Kaynak Muayenesinin Amacı ve Kapsamı

Kaynak muayenesi, bir kaynaklı birleştirmenin (dikişin) tasarım ve standart gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığını belirlemek için yapılan teknik değerlendirmedir. Amaç, kaynak dikişinin bütünlüğünü doğrulamak ve taşıyıcı ya da basınç tutan yapıların güvenliğini etkileyebilecek süreksizlikleri erken aşamada tespit etmektir.

Bu sayfa özel olarak kaynak dikişi kalitesi ile kaynak prosedürü ve kaynakçı yeterliliği konularına odaklanır. Kaynak muayenesinde başvurulan tahribatsız muayene yöntemlerinin genel anlatımı ile API 510/570 gibi ekipman bütünlüğü ve kullanıma uygunluk (FFS) değerlendirmeleri, sitemizde ayrı sayfalarda ele alınmaktadır.

  • Dikiş bütünlüğünün ve süreklilik durumunun doğrulanması
  • Süreksizliklerin (kusurların) türü, boyutu ve konumunun belirlenmesi
  • Kaynak prosedürü (WPS) ve kaynakçı yeterliliğinin kayıtlarla ilişkilendirilmesi
  • Kabul kriterlerinin ilgili standart/koda göre değerlendirilmesi

Sık Karşılaşılan Kaynak Kusurları

Kaynak süreksizlikleri, her biri farklı nedenlerden kaynaklanan ve ilgili kod kapsamında tanımlanan kabul sınırlarına göre değerlendirilen çeşitli türlere ayrılır. Bir süreksizliğin kusur (kabul edilemez) sayılıp sayılmadığı, uygulanan standarttaki kabul kriterine bağlıdır.

  • Çatlak (soğuk/sıcak çatlak dahil)
  • Gözenek (porozite) ve gaz boşlukları
  • Cüruf kalıntısı (curuf hapsi)
  • Füzyon (ergime) eksikliği
  • Nüfuziyet (penetrasyon) eksikliği
  • Yanma oluğu (undercut) ve profil hataları

İlgili Standartlar ve Kapsamları

Kaynak muayenesi ile prosedür ve personel yeterliliği farklı standart ailelerince yönetilir. Aşağıdaki ayrım, hangi standardın hangi amaca hizmet ettiğini netleştirmek içindir; standartların birbirinin yerine geçmediğini vurgulamak önemlidir. Örneğin ASME Section IX’e göre yeterli bir kaynakçı, otomatik olarak AWS D1.1 kapsamında yeterli sayılmaz; bunun tersi de geçerlidir.

  • AWS D1.1 (Yapısal Çelik Kaynak Kodu): Karbonlu ve düşük alaşımlı çeliklerden yapılan kaynaklı çelik yapıların imalat, montaj ve muayenesini kapsar. Genellikle 3 mm ve üzeri kalınlıktaki yapısal çelikler için kullanılır; belirli ortak birleşimler için ön onaylı (prequalified) prosedürlere izin verir. Bir ABD standardıdır.
  • ASME BPVC Section IX (Kazan ve Basınçlı Kap Kodu, Bölüm IX): Kaynak ve lehim prosedürleri ile personel (kaynakçı/operatör) yeterliliğinin vasıflandırılmasını düzenler. Basınç tutan ekipmanlarda kullanılır ve ön onaylı prosedür kabul etmez; her WPS, test edilmiş bir PQR ile desteklenmek zorundadır. Bir ABD standardıdır.
  • TS EN ISO 9606 (Kaynakçıların Yeterlilik Sınavı): Ergitme kaynağı yapan kaynakçıların sınavla belgelendirilmesine ilişkin şartları tanımlar. Türkiye/AB bağlamında yaygın olarak kullanılır.
  • TS EN ISO 15614 (Kaynak Prosedürlerinin Vasıflandırılması / WPQR): Metalik malzemeler için kaynak prosedürlerinin deney yoluyla onaylanmasını (WPQR) düzenler; TS EN ISO 15609 ile birlikte WPS hazırlanmasında esas alınır.

Temel Kavramlar: WPS, PQR/WPQR ve Kaynakçı Yeterliliği

Kaynaklı imalatın kalite güvencesi üç temel unsura dayanır: onaylı bir kaynak prosedürü, bu prosedürün deneyle doğrulanması ve prosedürü uygulayacak kaynakçının yeterliliği. Bu kavramlar hem ASME hem de EN ISO standart ailelerinde benzer mantıkla, farklı terim ve ayrıntılarla tanımlanır.

  • WPS (Kaynak Prosedür Şartnamesi): Kaynak yöntemini, ağız hazırlığını, ilave metali, akım/voltaj, pozisyon, paso sayısı gibi parametreleri tanımlayan yazılı talimat.
  • PQR / WPQR (Prosedür Onay Kaydı): Bir WPS’in gerçek deney parçaları üzerinde uygulanıp tahribatlı/tahribatsız deneylerle doğrulandığını gösteren kayıt.
  • Kaynakçı Yeterliliği: Kaynakçının belirli bir yöntem, malzeme grubu ve pozisyon aralığında kabul edilebilir kalitede kaynak yapabildiğinin sınavla kanıtlanması. TS EN ISO 9606-1’e göre belge genellikle üç yıl geçerli olup periyodik olarak teyit/yenileme gerektirir.

Kaynakta Kullanılan Muayene Yöntemleri ve Kabul Kriterleri

Kaynak dikişlerinin değerlendirilmesinde çeşitli tahribatsız muayene yöntemleri kullanılır. Bu sayfada yöntemler yalnızca liste olarak anılmaktadır; her yöntemin ilkeleri, uygulama alanı ve sınırları için sitemizdeki tahribatsız muayene sayfasına bakınız.

Bir dikişin kabul edilip edilmediği, tespit edilen süreksizliğin türüne, boyutuna ve konumuna göre ilgili kodun kabul kriterleriyle karşılaştırılarak belirlenir. Kabul sınırları koda göre değişir; örneğin AWS D1.1, ASME BPVC Section IX ve TS EN ISO standart aileleri farklı eşikler ve değerlendirme yaklaşımları içerebilir. Bu nedenle muayene her zaman projeye uygulanan standart/şartname referansıyla yürütülmelidir.

  • Görsel muayene (VT)
  • Sıvı penetrant muayene (PT)
  • Manyetik parçacık muayene (MT)
  • Radyografik muayene (RT)
  • Ultrasonik muayene (UT / faz dizili UT: PAUT)
  • Yöntem ilkeleri için: bkz. tahribatsız muayene sayfamız

Uygulama Alanları ve Türkiye/AB ile Uluslararası Bağlam

Kaynak muayenesi ile prosedür/kaynakçı yeterliliği değerlendirmeleri; çelik konstrüksiyon (yapısal çelik), basınçlı kap ve boru imalatı ile endüstriyel yapılarda yaygın olarak talep edilir. Uygulanacak standart, projenin niteliğine ve müşteri/şartname gereksinimlerine göre belirlenir.

Türkiye ve AB bağlamında TS EN ISO 9606 (kaynakçı) ve TS EN ISO 15614 (prosedür) gibi standartlar yaygın olarak kullanılır. AWS D1.1 ve ASME BPVC Section IX ise ABD kaynaklı standartlar olup Türkiye’de doğrudan zorunlu mevzuat niteliği taşımaz; ancak ihracat projelerinde, çok uluslu işlerde veya müşteri/ana yüklenici şartnamesi gereği bu standartlara göre değerlendirme sıklıkla talep edilir. Hangi standardın uygulanacağı sözleşme ve şartname ile netleştirilmelidir.

  • Çelik konstrüksiyon ve yapısal çelik: sıklıkla AWS D1.1 veya EN standartları
  • Basınçlı kap ve boru imalatı: sıklıkla ASME BPVC Section IX veya EN ISO 15614/9606
  • Endüstriyel yapılar ve tesis montajı
  • İhracat/uluslararası proje: AWS/ASME şartname gereği talep edilebilir

Bilgilendirme Notu

Bu sayfa yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve genel bir teknik özet sunar; belirli bir proje için standart seçimi, muayene planı ve kabul kriterleri her durumda ilgili koda ve şartnameye göre ayrıca değerlendirilmelidir.

AES Innovation, kaynak muayenesi ve WPS/kaynakçı yeterliliği konularında standart referanslı teknik değerlendirme ve bilgilendirme sağlar; sonuçlar yetkili mühendis (makine mühendisi) teknik raporu olarak sunulur. AES’in akreditasyon kapsamı yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı alanı ile sınırlıdır; bu sayfada anlatılan kaynak muayenesi ve personel/prosedür yeterliliği konuları bu akreditasyon kapsamında değildir. AES, kaynakçı belgesi veya personel sertifikası düzenlemez, akredite muayene ya da personel belgelendirme hizmeti vermez; kaynakçı ve prosedür belgelendirmesi TS EN ISO/IEC 17024 kapsamında akredite ve yetkili belgelendirme kuruluşlarınca yürütülür.

İlgili Hizmetler

Sık Sorulan Sorular

WPS nedir?

WPS (Kaynak Prosedür Şartnamesi), bir kaynağın nasıl yapılacağını tanımlayan yazılı talimattır. Kaynak yöntemini, ağız hazırlığını, ilave metali, akım/voltaj değerlerini, kaynak pozisyonunu ve paso sayısı gibi parametreleri içerir. WPS’in geçerliliği, deneyle doğrulanmış bir PQR/WPQR kaydına dayanır.

AWS D1.1 ile ASME BPVC Section IX arasındaki fark nedir?

AWS D1.1 esas olarak yapısal çelik kaynaklı yapıların imalat, montaj ve muayenesini kapsar ve belirli ortak birleşimler için ön onaylı (prequalified) prosedüre izin verir. ASME BPVC Section IX ise basınç tutan ekipmanlarda kaynak/lehim prosedürü ve personel yeterliliğini düzenler ve ön onaylı prosedür kabul etmez; her WPS test edilmiş bir PQR ile desteklenmelidir. Birine göre yeterlilik, diğerine otomatik geçerlilik sağlamaz.

AWS D1.1 ve ASME standartları Türkiye’de zorunlu mu?

AWS D1.1 ve ASME BPVC Section IX ABD kaynaklı standartlardır ve Türkiye’de doğrudan zorunlu mevzuat niteliği taşımaz. Türkiye/AB bağlamında TS EN ISO 9606 ve TS EN ISO 15614 gibi standartlar yaygındır. AWS/ASME uygulaması genellikle ihracat, uluslararası proje veya müşteri şartnamesi gereği talep edilir; hangi standardın kullanılacağı sözleşmeyle belirlenir.

Kaynakçı sertifikası nasıl alınır?

Kaynakçı yeterlilik belgesi (örneğin TS EN ISO 9606-1’e göre), yetkili ve TS EN ISO/IEC 17024 kapsamında akredite bir belgelendirme kuruluşu gözetiminde sınav parçası kaynatılıp gerekli muayenelerin başarılı olmasıyla düzenlenir. Belge genellikle üç yıl geçerlidir ve periyodik teyit/yenileme gerektirir. AES bu belgeyi düzenlemez; bu süreç yetkili belgelendirme kuruluşlarınca yürütülür.

Bir süreksizlik ne zaman kusur sayılır?

Kaynaktaki her süreksizlik reddi gerektirmez. Bir süreksizliğin kabul edilemez kusur sayılıp sayılmadığı, türüne, boyutuna ve konumuna göre uygulanan kodun (örneğin AWS D1.1, ASME BPVC Section IX veya ilgili TS EN ISO standardı) kabul kriterleriyle karşılaştırılarak belirlenir. Kabul sınırları koda göre değişir.

AES bu değerlendirmeyi yapıyor mu?

AES Innovation, kaynak muayenesi ile WPS/kaynakçı yeterliliği konularında standart referanslı teknik değerlendirme ve bilgilendirme sunar ve sonuçları yetkili mühendis (makine mühendisi) teknik raporu olarak iletir. Ancak AES akredite muayene veya personel belgelendirme hizmeti vermez, kaynakçı belgesi/personel sertifikası düzenlemez; AES’in akreditasyonu yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı alanı ile sınırlıdır.