Neden Bu Bilgilendirme?

Bir makinenin ne kadar gürültü yaydığı, artık yalnızca konfor değil; ürünün Avrupa pazarına girebilmesinin bir koşuludur. AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230 kapsamında makinelerin gürültü emisyon değerlerinin beyan edilmesi, CE teknik dosyasının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Türk makine ihracatçıları için bu, ürünün akustik davranışını tanımlı ve tekrarlanabilir yöntemlerle karakterize etmek anlamına gelir.

Bu sayfa, makine ve ekipmanların ses gücü seviyesi (gürültü emisyonu) tayininde kullanılan üç temel standardı — ISO 3744, ISO 9614 ve ISO 11202 — kavramsal düzeyde açıklamak üzere hazırlanmış bir bilgilendirme metnidir. Amaç, kesin sayısal limitler vermek değil; kavramların, yöntemlerin ve beyan yükümlülüğünün doğru anlaşılmasına katkı sağlamaktır.

Kritik Kavram: Ses Gücü ile Ses Basıncı Arasındaki Fark

Gürültü emisyonu konusundaki en yaygın karışıklık, ses gücü (sound power) ile ses basıncı (sound pressure) kavramlarının birbirine karıştırılmasıdır. Bu ikisi farklı fiziksel büyüklüklerdir ve karıştırıldıklarında beyan hatalarına yol açarlar.

Ses gücü, kaynağın kendisine ait bir özelliktir: makinenin birim zamanda tüm yönlere yaydığı toplam akustik enerjidir. Konuma, mesafeye veya ortama bağlı değildir; kaynağı tanımlayan içsel bir büyüklüktür ve ses gücü seviyesi (LW veya A-ağırlıklı hâliyle LWA) olarak ifade edilir.

Ses basıncı ise uzaydaki bir noktadaki alanın özelliğidir: mesafeye, ortamın yansıtıcılığına, engellere ve ölçüm konumuna bağlı olarak değişir. Bir kişinin belirli bir noktada gerçekte ‘duyduğu’ şey ses basıncıdır ve emisyon ses basıncı seviyesi (LpA) olarak ifade edilir.

Pratik sonuç şudur: aynı makine, aynı ses gücüne sahip olduğu hâlde, açık bir sahada bir mesafede düşük, yankılı bir atölyede daha yüksek ses basıncı okuması verebilir. Bu nedenle ürünlerin objektif biçimde karşılaştırılması ve beyan edilmesi için standart koşullarda türetilen ses gücü seviyesi kullanılırken; operatörün maruz kaldığı akustik ortam çalışma yeri emisyon ses basıncı ile tanımlanır.

• Ses gücü (LWA): kaynağın toplam yaydığı enerji; konumdan bağımsız; ürün karşılaştırması ve beyan için temel büyüklük.
• Ses basıncı (LpA): belirli bir noktadaki alan büyüklüğü; mesafe ve ortama bağlı; operatörün deneyimlediği seviye.
• Ses gücü doğrudan ölçülmez; ISO 3744 ve ISO 9614’te ses basıncı veya ses şiddeti ölçümlerinden hesaplanır.

Bu Ölçüm, İSG Ortam-Maruziyet Ölçümünden Farklıdır

Önemli bir ayrım: bu sayfada ele alınan ölçümler makinenin gürültü emisyonunun karakterizasyonudur — yani ürünün akustik özelliğini üreticinin beyanı için belirlemektir. Bu, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) kapsamındaki işyeri gürültü maruziyeti ölçümlerinden farklı bir amaca hizmet eder.

İSG maruziyet ölçümlerinde tipik olarak çalışanın bir vardiya boyunca maruz kaldığı günlük gürültü maruziyet düzeyi (örneğin LEX,8h) değerlendirilir; bu, mevcut bir işyerindeki çalışanı korumaya yöneliktir ve birden çok kaynağı, ortamı ve süreyi kapsar. Makine emisyon standartları (ISO 3744, ISO 9614, ISO 11202) ise tek bir makinenin tanımlı çalışma koşulundaki emisyonunu izole ederek, ürün üzerinden karşılaştırılabilir bir değer üretir.

Kısacası: emisyon karakterizasyonu ‘bu makine ne yayıyor?’ sorusuna; maruziyet ölçümü ise ‘bu çalışan ne kadarına maruz kalıyor?’ sorusuna yanıt verir. İki alan birbirini tamamlar ancak yöntemleri ve amaçları farklıdır.

ISO 3744 — Ses Basıncından Ses Gücü Tayini (Mühendislik Sınıfı)

ISO 3744, gürültü kaynaklarının ses gücü seviyelerinin ses basıncı kullanılarak belirlenmesine yönelik mühendislik sınıfı (sınıf 2 / doğruluk) bir yöntemdir. Standardın tam başlığı, ‘yansıtıcı bir düzlem üzerinde esasen serbest alan’ koşullarına atıf yapar.

Yöntemin temel mantığı, makineyi saran bir ölçüm yüzeyi (zarf yüzeyi) tanımlanması ve bu yüzey üzerindeki belirlenmiş mikrofon konumlarında ses basıncı seviyelerinin ölçülmesidir. Ölçülen ses basıncı değerleri ve ölçüm yüzeyinin alanı kullanılarak kaynağın ses gücü seviyesi hesaplanır. Ölçüm yüzeyi genellikle makineyi çevreleyen bir yarım küre veya dikdörtgen prizma (kutu) biçiminde seçilir.

Uygun ölçüm ortamı, bir veya daha fazla yansıtıcı düzlem yakınında, akustik serbest alanı yaklaşık olarak sağlayan bir ortamdır (ör. nitelikli bir yarı-anekoik oda ya da uygun bir açık alan). İdeal olmayan ortamlar için standart, ortam düzeltmeleri uygulama yordamları içerir. Yöntem sürekli, süreksiz ve dalgalı gürültü tiplerine uygulanabilir. ISO 3744, AB Makine mevzuatı kapsamında sıklıkla temel gürültü emisyon standardı olarak anılır.

ISO 9614 — Ses Şiddeti (Intensity) Yöntemiyle Ses Gücü Tayini

ISO 9614 serisi, ses gücü seviyesini ses şiddeti (sound intensity) ölçümlerinden belirler. Ses basıncı yöntemlerinden farkı, ölçüm yüzeyine dik ses şiddeti bileşeninin doğrudan ölçülmesidir; bu da özel bir ses şiddeti probu (iki mikrofonlu) gerektirir.

Ses şiddeti yönteminin belirgin bir avantajı, arka plan gürültüsünün ve yansımaların etkisine karşı görece daha dayanıklı olması ve birçok durumda in situ (makinenin bulunduğu yerde) ölçüme olanak tanımasıdır. Bu, büyük veya taşınamaz makineler ile ideal akustik ortamın sağlanamadığı sahalar için değerli bir seçenektir.

Seri farklı yordamlar içerir: ISO 9614-1 ayrık noktalarda ölçüm, ISO 9614-2 tarama (scanning) ile ölçüm ve ISO 9614-3 tarama yoluyla hassas (precision) ölçüm yöntemini tanımlar. Ölçümün geçerliliği, standartta tanımlı alan göstergeleri (field indicators) ve kriterler ile değerlendirilir; bu göstergeler sonucun güvenilir olup olmadığının bir ölçüsüdür.

ISO 11202 — Çalışma Yeri Emisyon Ses Basıncı Seviyesi

ISO 11202, makine ve ekipmanların yaydığı gürültünün, bir çalışma yerinde (operatör pozisyonu) ve belirlenen diğer konumlarda emisyon ses basıncı seviyesi (LpA) olarak, in situ koşullarında belirlenmesine yöneliktir. Bu standart, ses gücünü değil, operatörün konumundaki emisyon ses basıncını hedefler.

Çalışma yeri operatör tarafından işgal edilen konumdur; açık alanda, makinenin çalıştığı odada, makineye sabit bir kabinde veya makineden ayrı bir muhafaza içinde bulunabilir. Emisyon ses basıncı seviyeleri A-ağırlıklı (dB(A)) olarak belirlenir; gerektiğinde frekans bantlarındaki seviyeler ve C-ağırlıklı tepe (peak) değerleri de belirlenebilir.

Standart, ideal olmayan ortamlarda ölçülen değerlere uygulanacak, tanımlı bir üst sınıra tabi yaklaşık ortam düzeltmesi belirleme yöntemleri sağlar. Bu düzeltme sınırı aşıldığında, daha kontrollü ortam veya farklı bir yöntem gerekebilir. ISO 11202, ses gücü standartlarıyla (ISO 3744 / ISO 9614) birlikte, makinenin gürültü beyanını tamamlayan operatör konumu bilgisini üretir.

Ölçüm Ortamı, Doğruluk Sınıfları ve A-Ağırlıklı Seviye

Gürültü emisyonu ölçümlerinin güvenilirliği, büyük ölçüde ölçüm ortamına ve seçilen yöntemin doğruluk sınıfına bağlıdır. Standartlar genellikle laboratuvar (precision / sınıf 1), mühendislik (engineering / sınıf 2) ve tarama (survey / sınıf 3) düzeylerinde yöntemler tanımlar; ISO 3744 mühendislik sınıfı bir yöntemdir. Daha yüksek doğruluk, daha kontrollü ortam ve daha katı ölçüm koşulları gerektirir.

Ortam gereksinimleri arasında yeterli serbest alan koşulu, arka plan gürültüsünün ölçülen sinyale göre yeterince düşük olması ve — ilgili yöntemde — ortam düzeltme değerlerinin tanımlı sınırlar içinde kalması yer alır. Bu koşullar sağlanmadığında ölçüm geçersiz sayılabilir veya belirsizliği artar.

Emisyon değerleri tipik olarak A-ağırlıklı seviye (dB(A)) olarak ifade edilir. A-ağırlığı, insan kulağının farklı frekanslara duyarlılığını yaklaşık olarak modelleyen bir frekans ağırlıklandırmasıdır; böylece tek bir sayı, algılanan gürültüyle daha iyi ilişkilenir. Kesin sayısal eşikler makine tipine, çalışma koşuluna ve uygulanan yönteme göre değiştiğinden, bu sayfada belirli dB limitleri verilmemiştir; nihai değerlendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

• Doğruluk sınıfları: laboratuvar (precision), mühendislik (engineering), tarama (survey).
• Ortam koşulları: serbest alan yeterliliği, düşük arka plan gürültüsü, sınırlı ortam düzeltmesi.
• A-ağırlıklı seviye dB(A): insan işitmesine göre ağırlıklandırılmış tek sayısal gösterge.

AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230 ve Gürültü Emisyon Beyanı

AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230, gürültünün kaynağında azaltılmasını ve makinenin gürültü emisyon değerlerinin açıkça beyan edilmesini temel sağlık ve güvenlik gereklilikleri arasında güçlendirilmiş biçimde ele alır. Tüzük, önceki Makine Direktifi 2006/42/AT’nin yerini almaktadır.

Uygulamada üretici, makinenin gürültü emisyon değerlerini kullanma talimatında ve teknik dosyada beyan eder. Bu beyan genellikle çalışma yerlerindeki emisyon ses basıncı seviyesini (LpA) ve — belirli eşikler aşıldığında — makinenin yaydığı ses gücü seviyesini (LWA) içerir. Ses gücü seviyesinin belirlenmesinde ISO 3744 gibi temel gürültü emisyon standartları esas alınır; operatör konumu için ise ISO 11202 gibi emisyon ses basıncı standartları kullanılır.

Türk makine ihracatçıları açısından bu, ürünün akustik karakterizasyonunun tanımlı, tekrarlanabilir ve izlenebilir yöntemlerle yapılmasını ve sonuçların CE teknik dosyasına doğru biçimde işlenmesini gerektirir. Beyan edilecek değerlerin, ölçüm koşullarının ve belirsizliklerin doğru raporlanması, uygunluğun ve pazara erişimin sürdürülebilirliği açısından kritiktir.

Hangi sektörler? Makine imalatı ve ihracatı yapan tüm alanlar bu kapsamdadır: metal işleme tezgâhları, plastik ve enjeksiyon makineleri, gıda ve ambalaj makineleri, tekstil makineleri, kompresörler ve pompalar, jeneratörler, tarım ve iş makineleri, HVAC ekipmanları ve elektrikli/elektronik ekipman üreticileri. Açık alanda kullanılan bazı ekipman türleri için ayrıca ilgili dış mekân gürültü mevzuatı da değerlendirilmelidir.

Bilgilendirme Notu

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve yetkili mühendis teknik değerlendirmesi çerçevesindedir. Bir makineye uygulanacak ölçüm yöntemi (ISO 3744, ISO 9614 veya ISO 11202), ilgili doğruluk sınıfı, beyan edilecek büyüklükler ve ölçüm belirsizliği; makinenin tipine, çalışma koşuluna ve yürürlükteki mevzuata göre yetkili mühendis tarafından belirlenmelidir.

AES bir Onaylanmış Kuruluş (Notified Body) veya belgelendirme kuruluşu DEĞİLDİR. AES; TÜRKAK tarafından yalnızca ‘6.1 Elektrik Tesisatı’ kapsamında akredite A tipi muayene kuruluşudur. Bu sayfa akreditasyon, belgelendirme veya CE işareti verildiği anlamına gelmez; genel bir teknik bilgilendirme sunar.

İlgili Hizmetler

• Makine CE Uygunluğu ve Risk Değerlendirmesi
• İş Sağlığı ve Güvenliği Ortam Ölçümleri

Sık Sorulan Sorular

Ses gücü seviyesi ile ses basıncı seviyesi aynı şey midir?

Hayır. Ses gücü (LWA) kaynağın toplam yaydığı akustik enerjidir ve konumdan bağımsızdır; makineyi karşılaştırmak ve beyan etmek için kullanılır. Ses basıncı (LpA) ise belirli bir noktadaki, mesafe ve ortama bağlı olarak değişen büyüklüktür ve operatörün gerçekte duyduğu seviyeyi tanımlar. Ses gücü doğrudan ölçülmez; standart koşullarda ses basıncı veya ses şiddeti ölçümlerinden hesaplanır.

ISO 3744, ISO 9614 ve ISO 11202 arasındaki fark nedir?

ISO 3744, makineyi saran bir zarf yüzeyi üzerinde ses basıncı ölçerek ses gücü seviyesini belirleyen mühendislik sınıfı bir yöntemdir. ISO 9614, ses gücünü ses şiddeti (intensity) ölçümlerinden belirler ve genellikle in situ koşullara daha uygundur. ISO 11202 ise ses gücünü değil, operatörün çalışma yerindeki emisyon ses basıncı seviyesini (LpA) belirler. Üçü birlikte makinenin gürültü emisyon profilini tamamlar.

Bu ölçümler işyeri gürültü maruziyeti (İSG) ölçümüyle aynı mı?

Hayır. Bu standartlar makinenin gürültü emisyonunu karakterize eder, yani ürünün akustik özelliğini beyan için belirler. İSG kapsamındaki maruziyet ölçümleri ise çalışanın bir vardiya boyunca maruz kaldığı gürültü düzeyini (örneğin LEX,8h) değerlendirir ve mevcut işyerindeki çalışanı korumaya yöneliktir. Amaçları ve yöntemleri farklıdır; birbirini tamamlar.

AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230 gürültü konusunda ne gerektiriyor?

Tüzük, gürültünün kaynağında azaltılmasını ve makinenin gürültü emisyon değerlerinin açıkça beyan edilmesini gerektirir. Üretici, çalışma yerlerindeki emisyon ses basıncı seviyesini ve belirli eşikler aşıldığında ses gücü seviyesini kullanma talimatında ve CE teknik dosyasında beyan eder. Ses gücü tayini için ISO 3744 gibi temel emisyon standartları esas alınır.

Hangi sektörlerin bu beyanı yapması gerekir?

Avrupa pazarına makine veya ekipman sunan tüm imalatçı ve ihracatçılar kapsamdadır: metal işleme, plastik, gıda ve ambalaj, tekstil, kompresör ve pompa, jeneratör, tarım ve iş makineleri, HVAC ve elektrikli/elektronik ekipman üreticileri gibi. Uygulanacak yöntem ve beyan kapsamı makine tipine göre değişir ve yetkili mühendisçe belirlenir.

AES bu ölçümlerle ilgili belgelendirme veya CE işareti veriyor mu?

Hayır. AES bir Onaylanmış Kuruluş (Notified Body) veya belgelendirme kuruluşu değildir ve bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. AES, TÜRKAK tarafından yalnızca ‘6.1 Elektrik Tesisatı’ kapsamında akredite bir A tipi muayene kuruluşudur. Bu sayfadaki değerlendirmeler yetkili mühendis teknik değerlendirmesi çerçevesindedir.