Yeni AB Makine Tüzüğü (AB) 2023/1230: Türk Üreticiler İçin 2027 Rehberi

2006/42/EC’den (AB) 2023/1230’a: Ne değişiyor?

Avrupa Birliği, on yıllardır makine güvenliğinin temelini oluşturan Makine Direktifi 2006/42/EC’yi yürürlükten kaldırıyor. Yerine, 14 Haziran 2023 tarihinde kabul edilen ve 29 Haziran 2023’te AB Resmî Gazetesi’nde (OJ L 165) yayımlanan (AB) 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü geçiyor. Tüzük 19 Temmuz 2023’te yürürlüğe girdi; ancak asıl yükümlülükler 20 Ocak 2027 itibarıyla uygulanmaya başlayacak.

En temel değişiklik hukuki araçta gizli: Bir ‘direktif’ değil, artık bir ‘tüzük’ söz konusu. Direktifler her üye devletçe ayrı ayrı ulusal mevzuata aktarılırken, tüzükler 27 üye devlette doğrudan ve tek biçimde uygulanır; ulusal aktarım gerektirmez. Bu, üye devletler arasındaki yorum farklarını azaltıyor ve tek pazarda daha yeknesak bir uygulama sağlıyor.

Değişiklik yalnızca biçimsel de değil. Tüzük, son on beş yılda hızla yaygınlaşan dijitalleşme, bağlantılı (connected) makineler, yapay zekâ ve siber güvenlik risklerine yanıt veren yeni esasa ilişkin sağlık ve güvenlik gereklilikleri içeriyor.

Kimler etkilenir?

Tüzük, AB pazarına makine ve ilgili ürün arz eden tüm ‘ekonomik operatörleri’ kapsıyor. Yeni Yasal Çerçeve (New Legislative Framework) mantığıyla, zincirin her halkasına ayrı yükümlülükler tanımlanmış durumda.

• İmalatçılar — AB içindeki üreticiler kadar, AB’ye ihracat yapan üçüncü ülke (Türkiye dahil) üreticileri de doğrudan kapsamda
• AB dışı üreticileri temsil eden yetkili temsilciler
• İthalatçılar ve dağıtıcılar — piyasaya arz zincirindeki doğrulama ve izlenebilirlik görevleriyle
• Piyasada zaten bulunan bir makinede ‘önemli değişiklik’ (substantial modification) yapan taraflar — bu kişiler imalatçı yükümlülüklerini üstlenebilir
• Ayrı makineleri birleştirerek makine grubu (assembly) oluşturan entegratörler

Temel yenilikler ve yükümlülükler

Tüzük, 2006/42/EC’nin genel mantığını korurken teknik gereklilikleri günümüz makinelerine uyarlıyor. Öne çıkan başlıklar şunlar:

• Dijital dokümantasyon: Kullanım talimatları ve AB uygunluk beyanı artık dijital/elektronik formatta sağlanabiliyor. Ancak alıcı talep ederse imalatçı, basılı talimatı ücretsiz olarak ve teslimatta vermek zorunda; talimatlar makinenin öngörülen ömrü boyunca erişilebilir kalmalı.
• Siber güvenlik ve bozulmaya karşı koruma: Güvenlik fonksiyonları yalnızca arıza ve hataya karşı değil, kasıtlı ya da kazara bozulmaya ve kötü niyetli üçüncü taraf müdahalelerine karşı da korunmalı. Bu, esasa ilişkin bir sağlık ve güvenlik gerekliliği hâline geldi.
• Yapay zekâ ve yazılım içeren makineler: Güvenlik fonksiyonunu yerine getiren yazılım bir ‘güvenlik bileşeni’ sayılıyor. Kendi kendine evrilen (self-evolving) davranışa sahip, yapay zekâ tabanlı güvenlik fonksiyonları içeren makineler açıkça kapsama alındı.
• Önemli değişiklik (substantial modification): Piyasadaki bir makinede yeni bir tehlike doğuran ya da mevcut riski artıran esaslı bir değişiklik yapılırsa, bu ‘yeni bir makine’ gibi değerlendirilebilir ve değişikliği yapan taraf imalatçı yükümlülüklerini üstlenir.
• Ekonomik operatör yükümlülükleri: İmalatçı, yetkili temsilci, ithalatçı ve dağıtıcının görevleri (teknik dosya, risk değerlendirmesi, izlenebilirlik, yetkili makamlarla işbirliği vb.) ayrı ayrı ve net biçimde tanımlandı.

Yüksek riskli makineler ve zorunlu üçüncü taraf muayene (Ek I)

Direktifteki Ek IV’ün (Annex IV) yerini artık Ek I alıyor. Yüksek riskli makine ve ilgili ürünler bu ekte listeleniyor ve iki bölüme ayrılıyor.

En kritik değişiklik Ek I Bölüm A’da: Bu kategorilerde imalatçının öz-beyanı (self-declaration) — uyumlaştırılmış standartlar tam olarak uygulansa bile — artık yeterli değil. Piyasaya arz öncesinde zorunlu olarak onaylanmış kuruluş (notified body) tarafından üçüncü taraf uygunluk değerlendirmesi gerekiyor. Bölüm B’deki yüksek riskli kategorilerde ise, uyumlaştırılmış standartların tam uygulanması hâlinde öz-değerlendirme yolu açık kalabiliyor.

Sanayi kaynaklarına göre Bölüm A’da mutlak üçüncü taraf muayene gerektiren yaklaşık altı kategori bulunuyor (örneğin belirli emniyet bileşenleri ve güvenlik fonksiyonu gören yapay zekâ sistemleri). Onaylanmış kuruluşlar AB tarafından atanır; AB pazarına yönelik makine belgelendirmesi bu kuruluşlar aracılığıyla yürütülür.

Önemli tarihler

Tüzüğün takvimi kademeli işliyor; ancak asıl kırılma noktası 2027.

• 14 Haziran 2023 — Tüzüğün kabulü
• 29 Haziran 2023 — AB Resmî Gazetesi’nde yayım (OJ L 165)
• 19 Temmuz 2023 — Yürürlüğe giriş (yayımdan 20 gün sonra)
• 20 Ocak 2024 — Onaylanmış kuruluşlara ilişkin bazı hükümlerin erken uygulanmaya başlaması
• 20 Ocak 2027 — Tüzüğün tam uygulanması ve 2006/42/EC’nin ilgası (yaklaşık 42 aylık geçiş süresinin sonu)

Türk üreticileri için ne anlama geliyor?

AB’ye makine ihraç eden Türk üreticiler, tüzüğün imalatçı yükümlülüklerine doğrudan tabidir. 2027’ye kadar teknik dosyanın gözden geçirilmesi, risk değerlendirmesinin siber güvenlik ve (varsa) yapay zekâ bileşenlerini kapsayacak biçimde güncellenmesi ve dijital talimat altyapısının hazırlanması gerekiyor.

Yüksek riskli (Ek I Bölüm A) bir makine ihraç ediliyorsa, AB’de atanmış bir onaylanmış kuruluşla üçüncü taraf uygunluk değerlendirmesi baştan planlanmalı; bu adım, tedarik ve pazara giriş takvimini doğrudan etkiler. Bu süreçte güncel uyumlaştırılmış standart listelerinin takibi de önem taşıyor.

Makine hangi mevzuata tabi olursa olsun, makinenin elektrik donanımının güvenliği değişmeyen bir teknik temeldir. Bu alanda EN 60204-1 (Makinelerde elektrik donanımı — genel kurallar) referans standarttır ve AES mühendisleri CMSE (Certified Machinery Safety Expert) yetkinliğiyle bu konuda uzman değerlendirme sunar. AES, TÜRKAK akreditasyonlu A tipi elektrik muayene kuruluşudur; makine uygunluk değerlendirmesi ve CE belgelendirmesi ise AB tarafından atanan onaylanmış kuruluşların görev alanındadır. AES’in katkısı, elektrik güvenliği tarafında saha ve mühendislik uzmanlığıyla sınırlıdır.

2006/42/EC ile (AB) 2023/1230: temel farklar

Özetle 20 Ocak 2027, ayrı bir geçiş süresi olmaksızın gelen keskin bir eşik: O tarihten itibaren 2006/42/EC uyarınca yürütülen süreçlerin yeni tüzüğe göre yeniden ele alınması gerekiyor.

• Hukuki araç: Direktif (ulusal mevzuata aktarım) → Tüzük (27 ülkede doğrudan uygulama)
• Dokümantasyon: Ağırlıklı basılı talimat → Dijital talimat esas, talep hâlinde ücretsiz basılı
• Siber güvenlik: Sınırlı/örtük → Bozulmaya ve saldırıya karşı koruma esasa ilişkin gereklilik
• Yapay zekâ ve yazılım: Belirsiz kapsam → Güvenlik fonksiyonu gören yazılım ‘güvenlik bileşeni’, YZ açıkça kapsamda
• Yüksek risk listesi: Ek IV → Ek I (Bölüm A zorunlu üçüncü taraf, Bölüm B esnek)
• Makinede değişiklik: Yasal belirsizlik → ‘Önemli değişiklik’ tanımlı ve yükümlülük doğuruyor

Sık Sorulan Sorular

(AB) 2023/1230 ne zaman uygulanmaya başlıyor?

Tüzük 19 Temmuz 2023’te yürürlüğe girdi, ancak asıl yükümlülükler 20 Ocak 2027 itibarıyla uygulanıyor. Aynı tarihte Makine Direktifi 2006/42/EC yürürlükten kalkıyor.

Makine Direktifi 2006/42/EC hâlâ geçerli mi?

Evet, 19 Ocak 2027’ye kadar geçerli. 20 Ocak 2027’den itibaren yerini tüzüğe bırakıyor ve ayrı bir geçiş süresi tanınmıyor; o tarihten sonra piyasaya arz yeni tüzüğe göre yapılıyor.

Yüksek riskli makineler için imalatçının öz-beyanı yeterli mi?

Ek I Bölüm A’daki kategorilerde hayır. Uyumlaştırılmış standartlar tam uygulansa bile onaylanmış kuruluş (notified body) tarafından üçüncü taraf uygunluk değerlendirmesi zorunlu. Bölüm B’de ise standartların tam uygulanması hâlinde öz-değerlendirme yolu açık kalabiliyor.

Kullanım talimatını yalnızca dijital vermek yeterli mi?

Kural olarak evet; kullanım talimatları ve AB uygunluk beyanı dijital formatta sağlanabiliyor. Ancak alıcı talep ederse imalatçı, basılı nüshayı ücretsiz olarak ve teslimatta vermek zorunda.

AES makineler için CE belgesi veya onaylanmış kuruluş hizmeti veriyor mu?

Hayır. AES, TÜRKAK akreditasyonlu A tipi elektrik muayene kuruluşudur; makine CE/uygunluk değerlendirmesi AB’de atanan onaylanmış kuruluşların görev alanındadır. AES’in rolü, EN 60204-1 kapsamında makine elektrik güvenliğinde CMSE uzmanlığıyla sınırlıdır.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve bir uygunluk/danışmanlık hizmeti taahhüdü içermez. Sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.