrik Mühendisleri Odası
723
U.4 Endüklenen gerilim ve akımların hesaplanması:
Sadece Şekil U.14’e uygun dikdörtgen biçimindeki döngüler göz önüne alınmıştır.
Başka biçimde olan döngüler, aynı döngü alanına sahip dikdörtgen biçime dönüştürmelidir.
U.4.1 Doğrudan bir yıldırım düşmesi halinde YKB 1 içindeki durum:
Bir YKB 1’in Vs hacmi içindeki H1 manyetik alanını hesaplamak için, aşağıdaki formül
kullanılır (Madde U.3.1.1).
.
d
/
w
.
1
r
dwikH
. 0
H
ocu açık devre gerilimi aşağıdaki formülden elde edilir:
).
u
[A/m]
1ln(
/
dl
..
b
dt
).
(
/
/
dwk
H
0
di
0
[V]
wı
/
rl
/
oc
/ocu
max
u
oc
/
max
tepe değer, T1 darbe cephe süresi sırasında oluşur:
i
.
/0
0
dwk
/
H
1ln(
dl
/
[V]
b
..
T
1
).
max
wl
/
rl
/
(
/
µ0
b
dl/w
dl/r
i0
i0/max
kH
/1(
m
)
l
T1
w
4π 10-7 [Vs/Am = H/m]
Döngü genişliği [m]
dl/w ≥ ds/l
Döngünün ekran çatısından ortalama uzaklığı [m]
YKB 0A’daki yıldırım akımı [A]
YKB 0A’daki yıldırım akım darbesinin en büyük değeri [A]
Biçim faktörü,
/1.(01,0
k H
Döngü uzunluğu [m]
YKB 0A’daki yıldırım akım darbelerinin darbe cephe süresi [s]
Kafes biçimli ekranın kafes genişliği [m]
m
)
Şekil U.14 – Hatların meydana getirdiği bir döngü içindeki gerilimler ve akımlar
Kısa devre akımı aşağıdaki bağıntıdan elde edilir.
I
Li
.
/
0
Burada telin omik direnci ihmal edilmiştir (en kötü durum).
/
dwk
H
[A]
0
1ln(
/
dl
..
b
).
wl
/
rl
/
(
sc
Elektrik Mühendisleri Odası
724
/scI
/
sc
max
max
..
b
En büyük değer
I
/
dl
0
Buradaki L, H cinsinden, döngünün öz endüktansıdır.
Dikdörtgen biçimindeki döngülerde, L’nin öz endüktansı, H cinsinden, aşağıdaki
aşağıdaki bağıntıdan elde edilir:
(A
/
dwk
H
1ln(
.
i
/0
).
L
max
wl
/
rl
/
(
/
bağıntıdan hesaplanır:
L
0,8.
2
l
2
b
0,8.
l
b)
0,4.l.ln
2b/r
1/
1
/
lb
2
ln..4,0
b
/2
rl
1/
1
/(
bl
2
10.
6
Burada r, m
cinsinden telin yarıçapıdır.
İlk darbenin (T1 = 10 μs) oluşturduğu manyetik alan tarafından endüklenen gerilim ve
akım aşağıdaki bağıntılardan elde edilir:
1ln(
b
..26,1
dw
/
dl
/
).(
i
).
U
rl
/
f
/
max
oc
/
f
/
max
wl
/
(V)
/
/
f
SC
max
10.6,12
(A)
I
Ardışık darbelerin (T1 = 25 μs) oluşturduğu manyetik alan tarafından endüklenen
/
dw
1ln(
6
..
b
/
dl
).(
).
i
L
max
wl
/
rl
/
/
f
/
gerilim ve akım aşağıdaki bağıntılardan elde edilir:
dl
/
b
..4,50
dw
/
1ln(
).(
i
).
U
wl
/
rl
/
f
/
max
oc
/
s
/
max
(V)
10.6,12
/
/
s
SC
max
I
Burada:
6
..
b
1ln(
/
dl
).(
/
dw
).
i
s
rl
/
wl
/
/
max
/
L
(A)
İlk darbe akımının en büyük değeri [kA]
Ardışık darbelere ilişkin akımın en büyük değeri [kA]
if/m
ax
is/m
ax
U.4.2 Yapı yakınına bir yıldırım düşmesi halinde YKB 1 içindeki durum:
YKB 1’in Vs hacmi içindeki H1 manyetik alanın düzgün olduğu kabul edilmiştir (Madde
U.3.1.2)
/
1
/1
/
/
max
max
dt
T
1
0
0
...
dHlb
Uoc açık devre gerilimi aşağıdaki bağıntıdan elde edilir:
U oc
Aşağıda belirtilen tepe değer Uoc/max T1 cephe süresi sırasında oluşur:
U oc
µ0
b
H1
...
Hlb
4π 10-7 [Vs/Am = H/m]
Döngü genişliği [m]
YKB 1 içindeki zamana bağımlı manyetik alan şiddeti
[A/m]
YKB 1 içindeki manyetik alan şiddetinin en büyük değeri
[A/m]
Döngü uzunluğu [m]
Yıldırım akım darbesinin cephe süresi ile özdeş olan,
manyetik alan darbesinin ön süresi [s]
H1/m
ax
l
T1
/
0
[A]
...
LHlb
1
Isc kısa devre akımı aşağıdaki bağıntıdan elde edilir:
I sc
Burada telin omik direnci ihmal edilmiştir (en kötü durum)
En büyük değer Isc/max aşağıdaki bağıntıdan elde edilir:
I sc
Burada; L, H cinsinden döngünün öz endüktansıdır (L’nin hesaplanması için Madde
[A]
...
Hlb
0
L
max
max
/
/1
/
U.4.1’e bakılmalıdır).
İlk darbenin (T1 = 10 μs) oluşturduğu H1/f manyetik alanı tarafından endüklenen gerilim
ve akım aşağıdaki bağıntılardan elde edilir:
Elektrik Mühendisleri Odası
725
U
oc
/
f
/
max
...126,0
Hlb
/1
f
/
max
[V]
/
L
/
/
f
sc
max
.26,1
b
I
Ardışık darbelerin (T1 = 25 μs) oluşturduğu H1/s manyetik alanı tarafından endüklenen
[A]
10
max
/1
f
/
6
...
Hlb
gerilim ve akım aşağıdaki bağıntılardan elde edilir:
U
oc
/
s
/
max
...04,5
Hlb
/1
s
/
max
10.26,1
/
/
s
sc
max
I
Burada:
6
...
Hlb
/1
[V]
/
L
max
/
s
[A]
H1/f/max
İlk darbeden dolayı YKB 1 içinde oluşan manyetik alan şiddetinin en büyük
değeri [A/m],
H1/s/max Ardışık darbelerden dolayı YKB 1 içinde oluşan manyetik alan şiddetinin en
büyük değeri [A/m].
U.4.3 YKB 2 ve daha yüksek YKB’ler içindeki durum:
n ≥ 2 için YKB n içindeki Hn manyetik alanın düzgün olduğu kabul edilmiştir (Madde
U.3.1.3).
Bu nedenle H1 yerine Hn konularak, aynı bağıntılar, endüklenen gerilimler ve akımlar
için uygulanır (Madde U.3.1.2)
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek –V
726
Yapılarda elektronik sistemler için yıldırımın elektromanyetik darbesinden korunma
önlemlerinin uygulaması
V.1 Kontrol listesi:
Binalarda yıldırım etkilerine karşı uygun korunma önlemlerinin belirlenmesinde, yapı
ve mevcut elektrik ve elektronik sistemlerle ilgili olarak verilen yapı ve yapı koşulları göz
önüne alınmalıdır. Bir kontrol listesi kullanılarak risk analizi ve en uygun korunma
önlemlerinin seçimi sağlanır. Özellikle mevcut yapılarda, bölge oluşturma kavramı ile
topraklama, kuşaklama, hat güzergahını belirleme ve ekranlama için sistematik bir plan
hazırlanmalıdır.
Çizelge V.1 – Yapıya ve çevresine ilişkin özellikler
Madde
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Soru
Taş, tuğla, ahşap, betonarme, çelik kafes yapılar, metal cephe kaplaması?
Tek bir yapı veya genişleme ek yerleri ile birbirlerine bağlı bloklar?
Düz ve alçak veya yüksek yapılar (yapıların boyutları)?
Yapı boyunca elektriksel olarak bağlanan çelik donatılar?
Metal çatı malzemelerinin cinsi, tipi ve kalitesi?
Kuşaklanan metal cephe kaplamaları?
Kuşaklanan pencere çerçeveleri?
Pencere büyüklükleri?
Dış YKS ile donatılan yapı?
YKS tipi ve kalitesi?
Zemin malzemesi (kayalık, toprak)?
Yakın yapıların yüksekliği, uzaklığı ve topraklaması?
Not - Ayrıntılı bilgi için Bölüm 3’e bakılmalıdır.
Çizelge V.2 – Tesisata ilişkin özellikler
Madde
1
2
3
4
5
6
7
Soru
Yapıya giren hizmet tesisatlarının tipi (yeraltı hattı veya hava hattı)?
Anten tipleri (antenler veya diğer dış elemanlar)?
Güç besleme tipi (yüksek gerilim, alçak gerilim, hava hattı veya yeraltı kablo hattı)?
Hat güzergahı (Kablo kanallarının sayısı ve yeri)?
Kablo kanallarının kullanımı?
Yapı içinde bağımsız olan elektronik donanım var mı?
Diğer yapılara giden metal iletkenler?
Not: Ayrıntılı bilgi için Bölüm 3’e bakılmalıdır.
Çizelge V.3 – Donanıma ilişkin özellikler
Madde
1
2
Soru
Elektronik sistemlerin birbirlerine bağlantı tipi (ekranlı veya ekransız çok damarlı kablolar, eş eksenli kablolar,
analog ve/veya sayısal, dengeli veya dengesiz fiber optik kablolar) (Not 1)?
Belirtilen elektronik sistemin dayanım düzeyi? (Not 1 ve Not 2)
Not 1: Ayrıntılı bilgi için Bölüm 3’e bakılmalıdır.
Not 2: Ayrıntılı bilgi için ITU-T K.21, IEC 61000-4-5, IEC 61000-4-9 ve IEC 61000-4-10’a bakılmalıdır.
Çizelge V.4 – Korunma kavramı ile ilgili göz önüne alınması gereken diğer sorular
Madde
1
2
3
TN (TN-S veya TN-C), TT veya IT bağlantısı?
Elektronik donanımın yeri? (Ayrıntılı bilgi için Ek - U’ya bakılmalıdır)
Kuşaklama şebekesi olan elektronik sistemin fonksiyonel topraklama iletkenlerinin birbirlerine bağlantısı?
Soru
Elektrik Mühendisleri Odası
727
Çizelge V.1, Çizelge V.2, Çizelge V.3 ve Çizelge V.4’te verilen kontrol listeleri, mevcut
yapılar ve bu yapılardaki tesisatlara ilişkin istenen verileri toplamak amacıyla kullanılmalıdır.
Bu veriler esas alınarak, korunma ile ilgili ihtiyacı belirlemek ve böylece, kullanılacak en
ekonomik koruma önlemlerini tanıtmak amacıyla Bölüm 3’e uygun bir risk değerlendirmesi
yapılmalıdır.
Not: Elektromanyetik girişime (EMG) karşı korunma ile ilgili daha fazla bilgi için IEC
60364-4-44’e bakılmalıdır.
V.2 Mevcut yapılara yeni elektronik sistemlerin eklenmesi:
Mevcut bir yapıya yeni bir elektronik sistem eklendiğinde, mevcut tesisat kullanılabilen
koruma önlemlerine kısıtlama getirebilir.
Şekil V.1’de sol taraftaki mevcut tesisatın yeni bir tesisata bağlanması durumu
görülmektedir. Mevcut tesisat, kullanılabilen koruma önlemleri üzerinde kısıtlamalar
meydana getirmektedir. Bununla birlikte, yeni tesisatın tasarım ve planlaması, kabul edilecek
gerekli bütün koruma önlemlerinin uygulanmasına izin verebilir.
V.2.1 Olası koruma önlemlerinin gözden geçirilmesi
V.2.1.1 Elektrik beslemesi:
Genellikle TN-C tipinde olan mevcut elektrik şebekeleri (Şekil V.1, No.1), şebeke
frekansında girişime neden olabilir. Bu tür bir girişim, aşağıda belirtilen arayüzler
kullanılarak önlenir. Yeni bir elektrik şebekesi (Şekil V.1, No.2) tesis edilirken, TN-S tipi
şebeke olması kuvvetle önerilir.
V.2.1.2 Darbe koruma düzenleri:
Hat üzerindeki darbeleri sınırlamak için, YKB’nin girişinde, korunacak donanıma yakın
DKD’ler kullanılmalıdır (Şekil V.1, No.3 ve Şekil V.2).
V.2.1.3 Yalıtım arayüzleri:
Girişimleri önlemek için, mevcut ve yeni donanımlar arasında yalıtım arayüzleri
kullanılabilir. Bu yalıtım arayüzleri, Sınıf II izole edilmiş donanım (Şekil V.1, No.5), yalıtım
transformatörleri (Şekil V.1, No.6), fiber optik kablolar veya optik bağlayıcılardır (Şekil V.1,
No.7).
V.2.1.4 Hat güzergahını belirleme ve ekranlama:
Hat güzergahındaki büyük döngüler, çok yüksek gerilimler ve akımların
endüklenmesine neden olabilir. Elektrik ve iletişim hatlarının (Şekil V.1, No.8) birbirlerine
yakın güzergahtan geçirilerek ve böylece döngü alanı en aza indirilerek, bu çok yüksek
gerilimler ve akımların endüklenmesi önlenebilir. Ekranlı iletişim hatlarının kullanılması
önerilmektedir. Genişletilmiş yapılar için, ek ekranlama yapılması (örneğin, kuşaklı kablo
kanalları kullanılması) önerilmektedir (Şekil V.1, no.9). Bütün bu ekranlar her iki ucunda
kuşaklanmalıdır.
Hattın uygun bir güzergahı izlemesi ve ekranlanması önlemleri, YKB 1’in hacimsel
ekranına ilişkin ekranlama etkinliğinde daha az ve döngü alanında daha fazla önemli hale
gelmektedir.
Elektrik Mühendisleri Odası
728
Burada
1 Mevcut elektrik şebekesi (TN-C, TT, IT)
2 Yeni elektrik şebekesi (TN-S, TN-CS,
E Elektrik hatları
S Veri hatları (ekranlı veya ekransız)
TT, IT)
3 DKD
4 Sınıf I standart yalıtım
5 Sınıf II PE’siz çift yalıtım
6 Yalıtım (izolasyon) transformatörü
7 Optik bağlayıcı (opto kuplör) veya fiber
ET Toprak sonlandırma sistemi
BN Kuşaklama şebekesi
PE Koruma (topraklama) iletkeni
FE Fonksiyonel topraklama iletkeni (varsa)
//T Üç telli elektrik hattı: L, N, PE
optik kablo
8 Elektrik ve iletişim hatlarının yakın
//
İki telli elektrik hattı: L, N
güzergahı
9 Ekranlı kablo kanalları
• Kuşaklama noktaları (PE, FE, BN)
Şekil V.1 – Mevcut binalarda yıldırımın elektromanyetik etkilerinden korunma
önlemleri ve elektromanyetik uyumlulukla ilgili iyileştirme
V.2.1.5 Hacimsel ekranlama:
Yıldırım manyetik alanlarına karşı YKB’nin hacimsel ekranlanmasında, kafes
genişliklerinin 5 m’den daha az olması istenir.
Bölüm 4’e uygun normal bir dış YKS tarafından meydana getirilen YKB 1, kafes
genişlikleri ve uzaklık 5 m’den daha büyük olduğundan, ihmal edilebilir seviyede ekranlama
etkilerine sahiptir. Daha yüksek ekranlama etkinliğinin istenmesi durumunda, dış YKS’nin
koruma düzeyi arttırılmalıdır (Madde V.7).
YKB 1 ve daha yukarı YKB’lerde, ilgili radyo frekans yayınımına ve bağışıklık
kurallarına uygun olmayan elektronik sistemlerin korunması için hacimsel ekranlama
yapılması gerekebilir.
V.2.1.6 Kuşaklama:
Frekansları birkaç MHz’e kadar olan yıldırım akımları için eş potansiyel kuşaklamada,
5 m’lik kafes genişliğine sahip kafes biçimli düşük empedanslı kuşaklama şebekesi
Elektrik Mühendisleri Odası
729
gerekmektedir. Bir YKB’ye giren bütün hizmet tesisatları, doğrudan veya uygun bir DKD
üzerinden YKB’nin sınırına mümkün olduğunca yakın olacak şekilde kuşaklanmalıdır.
Mevcut yapılarda, bu koşulların sağlanamaması durumunda, diğer uygun koruma önlemleri
alınmalıdır.
V.2.2 Elektrik ve elektronik sistemler için YKB’nin tesis edilmesi:
Elektrik ve elektronik sistemlerin sayısı, tipi ve hassasiyetine bağlı olarak, küçük yerel
bölgelerden (tek bir elektronik donanımın mahfazası) başlayarak büyük toplu alanlara (bütün
bina hacmi) kadar uzanan uygun iç YKB’ler tanımlanır.
Şekil V.2’de, özellikle mevcut yapılar için elektronik sistemlerin korunmasına yönelik
olarak farklı ancak uygun çözümler sağlayan bir YKB planı görülmektedir.
Şekil V.2a’da, bütün bir yapı içinde aşağıdaki gibi, korunan bir hacmi meydana getiren
(örneğin, elektronik sistemlerin artırılmış gerilime dayanım seviyeleri için) tek YKB 1’e
ilişkin tesisat görülmektedir:
- Bölüm 4’e uygun bir dış YKS ve bir iç YKS’den (yıldırım eş potansiyel kuşaklama ve
ayırma uzaklıklarının uygunluğu) meydana gelen bir YKS kullanılarak YKB 1 meydana
getirilebilir,
- Dış YKS, yapıya yıldırım düşmesine karşı YKB 1’i korur, ancak YKB 1 içindeki
manyetik alan hemen hemen zayıflatılmamış olarak kalır. Bunun nedeni, yakalama ucu ve
indirme iletkenlerinin kafes genişlikleri ve uzaklıklarının 5 m’den fazla olmasıdır. Bu
nedenle, hacimsel ekranlama etkisi, yukarıda da açıklandığı gibi, ihmal edilebilir seviyededir.
Yıldırım çakmalarına ilişkin RD riskinin çok düşük olması durumunda, dış YKS ihmal
edilebilir.
- İç YKS’de, bütün elektrik ve iletişim hatları için Iimp akımına uygun DKD’lere ilişkin
tesisatları içeren YKB 1’in sınırında yapıya giren bütün hizmet tesisatlarının kuşaklanması
gerekir. Bu sayede, gelen hizmet tesisatları üzerinde iletilen darbelerin DKD’ler tarafından
girişte sınırlandırılması sağlanmış olur.
Not: YKB 1 içinde yalıtım arayüzleri kullanmak, düşük frekanslı girişimi önlemek için
de faydalı olabilir.
Şekil V.2b’de, ekranlanmamış bir YKB 1 içindeki yeni cihazların iletim yoluyla yayılan
darbelere karşı korunmasına ayrıca ihtiyaç olduğu görülmektedir. Örnek olarak, iletişim
hatları ekranlı kablolar kullanılarak ve elektrik hatları DKD koruması kullanılarak
korunabilir. Bu durumda, IN akımına uygun ek DKD’lere ve donanıma yakın tesis edilen ve
hizmet tesisatı girişinde DKD’lerle koordine edilen birleşik dalgaya uygun DKD’lere ihtiyaç
olabilir. Ayrıca donanım için Sınıf II tipi çift yalıtım gerekebilir.
Şekil V.2c’de, yeni elektronik sistemleri yerleştirmek için YKB 1’in içinde büyük toplu
bir YKB 2 tesisatı görülmektedir. YKB 2’ye ilişkin kafes biçimli hacimsel ekran, yıldırım
manyetik alanının önemli ölçüde zayıflatılmasını sağlar. Sol tarafta, YKB 1’in sınırında
(YKB 0/1 geçişi) ve bunu izleyen YKB 2 (YKB 1/2 geçişi) sınırında kullanılan DKD’ler, Ek -
Y’ye uygun olarak koordine edilmelidir. Sağ tarafta, YKB 1’in sınırında tesis edilen DKD’ler,
YKB 0/1/2 doğrudan geçişi için seçilmelidir (Madde V.3.4).
Şekil V.2d’de, YKB 1 içinde iki adet daha küçük YKB 2’ye ilişkin tesisat
görülmektedir. Her YKB 2 sınırında iletişim hatları için de dahil olmak üzere elektrik hatları
için ek DKD’ler kullanılmalıdır. Bu DKD’ler, Ek - Y’ye uygun olarak YKB 1’in sınırındaki
DKD’lerle olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
730
Şekil V.2a – Yapıya hatların girişinde YKS ve DKD’leri kullanan ekranlanmamış YKB
1 (örneğin, sistemlerin artırılmış gerilime dayanım seviyeleri için veya yapı içindeki küçük
döngüler için)
Şekil V.2b – Ekranlı iletişim hatları ve elektrik hatlarında DKD’ler kullanan yeni
elektronik sistemler için korumalı ekranlanmamış YKB 1
Elektrik Mühendisleri Odası
731
Şekil V.2c – Yeni elektronik sistemler için ekranlanmamış YKB 1 ve büyük ekranlı
YKB2
Şekil V.2d – Yeni elektronik sistemler için ekranlanmamış YKB 1 ve iki yerel YKB 2
Şekil V.2 – Mevcut yapılarda YKB seçenekleri
V.3 Yapı içindeki elektrik beslemesi ve kablo tesisatının iyileştirilmesi:
Eski yapılardaki elektrik şebekeleri (Şekil V.1, No.1), genel olarak TN-C tipindedir.
PEN iletkenleri olan topraklı iletişim hatlarının bağlantısından kaynaklanan 50/60 Hz’deki
girişim, aşağıda belirtildiği şekilde önlenebilir:
- Sadece birkaç tane elektronik donanımın mevcut olması durumunda, Sınıf II elektrik
donanımının kullandığı yalıtım arayüzleri veya çift yalıtımlı transformatörler çözüm olabilir.
(Madde V.5).
- Elektrik şebekesinin TN-S’ye dönüştürülmesi (Şekil V.1, No.2).
Özellikle elektronik donanımın çok sayıda sistemleri içermesi durumunda, bu önerilen
bir çözümdür.
Elektrik Mühendisleri Odası
732
Topraklama, kuşaklama ve hat güzergahını belirleme ile ilgili kurallara uyulmalıdır.
V.4 DKD’lerle koruma:
Yıldırımdan kaynaklanan ve elektrik hatları üzerinden iletilen darbeleri sınırlandırmak
için, içteki YKB girişinde DKD’ler kullanılmalıdır (Şekil V.1, No.3 ve Şekil V.2). Bu
DKD’ler, Ek -Y’de ayrıntılı açıklandığı gibi koordine edilmelidir.
Koordine edilmemiş DKD’lerin bulunduğu binalarda, çıkıştaki DKD’nin veya bir
donanım içindeki DKD’nin, hizmet tesisatının girişinde uygun olarak çalışmasının önlenmesi
durumunda, elektronik sistemlerde hasar meydana getirebilir.
Seçilen koruma önlemlerinin etkin olabilmesi için bütün kullanılmış DKD’lerin
yerlerinin kaydedilmesi gereklidir.
V.5 Yalıtım arayüzleri ile koruma:
Donanım içinden ve bu donanımın bağlı olduğu iletişim hatlarından akan şebeke
frekanslı girişim akımları, büyük döngülerden veya kuşaklama şebekesinin yeterince düşük
empedanslı olmamasından dolayı meydana gelebilir. Bu tür girişimi önlemek için (esas olarak
TN-C tesisatlarında), aşağıda belirtildiği gibi, yalıtım arayüzleri kullanılarak mevcut ve yeni
tesisatlar arasında uygun bir yalıtım elde edilebilir:
- Sınıf II yalıtımlı donanım (diğer bir deyişle, bir PE iletkeni olmaksızın çift yalıtım),
- Yalıtım transformatörleri,
- Metal bulunmayan fiber optik kablolar,
- Optik bağlayıcılar.
Yıldırım tarafından endüklenen aşırı gerilimleri önlemek için kullanılan yalıtım
arayüzlerinin dayanım gerilimleri yüksek olmalıdır. 1,2/50 μs dalga biçimi için 5 kV’luk bir
dayanım gerilimi gerekir. Bu gibi arayüzlerin, gerekli olduğunda, daha yüksek aşırı
gerilimlere karşı korunması, DKD’ler kullanılarak sağlanabilir. Bu DKD’lere ilişkin UP
gerilim koruma düzeyleri, yalıtım arayüzü dayanım düzeyinin çok az altında olacak şekilde
seçilmesi gerekir. Daha düşük bir UP, güvenlik kurallarına uymayabilir.
Not: Metal donanım mahfazalarının, kuşaklama şebekesine veya diğer metal bölümlere
istenmeyen bir galvanik bağlantısı olmadığına, ancak yalıtılması gerektiğine dikkat
edilmelidir. Evlerde veya bürolarda tesis edilen elektronik donanımın sadece bağlantı
kabloları üzerinden toprak referansına bağlanmasından dolayı, pek çok hallerde bu durumla
karşılaşılmaktadır.
V.6 Hat güzergahı belirleme ve ekranlamayla koruma önlemleri:
Hattın uygun bir güzergahtan gitmesi ve ekranlanması, endüklenen aşırı gerilimleri
azaltmak için etkili önlemlerdir YKB 1’in hacimsel ekranlama etkinliğinin ihmal edilmesi
durumunda ise bu önlemler özellikle önem kazanmaktadır. Bu durumda, aşağıda belirtilen
prensipler, geliştirilmiş koruma sağlar.
- Endüksiyon döngü alanının en aza indirilmesi,
- Mevcut besleme şebekesinin yalıtım hasar riskini önemli ölçüde artıracak büyük kapalı
endüksiyon döngü alanı oluşturmasından dolayı, yeni donanımın mevcut besleme
şebekesinden beslenmesi önlenmelidir. Ayrıca, elektrik ve iletişim hatlarının birbirlerine
yakın döşenmesi ile büyük döngüler önlenebilir (Şekil V.1, No.8),
- Ekranlı kabloların kullanılması. Bu iletişim kablolarının ekranları, en az her iki
ucundan kuşaklanmalıdır,
- Metal kablo kanalları ve kuşaklı metal levhaların kullanılması. Ayrı metal kısımlar,
elektriksel olarak birbirlerine iyi bir şekilde bağlanmış olmalıdır. Bağlantılar, üst üste gelen
parçaların cıvata ile bağlanması veya kuşaklama iletkenleri kullanılarak yapılmalıdır. Kablo
Elektrik Mühendisleri Odası
733
kanalı boyunca, kanal üzerindeki eklerin elektriksel iletkenliğini arttırmak için çok sayıda
vida veya şerit kullanılarak kablo kanallarının empedansı düşürülebilir (IEC 61000-5-2).
Hat güzergahı belirleme ve ekranlama tekniklerine ilişkin örnekler Şekil V.3 ve V.4’te
verilmiştir.
Not: Genel alanlar (elektronik sistemler için özel olarak belirlenmeyen) içinde bulunan
iletişim hatları ile elektronik donanım arasındaki uzaklığın 10 m’den daha büyük olması
durumunda, uygun galvanik yalıtım kapılarına sahip (örneğin, optik bağlayıcılar, işaret
girişimini önleyici transformatörler veya yalıtımın kuvvetlendirilmesi) dengeli iletişim
hatlarının kullanılması önerilir. Ayrıca, üç eksenli kabloların kullanılması avantajlı olabilir.
Burada:
PE, sadece Sınıf I donanım kullanıldığında
İsteğe bağlı kablo ekranı (her iki ucunda kuşaklanması gerekir)
Ek ekran olarak kullanılan metal levha (Şekil B.4)
1
2
3
4 Küçük döngü alanı
Not: Küçük döngü alanından dolayı, kablo ekranı ile metal levha arasında endüklenen
gerilim küçüktür.
Şekil V.3 – Metal bir levhaya yakın ekranlı kablolar kullanılarak döngü alanının
azaltılması
V.7 YKB 1’in hacimsel ekranlaması yapılarak mevcut YKS’in geliştirilmesi:
YKB 1 etrafındaki mevcut bir YKS (Bölüm 4’e uygun) aşağıdakiler ile geliştirilebilir:
- Mevcut metal dış cephelerin ve metal çatıların dış YKS ile entegre edilmesi,
- Yapıdaki çelik donatı çubuklarının kullanılması (çelik donatı çubuklarının üst çatıdan
itibaren toprak sonlandırma sistemine kadar elektriksel olarak sürekliliği sağlanarak),
- İndirme iletkenlerinin açıklıklarının azaltılması ve yakalama ucu sisteminin kafes
büyüklüğünün 5 m’nin altına düşürülmesi,
- Birbirlerine yakın, ancak yapısal olarak ayrılmış, çelik donatılı bloklar arasındaki
genleşme ek yerleri arasına bükülgen kuşaklama iletkenlerinin monte edilmesi.
Elektrik Mühendisleri Odası
734
Burada:
1 Kablonun, levhaya kablo ekranının kuşaklanarak veya kuşaklanmadan tespit
edilmesi
2 Kenardaki manyetik alan, levhanın ortasındaki alana göre daha fazladır
E Elektrik hatları
İletişim hatları
S
Şekil V.4 – İlave ekranlama amacıyla kullanılan metal levhaya ilişkin örnek
V.8 Kuşaklama şebekesi kullanılarak koruma:
Mevcut şebeke frekanslı topraklama sistemleri, birkaç MHz’e kadar olan frekanslara
sahip yıldırım akımları için tatmin edici bir eş potansiyel düzlem sağlamayabilir. Bunun
nedeni, yıldırım akımlarından kaynaklanan empedansın bu frekanslarda çok yüksek değerlere
erişebilmesidir.
Bir YKS, Bölüm 3’e uygun olarak tasarlanmış olsa bile, kafes genişliğinin 5 m’den daha
büyük olmasına izin verilmesi ve yıldırım eş potansiyel kuşaklamanın iç YKS için zorunlu bir
bölüm olarak ön görülmesi nedeniyle, hassas elektronik sistemler için yeterli olmayabilir. Bu
durumda, kuşaklama sisteminin empedansı bu uygulama için hala çok yüksek değerde
olabilmektedir.
5 m ve altında kafes genişliklerine sahip düşük empedanslı kuşaklama şebekesinin
kullanılması şiddetle önerilmektedir.
Genel olarak kuşaklama şebekesi, elektrik veya iletişim için geri dönüş iletkeni olarak
kullanılmamalıdır. Bu nedenle, PE iletkeni kuşaklama şebekesiyle entegre edilmeli, ancak
PEN iletkeni için buna izin verilmemelidir.
Bir fonksiyonel topraklama iletkeninin düşük empedanslı kuşaklama şebekesine
doğrudan kuşaklanmasına izin verilir. Bu nedenle, elektrik ve iletişim hatları ile olan girişim
kuplajı çok düşük düzeyde olur. PEN iletkenine veya bu iletkene bağlı diğer metal bölümlere
doğrudan kuşaklama yapılmasına izin verilmez. Böylece, elektronik sistemlerdeki şebeke
frekansındaki girişim önlenmiş olur.
V.9 Dışarıya tesis edilmiş donanım için koruma önlemleri:
Dışarıya tesis edilmiş donanım örnekleri şunlardır:
Antenler dahil, her tipteki algılayıcılar, meteoroloji ile ilgili algılayıcılar, TV izleme
kameraları, tesisler üzerindeki açıkta bulunan algılayıcılar (basınç, sıcaklık, akış hızı, valf
Elektrik Mühendisleri Odası
konumu, vb.) ve yapılar üzerinde dışarıda konumlandırılan diğer elektrik, elektronik veya
radyo donanımı, direkler ve proses kapları.
V.9.1 Dış donanımın korunması:
Mümkünse dış donanım, doğrudan yıldırım boşalmalarına karşı bu donanımı korumak
amacıyla tesis edilmiş sistemin (örneğin, bir yakalama ucu sistemi kullanılarak) YKB 0B
koruma bölgesine dahil edilmelidir (Şekil V.5).
735
Burada:
1
2
3
4
5
6
r
Yakalama ucu
Çelik anten direği
Parmaklıklar - korkuluklar
Birbirlerine bağlanmış donatılar
YKB 0B’den gelen hat girişinde DKD kullanılması gereklidir.
YKB 1’den gelen hat için (direk içindeki) girişte DKD’ler kullanılmasına
gerek olmayabilir.
Yuvarlanan küre yarıçapı
Şekil V.5 – Antenlerin ve diğer dış donanımın korunması
Yüksek yapılarda, binanın tepesine veya yan taraflarına monte edilen donanımın
doğrudan yıldırıma maruz kalma olasılığının olup olmadığını belirlemek için yuvarlanan küre
yöntemi uygulanmalıdır. Bu durumda, ek yakalama ucu sistemleri kullanılmalıdır. Pek çok
durumda, parmaklıklar, merdivenler ve borular, vb. yakalama ucu fonksiyonunu yeterince
yerine getirebilir. Bazı anten tipleri hariç, bütün donanım, bu şekilde korunabilir. Antenlerin,
bazen yakındaki yıldırım
tarafından performanslarının kötü bir şekilde
etkilenmesini önlemek için, açık konumlarda yerleştirilmesi zorunludur. Bazı anten
tasarımları, sadece iyi topraklanmış iletken elemanların yıldırım boşalmalarına maruz
kalmalarından dolayı, doğal olarak kendiliğinden koruma sağlamaktadır. Diğer antenlerde ise,
iletkenleri
Elektrik Mühendisleri Odası
736
kablodan alıcı veya vericiye akan aşırı geçici rejim akımlarını önlemek için, besleme
kablolarına bağlanacak DKD’lere ihtiyaç duyulmaktadır. Bir dış YKS’nin mevcut olması
durumunda, anten destekleri bu YKS’ye kuşaklanmalıdır.
V.9.2 Kablolardaki aşırı gerilimlerin azaltılması:
Kablolarda endüklenen yüksek gerilimler ve akımlar, kabloları, kuşaklanmış kanal veya
metal borular içinden geçirerek önlenebilir. Özel donanımlara giden bütün kablolar, tek bir
noktada kablo kanalından çıkmalıdır. Mümkün olan yerlerde, bütün kablolar yapının tüp
biçimindeki elemanlarının içinden geçirilerek yapının kendisine ilişkin doğal ekranlama
özelliklerinden yararlanılmalıdır. Bunun mümkün olmadığı proses kapları ve benzeri yerlerde,
kablolar dışardan, ancak yapıya yakın geçirilmeli ve metal borular ve merdivenler, veya iyi
kuşaklanmış diğer bütün iletken malzemeler tarafından sağlanan doğal ekranlama mümkün
olduğunca çok kullanılmalıdır (Şekil V.6). L biçimindeki köşe elemanlarının kullanıldığı
direkler üzerindeki kablolar, en fazla koruma sağlamak amacıyla, L’nin içteki köşesine
yerleştirilmelidir (Şekil V.7).
1
2
3
Proses kabı
Metal merdiven
Metal Borular
Not: A, B, C kablo tavasının konumlandırılması için iyi seçeneklerdir.
Şekil V.6 – Kuşaklanmış merdivenler ve borular tarafından sağlanan doğal kuşaklama
1
2
L kirişlerinin köşelerindeki kablolar için ideal konumlar
Direk içindeki kuşaklanmış kablo tavası için alternatif konum
Şekil V.7 – Bir direk üzerindeki hatların ideal konumları (çelik direğin kesiti)
Elektrik Mühendisleri Odası
737
V.10 Yapılar arasındaki bağlantıların geliştirilmesi:
Ayrı yapılardaki hatların birbirlerine bağlanması aşağıdaki gibi yapılır:
- Yalıtma (metal bulunmayan fiber optik kablolar), veya
- Metal ile (örneğin, çiftli teller, çok damarlılar, dalga kılavuzları, eş eksenli kablolar
veya sürekli metal bileşenleri olan fiber optik kablolar).
Koruma kuralları, hattın tipine, hatların sayısına ve yapıların toprak sonlandırma
sistemlerine bağlanmış olup olmamasına bağlıdır.
V.10.1 Yalıtım hatları:
Ayrı yapıların birbirlerine bağlanmasında metal bulunmayan fiber optik kabloların
(diğer bir ifadeyle, metal zırh, nem girişini önleyici yaprak veya çelik iç çekme teli olmayan)
kullanılması durumunda, bu kablolar için koruma önlemlerine gerek yoktur.
V.10.2 Metal hatlar:
Ayrı yapılara ilişkin toprak sonlandırma sistemleri arasında uygun bağlantı olmaması
durumunda, bağlantıyı sağlayan hatlar, yıldırım akımları için düşük empedanslı bir yol
oluşturur. Bu durum, yıldırım akımının önemli bir kısmının bu hatlar boyunca akmasına
neden olur.
- YKB 1’lere ilişkin girişlerde, doğrudan veya DKD’ler üzerinden yapılması istenen
kuşaklama, sadece içerdeki donanımı korur, oysa dıştaki hatlar korunmasız kalmaktadır.
- Bir ek kuşaklama iletkeni paralel olarak tesis edilerek hatlar korunabilir. Bu durumda,
yıldırım akımı hatlarla bu kuşaklama iletkeni arasında paylaştırılır.
- Kabloların, kapalı ve birbirlerine bağlı metal kablo kanalları içinden geçirilmesi
önerilmektedir. Bu durumda, donanım da dahil olmak üzere hatlar korunmuş olur.
Ayrı yapılara ilişkin toprak sonlandırma sistemleri arasında uygun ara bağlantı
uygulanan yerlerde, birbirlerine bağlı metal kablo kanallarıyla hatların korunması yine de
önerilmektedir. Birbirlerine bağlı yapılar arasında çok sayıda kablonun döşendiği yerlerde, bu
kabloların her iki ucunda kuşaklanmış siperleri veya zırhı, kablo kanalları yerine
kullanılabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
738
Ek Y
DKD koordinasyonu
Y.1 Genel:
Aynı devrede iki veya ikiden fazla ard arda DKD’lerin kullanılması durumunda, bu
DKD’ler enerji soğurma yeteneklerine göre enerjiyi aralarında paylaşacak şekilde koordine
edilmelidir. Etkili koordinasyon için, her bir DKD’nin özelliği (imalatçı tarafından
yayımlandığı gibi) bağlandığı noktadaki riske ve korunacak donanımın özelliklerine uygun
olmalıdır.
Birincil yıldırım tehlikesini; ilk kısa darbe, ardışık kısa darbeler ve uzun darbe yıldırım
akımı bileşenleri oluşturmaktadır. DKD’lerin çıkışının koordinasyonunda, enerji paylaşımı
göz önüne alındığında, ilk darbe en baskın faktördür (yük ve genlik bakımından). Ardışık kısa
darbeler, özgül enerjinin daha düşük değerlerine, ancak daha yüksek akım dikliğine sahiptir.
Uzun darbe ise, koordinasyon amaçları bakımından göz önüne alınmasına gerek duyulmayan
ek bir zorlama faktörüdür.
Not 1: DKD’lerin ilk kısa darbe tehlikesi için belirtilmesi durumunda, ardışık kısa
darbeler, ek sorunlara neden olmaz. Endüktansların kuplajı önleyici (dekuplaj) elemanlar
olarak kullanılması durumunda, daha yüksek akım dikliği DKD’ler arasındaki koordinasyonu
kolaylaştırır.
Farklı YKD’lerle ilgili toplam yıldırım akımına ilişkin parametreler, Çizelge 1’de
listelenmiştir. Ancak, tek bir DKD, bu yıldırım akımının belirli bir yüzdesi ile zorlanır.
Dolayısıyla, bir şebeke analiz yazılımı ile bilgisayar benzetimi yapılarak veya Ek-E’de
belirtilen yaklaşıklık hesaplama ile akım dağılımının belirlenmesi gerekir.
Not 2: Analiz amaçları için kullanılan kısa darbelere ilişkin analitik fonksiyonlar, Ek-
B’de verilmiştir.
Doğrudan bir yıldırım boşalmasına ilişkin ilk kısa darbe akımı, 10/350 μs’lik bir dalga
biçimi kullanılarak benzetim yapılabilir. Sistem içindeki kısmı yıldırım akımları veya
endüklenen akımlar, yıldırım akımı ile alçak gerilim tesisatı arasındaki etkileşimlerden dolayı
farklı dalga biçimlerine sahip olabilirler. Bu nedenle, koordinasyon amaçları bakımından
aşağıdaki darbe deney akımları göz önüne alınır:
I10/350 10/350 μs’lik dalga biçimli deney akımı: Bu akım, özellikle DKD’lerin enerji
koordinasyonu için kullanılır. Elektrik hatları üzerinde kullanılması amaçlanan DKD için bu
dalga biçimi, Ipeak tepe değer ve Q yük aktarımı ile tanımlanan Sınıf I deneyinde kullanılır
(IEC 61643-1).
I8/20 8/20 μs’lik dalga biçimli deney akımı: Elektrik hatları üzerinde kullanılması
amaçlanan DKD için bu dalga biçimi Sınıf II deneyinde kullanılır (IEC 61643-1).
ICWG Birleşik dalga üretecinin çıkış akımı (IEC 61000-4-5): Dalga biçimi, yüke bağlıdır
(açık devre gerilimi 1,2/50 μs ve kısa devre akımı 8/20 μs). Bu çıkış akımı, Sınıf III
deneyinde kullanılır (IEC 61643-1).
IRAMP 0,1 kA/μs’lik akım dikliği olan deney akımı: Bu akım, yıldırım akımı ile düşük
gerilim tesisatı arasındaki etkileşimlerden dolayı en küçük dikliğe sahip sistem içindeki kısmı
yıldırım akımlarının benzetimini yapmak için tanımlanır. Bu akım, özellikle ardışık
DKD’lerin kuplajın önlenmesini denemek amacıyla kullanılır.
Şekil C.1’de, yıldırımdan korunma bölgeleri kavramına uygun elektrik dağıtım
sistemlerinde DKD’lerin uygulanmasına ilişkin bir örnek gösterilmiştir. DKD’ler, ard arda
bağlanır ve bağlandıkları noktadaki kurallara uygun olarak seçilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
739
Şekil Y.1 - Elektrik dağıtım sistemlerinde DKD uygulanması ile ilgili örnek
Seçilen DKD’ler ve bunların yapı içindeki tüm elektrik sistemlerine entegrasyonu, kısmi
yıldırım akımının, esas olarak YKB 0A / YKB 1 ara yüzünde topraklama sistemine
yönlendirilmesini sağlamalıdır.
Kısmi yıldırım akımına ilişkin enerjinin büyük bir kısmının ilk DKD’de soğurulduktan
sonra, ardışık DKD’lerin, sadece YKB 0A ile YKB 1 ara yüzeyinde ve elektromanyetik
etkiden (özellikle, YKB 1’in elektromanyetik siperi olmaması durumunda) kaynaklanan
tehlikelere göre tasarlanması gerekir.
Not 3: Ardışık DKD’ler seçilirken, gerilim anahtarlamalı tip DKD’lerin kendi çalışma
eşik değerlerine erişemeyebildikleri hususu göz önüne alınmalıdır.
YKB 0A’dan giren hatlar (doğrudan yıldırım boşalma olasılığının olması), kısmi
yıldırım akımını taşır. Bu nedenle YKB 0A ile YKB 1 arayüzünde, bu akımların yönünü
değiştirmek için Iimp le denenen DKD’lere ihtiyaç duyulmaktadır.
YKB 0B’den giren hatlar (doğrudan yıldırım boşalma olasılığının olmaması, sadece tam
elektromanyetik alanın mevcut olması) sadece endüklenen darbeleri taşır. YKB 0B - YKB 1
arayüzünde endüklenen darbe etkileri, 8/20 μs’lik dalga biçimli bir darbe akımı (denenen
Sınıf II DKD) veya IEC 61643-1’e uygun bir birleşik dalga deneyi (denenen Sınıf III DKD)
ile benzetimi yapılmalıdır.
YKB 0 ila YKB 1 geçiş bölgesinde arta kalan tehdit ve YKB 1 içinde manyetik
alanlardan dolayı endüklenen darbelerin etkileri, YKB 1 ila YKB 2 arayüzünde DKD’lerle
ilgili kuralları tanımlar. Tehditle ilgili ayrıntılı bir analizin yapılmasının mümkün olmaması
durumunda, baskın zorlama, 8/20 μs’lik dalga biçimli bir darbe akımı (denenen Sınıf II DKD)
veya IEC 61643-1’e uygun bir birleşik dalga deneyi (denenen Sınıf III DKD) ile benzetimi
yapılmalıdır. YKB 0 ile YKB 1 arayüzünde gerilim anahtarlamalı tipte bir DKD kullanılması
durumunda, gelen yıldırım akım düzeyi bu DKD’yi tetiklemek için yeterli olmayabilir. Bu
durumda, DKD’lerin çıkışı 10/350 μs’lik dalga biçimli darbe akımına maruz kalabilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
740
Y.2 DKD koordinasyonu ile ilgili genel hedefler:
Bir sistemdeki DKD’lerin aşırı zorlamaya maruz kalmalarını önlemek için enerji
koordinasyonu gereklidir. Bu nedenle, bulundukları yere ve özelliklerine bağlı olarak,
DKD’lere ilişkin tekil zorlamalar belirlenmelidir.
Birden fazla DKD ard arda kullanıldığında, DKD’ler ve korunmakta olan donanımın
koordinasyonu ile ilgili bir çalışma yapılması gerekir. Her bir DKD’nin maruz kaldığı enerji,
söz konusu DKD’nin dayanım enerjisine eşit veya daha küçük ise enerji koordinasyonu
sağlanır. Bu koordinasyonun, Madde C.1’de incelenen dört dalga biçimi için göz önüne
alınması gerekir.
Dayanım enerjisi aşağıdakilerden elde edilmelidir:
- IEC 61643-1’e uygun olarak elektriksel deney yapılarak,
- DKD imalatçısı tarafından sağlanan teknik bilgi kullanılarak.
Şekil C.2’de, DKD’lerle ilgili enerji koordinasyonuna ilişkin temel model gösterilmiştir.
Bu model, sadece kuşaklama şebekesinin empedansının ve kuşaklama şebekesi ile DKD 1 ve
DKD 2’nin bağlanmasından meydana gelen tesisat arasındaki karşılıklı empedansın ihmal
edilebilir olması durumunda geçerlidir.
Not: Enerji koordinasyonunun diğer uygun önlemler (örneğin DKD’lerin gerilim/akım
özelliklerinin koordinasyonu veya alçak gerilimlerde özel olarak
tasarlanan gerilim
anahtarlamalı tip DKD’ler “tetiklenen DKD’ler” kullanma) kullanılarak sağlanabilmesi
durumunda kuplaj önleme elemanına gerek yoktur.
Şekil Y.2 – DKD’nin enerji koordinasyonu ile ilgili temel model
Y.2.1 Koordinasyonun temelleri:
DKD’ler arasındaki koordinasyon, aşağıdaki ilkelerden birisi kullanılarak saplanabilir:
- Gerilim/akım özelliklerinin koordinasyonu (kuplaj önleme elemanları olmaksızın): Bu
yöntem gerilim/akım karakteristiği esasına dayanmaktadır ve gerilim sınırlamalı tipteki
DKD’lere uygulanabilmektedir (örneğin, metaloksit değişken direnç ‘MOV’ veya bastırıcı
diyotlar). Bu yöntem, akım dalga biçimine çok fazla duyarlı değildir.
Not 1: Bu yöntemde, hatların empedansından kaynaklanan bazı doğal kuplaj önleyiciler
olsa bile, kuplaj önleyici kullanılması gerekmez.
- Kuplaj önleme elemanları kullanılarak yapılan koordinasyon: Koordinasyon amaçları
için, yeterli darbe dayanım yeteneğine sahip ek empedanslar, kuplaj önleme elemanları olarak
kullanılabilir. Omik kuplaj önleme elemanları, esas olarak bilişim sistemlerinde
kullanılmaktadır. Endüktif kuplaj önleme elemanları ise, esas olarak elektrik sistemleri için
kullanılır. Endüktansların koordinasyon verimi için di/dt akım dikliği, kesin bir parametredir.
Not 2: Kuplaj önleme elemanları, ayrı elemanlar veya ardışık DKD’ler arasındaki
kabloların doğal empedansı kullanılarak gerçekleştirilebilir.
Not 3: Bir hattın endüktansı, iki paralel iletkenin endüktansıdır: İki iletkenin (faz ve
toprak teli) bir kablo içinde olması durumunda, endüktans yaklaşık olarak 0,5 μH/m ila 1
μH/m arasındadır (tellerin kesit alanına bağlı olarak). Her iki iletkenin ayrı olması
durumunda, daha yüksek endüktans değerleri kabul edilmelidir (her iki iletken arasındaki
uzaklığa bağlı olarak).
Elektrik Mühendisleri Odası
741
- Tetiklemeli DKD’ler kullanılarak yapılan koordinasyon (kuplaj önleme elemanları
olmaksızın): Elektronik tetikleme devresinin ardışık DKD’lerin enerji dayanım yeteneğinin
aşılmamasını sağlayabilmesi durumunda, koordinasyon tetiklemeli DKD’ler kullanılarak ta
sağlanabilir.
Not 4: Bu yöntemde, hatların empedansından kaynaklanan bazı doğal kuplaj önleyiciler
olsa bile, ek kuplaj önleme elemanları gerekmez.
Y.2.2 Gerilim sınırlayıcı tip iki DKD’nin koordinasyonu:
Şekil Y.3a’da, gerilim sınırlayıcı tipteki iki DKD’nin koordinasyonu ile ilgili temel
devre gösterilmiştir. Şekil Y.3b’de, devredeki enerji dağılımı gösterilmiştir. Sistemi besleyen
toplam enerji, büyüyen darbe akımı ile artar. Her bir DKD’ye düşen enerji, bunlara ilişkin
enerji dayanım yeteneğini aşmadığı sürece koordinasyon sağlanır.
Bir kuplaj önleme elemanı kullanılmaksızın iki gerilim sınırlamalı tipteki DKD’nin
enerji koordinasyonu, ilgili akım aralığı boyunca bu DKD’lerin akım/gerilim özelliklerinin
koordinasyonu ile gerçekleştirilmelidir. Bu yöntem, göz önüne alınan akım dalga biçimine
çok fazla bağlı değildir. Kuplaj önleme elemanları olarak ek endüktansların gerekmesi
durumunda, darbe akımının dalga biçimi göz önüne alınmalıdır (örneğin, 10/350 μs veya 8/20
μs).
Şekil Y.3a – Gerilim sınırlamalı tip iki DKD bulunan devre
Bir DKD’de farklı aşamalar arasında kuplaj önleme elemanı olarak endüktansların
kullanılması, dalga biçiminin akım dikliği düşük olduğunda (örneğin, 0,1 kA/μs), çok fazla
etkili olmamaktadır. İletişim hatları üzerinde kullanılması ön görülen DKD’lerde, kuplaj
önleme elemanları olarak dirençler (veya tellerin doğal dirençleri) kullanılarak koordinasyon
daha iyi elde edilebilir.
Gerilim sınırlamalı tipteki iki DKD’nin koordine edilmesi durumunda, her ikisi de ayrı
ayrı darbe akımı ve enerji için uygun boyutlarda olmalıdır. Söz konusu akım dalgasının
süresi, çarpma akımınınki kadar uzun olmalıdır. Şekil Y.4a ve Şekil Y.4b’de, 10/350 μs’lik
bir darbe durumunda, iki gerilim sınırlamalı tipteki DKD’ler arasında enerji koordinasyonuna
ilişkin bir örnek verilmiştir.
Elektrik Mühendisleri Odası
742
Şekil Y.3b – MOV 1 ile MOV 2 arasındaki enerji koordinasyona ilişkin prensipler
Şekil Y.3 - Gerilim sınırlamalı tipteki iki DKD’nin birleşimi
Not: Örnekten de görülebildiği gibi, sadece MOV’a ilişkin referans gerilim (Uref) bilgisi,
koordinasyon için yeterli değildir.
Şekil Y.4a – MOV 1 ve MOV 2’ye ilişkin akım/gerilim özeğrileri
Şekil Y.4b – 10/350 μs’lik darbe için MOV 1 ve MOV 2’nin akım/gerilim özeğrileri
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil Y.4 – Gerilim sınırlamalı tipteki MOV 1 ve MOV 2 için örnek
Y.2.3 Gerilim anahtarlama ve gerilim sınırlamalı tipinde iki DKD arasındaki
koordinasyon:
Şekil Y.5a’da, örnek olarak, gerilim anahtarlamalı bir DKD 1’in (bir atlama aralığının)
ve bir DKD 2’nin (MOV’un) kullanıldığı bu koordinasyon çeşidine ilişkin temel devre; Şekil
Y.5b’de ise enerji koordinasyonuna ilişkin temel prensip gösterilmektedir.
743
Şekil Y.5a – Atlama aralıklı (DKD 1) ve MOV’lu (DKD 2) devre
Şekil Y.5b – Bir atlama aralığı ve MOV’un enerji koordinasyonu
Şekil Y.5 – Gerilim anahtarlamalı tipteki atlama aralığı ile gerilim sınırlamalı tipteki
MOV’un koordinasyonu
Atlama aralığının ateşlenmesi, MOV’un uçları arasındaki Ures artık gerilimi ile kuplaj
önleme elemanının uçlarındaki UDE dinamik gerilimlerinin toplamıdır. U1 gerilimi, UAtlama
dinamik atlama aralığı aşırı gerilimini aşar aşmaz, atlama aralığı ateşlenir ve koordinasyon
sağlanır. Bu durum sadece aşağıdakilere bağlıdır:
- MOV’a ilişkin özeğriler,
- Gelen darbe akımının dikliği ve genliği,
- Kuplaj önleme elemanı (endüktans veya direnç).
Kuplaj önleme elemanı olarak bir endüktans kullanıldığında, akım darbesinin yükselme
süresi ve tepe değeri göz önüne alınmalıdır. Daha büyük di/dt dikliği, kuplaj önlemek için
daha küçük endüktans gerektirir. Iimp akımına uygun DKD’ler (Sınıf I olarak denenen) ile IN
akımına uygun DKD’lerin (Sınıf II olarak denenen) koordine edilmesi gerektiğinde 0,1
kA/μs’lik en küçük akım dikliğine sahip bir yıldırım akımı kullanılmalıdır (Madde C.1). Bu
DKD’ler arasındaki koordinasyon, hem 10/350 μs’lik yıldırım akımı ve hem de 0,1 kA/μs’lik
en küçük akım dikliğine sahip yıldırım akımı için sağlanmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
744
Şekil Y.6a - 10/350 μs’lik bir darbe için atlama aralığı ve MOV’a ilişkin akım ve
gerilim (DKD 1 ateşlenmemiş)
Şekil Y.6b - 10/350 μs’lik bir darbe için atlama aralığı ve MOV’a ilişkin akım ve
gerilim (DKD 1 ateşlenmiş)
Şekil Y.6 – Gerilim anahtarlamalı tipteki atlama aralığı ve gerilim sınırlamalı tipteki
MOV’a ilişkin örnek
Aşağıda belirtilen iki temel husus göz önüne alınmalıdır:
- Atlama aralığının (SG) ateşlenmemesi (Şekil Y.6a).
Atlama aralığı ateşlenmediği taktirde, darbe akımının tamamı MOV üzerinden akar.
Şekil Y.5b’de görüldüğü gibi, bu darbe tarafından dağıtılan enerji MOV’un dayanım
enerjisinden daha fazla ise, koordinasyon sağlanmamış olur. Kuplaj önleme elemanı olarak ek
bir endüktansa gerek duyulduğunda, en kötü durum olan 0,1 kA/μs’lik en küçük akım dikliği
kullanılarak koordinasyon değerlendirilmelidir.
- Atlama aralığının ateşlenmesi (Şekil Y.6b).
Atlama aralığı ateşlendiğinde, MOV üzerinden akan akımın süresi, önemli ölçüde azalır.
Şekil Y.5b’de görüldüğü gibi, atlama aralığı MOV’un dayanım enerjisinin aşılmasından önce
ateşlendiği taktirde, koordinasyon sağlanmış olur.
Şekil Y.7’de, iki ölçüt için gerekli kuplaj önleme endüktansının belirlenmesi ile ilgili
işlem görülmektedir. Bu iki ölçüt, 10/350 μs’lik yıldırım akımı ve 0,1 kA/μs olan en küçük
yıldırım akım dikliğidir. Her iki DKD’nin dinamik gerilim/akım özeğrileri, gerekli kuplaj
önleme elemanının belirlenmesinde göz önüne alınmalıdır. Başarılı koordinasyon için,
MOV’un enerji dayanımının aşılmasından önce atlama aralığının ateşlenmesi şarttır.
Gerilim koşulu
SG’nin ateşlenmesi
1
UU 1
Atlama
UUU
2
DE
diLU
.
2
/
dt
Elektrik Mühendisleri Odası
Koordinasyon koşulu: MOV’a ilişkin Wmax dayanım enerjisi aşılmadan önce SG’nin
ateşlenmesi
10/350 μs’lik darbe için enerji koordinasyonu
0,1 kA/μs’lik darbe dikliği için enerji
koordinasyonu
745
(
(
L
DE
L
DE
1.
2.
I
I
DE
/10.
350
DE
/10.
350
)
için
)
için
I
1
I
2
I
max
I
max
(
(
L
DE
L
DE
1.
2.
I
I
DE
1,0.
kA
/
s
)
için
I
1
I
max
DE
1,0.
kA
/
s
)
için
I
2
I
max
L
DE
U
L
DE
/10.
350
Atlama
s
U
U
2
/(
du
/
dt
Atlama
U
2
),
Burada,
/ max
10/
I
U
2
s
( max
If
)
L
DEL
/10.
s
350
ve
DEL
1,0.
kA
s
/
1,0.
endüktans değerlerinden büyük olanı DEL değeri olarak seçilir
Atlama
DE
kA
s
/
U
1,0/2
U
kA
/
s
Şekil Y.7 - 10/350 μs ve 0,1 kA/μs’lik darbeler için kuplaj önleme elemanının
endüktansının belirlenmesi
Atlama aralığının ateşlenmesi, UAtlama atlama gerilimi olup bu değer MOV’un
uçlarındaki U2 gerilimi ile kuplaj önleme elemanının uçlarındaki UDE geriliminin toplamına
bağlıdır. U2 gerilimi i akımına (MOV’un gerilim/akım özeğrilerine bakılmalıdır), UDE =
LDT.di/dt ise akım dikliğine bağlıdır.
10/350 μs’lik darbe için, akım dikliği di/dt Imax/10 μs, MOV’a ilişkin izin verilebilen
Imax (Wmax enerji dayanımından elde edilen) genliğine bağlıdır. Çünkü gerek UDE ve gerekse
U2 gerilimleri Imax ın fonksiyonlarıdır. Ayrıca, atlama aralığındaki U1 gerilimi de Imax a
bağlıdır. Daha yüksek Imax, U1 gerilimi dikliğinin daha yüksek olması demektir. Bu ölçütten
dolayı, atlama gerilimi UAtlama, genellikle 1 kV/μs’lik cephe dikliği ile belirlenir.
0,1 kA/ μs’lik eğim için, di/dt = 0,1 kA/ μs’lik akım dikliği sabittir. Böylece, UDE
gerilimi de sabittir. Buna karşın, daha önce de belirtildiği gibi, U2 gerilimi, Imax’ın bir
fonksiyonudur. Atlama aralığındaki U1 geriliminin dikliği, MOV’un akım/gerilim özeğrilerini
izler ve birinci durumla karşılaştırıldığında daha düşüktür. Atlama aralığına ilişkin dinamik
Elektrik Mühendisleri Odası
746
çalışma gerilimi karakteristiğinden dolayı, atlama gerilimi, atlama aralığı geriliminin daha
uzun olan süresi ile azalır (bu süre, MOV’a ilişkin Wmax dayanım enerjisinden elde edilir).
Dolayısıyla, UAtlama atlama gerilimi, MOV’dan akan akımın yükseldiği sürede, 500 V/s’de
hemen hemen d.a. çalışma gerilimine düştüğü kabul edilmelidir.
Son olarak, LDE kuplaj önleme endüktansı için daha yüksek değere sahip LDE-10/350 μs ve
LDE-0,1kA/μS endüktansları uygulanmalıdır. Örnekler için Şekil Y.8 ve Şekil Y.9’a bakılmalıdır.
Not: Alçak gerilim elektrik sisteminde bir kuplaj önleme elemanını belirlemede en kötü
durum, DKD 2’de kısa devre meydana gelmesi (U2 = 0) ve dolayısıyla, istenen UDE
geriliminin en yüksek değere erişmesidir. DKD 2 gerilim sınırlamalı tipten ise, uçlarında U2 >
0 olan bir artık gerilim kalır. Bu gerilim istenen UDE gerilimini önemli ölçüde azaltmaktadır.
Bu artık gerilim, en azından elektrik besleme şebekesinin tepe geriliminden daha yüksektir
(örneğin, a.a. anma gerilimi 220 V ise gerilimin tepe değeri 2 . 220 = 325 V olur). DKD
2’deki artık gerilim göz önüne alınarak, uygun boyuttaki kuplaj önleme elemanlarının
kullanılmasına izin verilir. Aksi taktirde, bunlar aşırı büyüklükte olabilirler.
Şekil Y.8a - 10/350 μs’lik darbe için koordinasyon devresi
Şekil Y.8b – LDE = 8 μH için akım/gerilim/enerji özeğrileri - 10/350 μs’lik darbe için
enerji koordinasyonu sağlanmamış (atlama aralığı ateşlenmemiş)
Elektrik Mühendisleri Odası
Şekil Y.8c - LDE = 10 μH için akım/gerilim/enerji özeğrileri - 10/350 μs’lik darbe için
enerji koordinasyonu sağlanmış (atlama aralığı ateşlenmiş)
Şekil Y.8 - 10/350 μs’lik darbe için atlama aralığı ve MOV ile ilgili örnek
747
Şekil Y.9a – 0,1 kA/ μs’lik darbe dikliği için koordinasyon devresi
Şekil Y.9b – LDE = 10 μH için akım/gerilim/enerji özeğrileri - 0,1 kA/ μs’lik darbe için
enerji koordinasyonu sağlanmamış
Şekil Y.9c – LDE = 12 μH için akım/gerilim/enerji özeğrileri - 0,1 kA/ μs’lik darbe
dikliği için enerji koordinasyonu sağlanmış
Şekil Y.9 - 0,1 kA/ μs’lik darbe için kıvılcım atlama aralığı ve MOV ile ilgili örnek
Elektrik Mühendisleri Odası
748
Y.2.4 Gerilim anahtarlamalı tipte iki DKD’nin koordinasyonu:
Bu koordinasyon, atlama aralıkları kullanılarak açıklanmaktadır. Atlama aralıkları
arasındaki koordinasyon için, dinamik çalışma özeğrileri göz önüne alınmalıdır.
SG 2’nin ateşlenmesinden sonra, koordinasyon kuplaj önleme elemanlarıyla
gerçekleştirilir. Kuplaj önleme elemanlarının istenen değerlerini belirlemek için, SG 2 yerine
bir kısa devre elemanı kullanılabilir. SG 1’in ateşlenmesi için, kuplaj önleme elemanının
uçlarındaki dinamik gerilim düşümü, SG 1’in çalışma geriliminden daha yüksek olmalıdır.
Kuplaj önleme elemanları olarak endüktanslar kullanıldığında, istenen UDE gerilimi esas
olarak darbe akımının dikliğine bağlıdır. Bu nedenle, darbenin dalga biçimi ve dikliği göz
önüne alınmalıdır.
Kuplaj önleme elemanları olarak dirençler kullanıldığında, istenen UDE gerilimi esas
olarak darbe akımının tepe değerine bağlıdır. Bu değer, kuplaj önleme elemanına ilişkin darbe
beyan değer parametreleri seçildiğinde ayrıca göz önüne alınmalıdır.
SG 1’in ateşlenmesinden sonra,
toplam enerji
tekil elemanların gerilim/akım
özeğrilerine uygun olarak bölünür.
Not: Atlama aralıkları veya gaz deşarjlı atlama aralıkları (deşarj tüpü) olması
durumunda, darbe dikliği daha önemlidir.
Y.3 Koruma sistemleri ile ilgili temel koordinasyon çeşitleri:
Koruma sistemleri için dört tür koordinasyon vardır. Bunların ilk üçü, bir kapılı
DKD’ler, buna karşın dördüncüsü ise kuplaj önleme elemanları ile entegre edilmiş iki kapılı
DKD’ler kullanılır.
Y.3.1 Tür I:
Bütün DKD’ler, sürekli gerilim/akım karakteristiklerine (örneğin MOV’lar veya
bastırıcı diyotlar) ve aynı artık gerilimlere sahiptir. DKD’lerin ve korunacak donanımın
koordinasyonu, normal olarak bunlar arasındaki hatların empedansları ile elde edilir (Şekil
Y.10)
U
RES
(
DKD
)1
U
RES
(
DKD
)2
U
RES
(
DKD
)3
U
RES
(
DKD
)4
Şekil Y.10 – Koordinasyon, tür I – Gerilim sınırlamalı tip DKD
Y.3.2 Tür II:
Bütün DKD’ler (örneğin MOV’lar veya bastırıcı diyotlar), sürekli gerilim/akım
özeğrilerine sahiptir. URES artık gerilimi, DKD 1’den DKD 3’e kademeli olarak artar (Şekil
Y.11). Bu, elektrik besleme sistemleri için bir koordinasyon türüdür.
Not: Bu türde, korunması gereken donanım içindeki koruma bileşeninin (DKD 4) artık
geriliminin önceden doğrudan bağlanmış DKD’nin (DKD 3) artık geriliminden daha yüksek
olmasını gerektirir.
Elektrik Mühendisleri Odası
749
U
RES
(
DKD
)1
U
RES
(
DKD
)2
U
RES
(
DKD
)3
U
RES
(
DKD
)4
Şekil Y.11 – Koordinasyon, tür II – Gerilim sınırlamalı tip DKD
Y.3.3 Tür III:
DKD 1 (örneğin atlama aralıkları) sürekli olmayan gerilim/akım özeğrisine sahiptir.
Bunun dışındaki DKD’ler (örneğin MOV’lar veya bastırıcı diyotlar) ise sürekli gerilim/akım
özeğrisine sahiptir (Şekil Y.12). Bu türün özelliği, 10/350 μs’lik akım darbesi sırt yarı değer
süresinin DKD 1’in anahtarlama davranışı sayesinde azaltılmasıdır. Bu sonraki DKD’lerin
yükünü hafifletir.
U
RES
(
DKD
)1
U
RES
(
DKD
)2
U
RES
(
DKD
)3
U
RES
(
DKD
)4
Şekil Y.12 – Koordinasyon, tür III – Gerilim anahtarlamalı tip DKD ve gerilim
sınırlamalı tip DKD
Y.3.4 Tür IV:
İki kapılı DKD’ler, seri empedanslar veya süzgeçlerle birbirine bağlı içten kaskat
DKD’lerden oluşur (Şekil Y.13). Bu iç koordinasyon sayesinde DKD’lerin çıkışına veya
donanıma en az enerji aktarımı sağlanır. Bu DKD’ler, uygun olduğu taktirde, Tür I, Tür II
veya Tür III’e uygun olarak sistemdeki diğer DKD’lerle tam olmalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
750
Not: Enerji koordinasyonunun başka uygun önlemlerle sağlanması durumunda (örneğin
gerilim/akım özeğrilerinin koordinasyonu veya tetiklemeli DKD’lerin kullanılması), seri
empedanslar veya süzgeçler olmayabilir.
Şekil Y.13 – Koordinasyon, tür IV – Bir eleman içinde birden çok DKD olması
Y.4 “Serbest enerji geçişi” yöntemine göre koordinasyon:
Birleşik bir dalga üretecinden elde edilen darbeler, DKD’yi belirlemek ve koordine
etmek için kullanılabilir. Bu yöntemin ana avantajı, DKD’yi bir kapalı kutu olarak ele alma
olanağı vermesidir (Şekil Y.14). DKD 1’in girişine uygulanan bir darbe için, çıkıştaki açık
devre gerilimleri ve kısa devre akımlarının değerleri belirlenir (“serbest enerji geçişi”
yöntemi). Bu çıkış özeğrileri, 2 ’a eşdeğer olan birleşik dalga zorlamasına dönüştürülür
(açık devre gerilim 1,2/50 μs ve kısa devre akımı 8/20 μs). DKD’nin iç tasarımı hakkında özel
bilgiye ihtiyaç duyulmaması bu yöntemin bir avantajıdır.
Not: Bu yöntem, DKD 2’nin DKD 1’e geri beslemesi olmadığında, iyi sonuçlar verir.
Bunun anlamı şudur: DKD 2’nin girişindeki darbe koşulları, yarı etkili (quasi-impressed)
akım koşulları ile aynıdır. DKD 1 ve DKD 2’nin gerilim/akım özeğrileri çok farklı
olduğunda, bu durum ortaya çıkar (örneğin bir MOV’la bir atlama aralığının koordinasyonu).
Koordinasyon yönteminin amacı, DKD 2’nin giriş değerlerinin (örneğin boşalma akımı)
DKD 1’in çıkış değerleri (örneğin gerilim koruma düzeyi) ile karşılaştırılabilir duruma
getirmektir.
Uygun bir koordinasyonda, DKD 1’in çıkışındaki eşdeğer birleşik dalga, hasar
olmaksızın DKD 2 tarafından soğurulabilen birleşik dalgayı aşmamalıdır.
DKD 1 çıkışındaki eşdeğer birleşik dalga en kötü durum zorlaması için belirlenmelidir
(Imax, Umax, içinden geçen enerji)
Not: Koordinasyon yöntemi ile ilgili ek bilgiler IEC 61643-12’de verilmiştir.
DKD 1’e ilişkin UOC (çıkış) DKD 2’ye ilişkin UOC (giriş)
UOC (çıkış) ve ISC (çıkış)’nin eşdeğer birleşik dalgaya dönüştürülmesi:
Elektrik Mühendisleri Odası
751
UOC (1,2/50 μs dalga biçimi), ISC (8/20 μs darbe biçimi), ZI = 2
Şekil Y.14 – “Serbest enerji geçişi” yöntemine göre koordinasyon
Y.5 Koordinasyonu doğrulama:
Enerji koordinasyonu aşağıdakilerle doğrulanmalıdır:
1) Koordinasyon deneyi: Koordinasyon, ayrı ayrı her bir durum esas alınarak
gösterilebilir.
2) Hesaplama: Karmaşık sistemlerde bilgisayar benzetimi gerekirken basit durumlarda
yaklaşık hesap kullanılır.
3) DKD ailelerinin uygulanması: DKD imalatçıları, koordinasyonun sağlandığını
doğrulamalıdır.
Elektrik Mühendisleri Odası
Ek – Z
DKD korumasının seçimi ve tesisi
752
Karmaşık elektrik ve elektronik sistemlerdeki hem elektrik ve hem de iletişim devreleri,
uygun bir DKD korumasının seçimi ve tesisinde göz önüne alınmalıdır.
Z.1 DKD’nin gerilim koruma düzeyine göre seçimi:
Korunması gereken donanımın UW darbe dayanım gerilimi, aşağıdakiler
için
tanımlanmalıdır:
- IEC 60664-1’e uygun elektrik hatları ve donanım bağlantı uçları,
- ITU-T K.20 ve K.21’e uygun iletişim hatları ve donanım bağlantı uçları,
- İmalatçıdan elde edilen bilgilere uygun diğer hatlar ve donanım bağlantı uçları.
Aşağıdaki koşullar sağlandığında iç sistemler korunmuş olur:
- İç sistemlere ilişkin UW darbe dayanım geriliminin, DKD’ye ilişkin UP gerilim koruma
düzeyi ile bağlantı iletkenlerindeki gerilim düşümünü göz önüne almak için gerekli olan bir
payın (marjın) toplamına eşit veya daha büyük olması,
- İç sistemlerin DKD girişiyle enerji bakımından koordine edilmesi.
Not 1: DKD’ye ilişkin UP gerilim koruma düzeyi, tanımlanmış bir In anma akımında
karşı düşen artık gerilime bağlıdır. DKD içinden geçen daha yüksek ve daha düşük akımlarda,
DKD bağlantı uçlarındaki gerilimin değeri buna bağlı olarak değişmektedir.
Not 2: DKD, korunması gereken donanıma bağlandığında, bağlantı iletkenlerindeki ΔU
endüktif gerilim düşümü DKD’ye ilişkin UP gerilim koruma düzeyine eklenir. Koruma düzeyi
ve bacaklar/bağlantılardaki iletken elemanda gerilim düşmesi sonucu olarak meydana gelen
ve DKD çıkışında gerilim olarak tanımlanan etkin koruma düzeyi UP/f nin, DKD tipleri için
aşağıdaki gibi olması kabul edilebilir (Şekil Z.1):
U
Gerilim sınırlamalı tip DKD’ler için
Gerilim anahtarlamalı tip DKD’ler için
Bazı anahtarlamalı tip DKD’lerde, ark gerilimini ΔU’ya eklemek gerekebilir. Bu ark
gerilimi, birkaç yüz volt olabilir. Birleşik tip DKD’lerde, daha karmaşık formüller gerekebilir.
DKD kısmi yıldırım akımı geçerken, bağlantı iletkenlerinin uzunluğu 0,5 m olması
durumunda, ΔU = 1 kV/m veya en az % 20 güvenlik payı kabul edilmelidir. Endüklenen
darbeler için ΔU ihmal edilebilir.
,
max(
/
U
U
U
U
U
fP
/
fP
)
,
P
P
Not 3: UP gerilim koruma düzeyi, DKD ile aynı koşullarda denenen donanıma (aşırı
gerilim ve aşırı akım dalga biçimi ve enerjilendirilmiş donanım vb.) ilişkin UW darbe dayanım
gerilimi ile karşılaştırılmalıdır.
Not 4: Donanım iç DKD’leri içerebilir ve DKD’lerin özellikleri koordinasyona etki
edebilir.
Elektrik Mühendisleri Odası
753
Kısmi yıldırım akımı
Gerilimli iletken ile kuşaklama barası arasındaki darbe gerilimi
DKD’nin sınırlama gerilimi
Kuşaklama iletkenlerindeki endüktif gerilim düşümü
Manyetik alan şiddeti ve türevi
Burada:
I
U
/
fP
U
P
U
Up
U
,
dHH
/
U
L
1
dt
U
L
2
Not: Up/f gerilimi ΔU endüktif geriliminden dolayı, DKD’nin Up koruma düzeyinden
daha yüksektir (Up ve ΔU’nun en büyük değerlerinin mutlaka aynı anda ortaya çıkması
gerekli olmasa bile). DKD içinden akan kısmi yıldırım akımı, DKD’den sonraki devrenin
korunan tarafındaki döngüde ek gerilim endükler. Bu nedenle, bağlanan cihazı tehlikeye
sokan en büyük gerilim, DKD’nin Up koruma düzeyinden daha yüksek olabilir.
Şekil Z.1 - Gerilimli iletken ile kuşaklama barası arasındaki darbe gerilimi
Z.2 DKD korumasına ilişkin tesisat:
DKD korumasının verimi, sadece DKD’nin uygun olarak seçilmesine bağlı olmayıp,
doğru şekilde tesis edilmesine de bağlıdır. Göz önüne alınması gereken hususlar aşağıdakileri
kapsar:
- DKD’lerin yeri,
- Bağlantı iletkenleri,
- Salınımdan dolayı koruma uzaklığı,
- Endüksiyondan dolayı koruma uzaklığı.
Z.2.1 DKD’nin yeri:
DKD’nin yerini, aşağıdaki ölçütler etkilemektedir:
- Özel hasar kaynağı (örneğin binaya (S1), hatta (S2), binanın yakınında toprağa (S3)
veya hattın yakınında toprağa (S4) yıldırım düşmesi)
Elektrik Mühendisleri Odası
754
- Darbe akımını toprağa yöneltmek için en yakın yer (örneğin yapıdaki bir hattın giriş
noktasına mümkün olduğunca yakın yer).
Göz önüne alınması gereken ilk ölçüt: Bir DKD gelen hattın giriş noktasına ne kadar
yakınsa, bu DKD tarafından korunan yapı içindeki donanım miktarı o kadar fazla olur
(ekonomik olarak avantajlı). Sonra ikinci ölçüt kontrol edilmelidir. Bir DKD korunmakta olan
donanıma ne kadar yakınsa, bu DKD’nin koruma etkinliği daha fazla olur (teknik olarak
avantajlı).
Z.2.2 Bağlantı iletkenleri:
DKD bağlantı iletkenleri, Çizelge 27’de verilen en küçük kesitlere sahip olmalıdır.
Z.2.3 Salınım koruma uzaklığı lpo:
Bir DKD’nin çalışması sırasında, DKD bağlantı uçlarındaki gerilim, Up/f ile sınırlıdır.
Korunan donanım ile DKD arasındaki uzaklık fazla ise darbelerde salınım olayı oluşur.
Donanımın bağlantı uçları açık devre ise, bu olaydan dolayı, aşırı gerilim 2Up/f’ye kadar
yükselebilir ve Up/f Uw olsa bile donanımda arıza meydana gelebilir.
Salınım koruma uzaklığı lpo, korumanın sağlanabildiği (salınım olayı ve kapasitif yük
göz önüne alındığında) donanım ile DKD arasındaki en büyük uzaklıktır. Bu uzaklık, DKD
teknolojisine, tesisat kurallarına ve yük kapasitesine bağlıdır. Devrenin uzunluğu 10 m’den
daha az veya
ise, salınım koruma uzaklığı lpo göz önüne alınmayabilir.
2/
U
U
fP
/
w
w
fP
/
Not: DKD ile donanım arasındaki en büyük uzaklık 10 m’den daha büyük veya
U
U
2/
olduğunda, salınım koruma uzaklığı aşağıdaki bağıntı kullanılarak tahmin
edilebilir:
k
l
UU
/
w
Burada; k = 25 V/m’dir.
[m]
fP
/
po
Z.2.4 Endüksiyon koruma uzaklığı lpi:
Yapıya veya yapının yakınına yıldırım düşmesi, korunan donanım ile DKD arasındaki
devre döngüsünde aşırı gerilim endükleyebilir. Bu aşırı gerilim UP’ye eklenerek DKD’nin
koruma verimliliğini azaltır. Endüklenen aşırı gerilimler, döngünün boyutları ile artar (hat
güzergahı, devre uzunluğu, PE ile aktif iletkenler arasındaki uzaklık, elektrik ve iletişim
hatları arasındaki döngü alanı) ve manyetik alan şiddetinin zayıflamasıyla azalır (hacimsel
ekranlama ve/veya hat ekranlaması).
Endüksiyon koruma uzaklığı lpi, korumanın sağlanabildiği (endüksiyon olayı göz önüne
alındığında) donanım ile DKD arasındaki en büyük uzaklıktır.
Yıldırımdan dolayı meydana gelen manyetik alanın çok yüksek olduğu göz önüne
alınarak, DKD’ler ile donanım arasındaki döngüyü en aza indirmek gerekir. Aksi halde,
manyetik alan ve endüksiyon etkileri aşağıdaki önlemler alınarak azaltılabilir:
- Binanın (YKB 1) veya odaların (YKB 2 veya daha yukarı YKB’ler) hacimsel
ekranlaması,
- Hat ekranlaması (ekranlı kablolar veya kablo kanalları kullanılması).
Bu önlemlere uyulması durumunda, endüksiyon koruma uzaklığı lpi göz önüne
alınmayabilir.
Not: Çok ağır koşullarda (ekranlı olmayan hatların oluşturduğu büyük döngüler ve
yıldırım akımının endüklediği çok yüksek değerler) endüksiyon koruma uzaklığı lpi aşağıdaki
bağıntı kullanılarak hesaplanır.
l
pi
UU
w
fP
/
h
/
[m]
Elektrik Mühendisleri Odası
755
Yapıya yakın boşalmalar için [V/m]
S
3
Yapıya boşalmalar için (en kötü durum)
[V/m]
Madde G.3’te sözü edilen katsayılar
YKS’den veya YKB 0/1 sınırındaki başka
ekranlardan dolayı hacimsel ekranlama
YKB 1/2 veya daha yüksek YKB’lerin
sınırındaki ekranlardan dolayı hacimsel
ekranlama
İç iletken bağlantıların özellikleri
YKB 0/1’in sınırındaki YKS’den dolayı
ekranlama etkinliğini göz önüne alan bir
katsayı
w [m] kafes genişliğine sahip kafes biçimli
YKS için
Kafes biçimli olmayan YKS için (Ek - R)
Burada;
h
300
.
.
KKK
.
2
S
1
3
000
.
KKK
S
.
S
.
1
2
S
S
h
30
KS1, KS2, KS3
KS1
KS2
KS3
KS0
KS
0
.06,0
w
5,0
K 0
S
K
c
Z.2.5 DKD’lerin koordinasyonu:
DKD korumasında ard arda bağlı DKD’ler, IEC 61643-12 veya IEC 61643-22’ye uygun
imalatçıları, DKD’ler arasındaki enerji
olarak enerjiyi koordine etmelidir. DKD
koordinasyonunun sağlandığına ilişkin yeterli bilgileri vermelidir.
DKD koordinasyonu ile ilgili bilgiler Ek-Y’de verilmiştir.
Z.2.6 DKD korumasına ilişkin tesisat ile ilgili işlem:
Bir DKD koruması aşağıdaki şekilde tesis edilmelidir:
1) Hattın yapıya girişinde (YKB 1’in sınırında, örneğin ana panoda) DKD 1 tesis edilir.
2) Korunacak iç sisteme ilişkin Uw darbe dayanım gerilimi belirlenir.
3) Etkili koruma düzeyinin Up/f Uw olmasını sağlamak için DKD 1’e ilişkin Up1 gerilim
4)
koruma düzeyi seçilir.
lP0/1 ve lPi/1 koruma düzeyleri için istenenler kontrol edilir (Madde Z.2.3 ve Madde
Z.2.4).
3) ve 4)’teki koşullar yerine getirildiği taktirde, donanım, DKD 1 tarafından korunmuş
olur. Aksi taktirde, DKD 2 (DKD 2’lere) ihtiyaç vardır.
5) Donanıma daha yakın olacak şekilde (YKB 2’nin sınırında, örneğin tali dağıtım panosu
veya prizde) DKD 2 (Madde Z.1.2) tesis edilir ve DKD 1 girişi ile enerji koordine edilir
(Madde Z.2.5).
6) Etkili koruma düzeyinin Up/f Uw olmasını sağlamak için DKD 2’ye ilişkin Up2 gerilim
7)
koruma düzeyi seçilir.
lP0/2 ve lPi/2 koruma uzaklıkları için koşullar kontrol edilir (Madde Z.2.3 ve Madde
Z.2.4).
6) ve 7)’deki koşullar yerine getirildiği taktirde, donanım DKD 1 ve DKD 2 tarafından
korunmuş olur. Aksi taktirde, donanıma yakın (örneğin SA tesisat noktasında) ek DKD
3’e (DKD 3’lere) ve DKD 1 ve DKD 2 girişleri ile enerjinin koordine edilmesine ihtiyaç
vardır (Madde Z.2.5)
Elektrik Mühendisleri Odası
756
Elektrik Mühendisleri Odası
TMMOB
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
1954
ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI
ELEKTRİK TESİSLERİ GENEL TEKNİK ŞARTNAMESİ
ve
UYGULAMA ESASLARI
1954
TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası
Ihlamur Sokak No:10 Kat:2 Kızılay/Ankara
Tel: (312) 425 32 72 Faks: (312) 417 38 18
E-Posta: emo@emo.org.tr http://www.emo.org.tr
ANKARA
2012
ISBN:978-605-01-0254-3
EMO YAYIN NO:TY/2011/2
View the original PDF document.
