Neden Sera Gazı Muhasebesi Gerekiyor?

Bu sayfa, sera gazı (GHG) muhasebesi ile ISO 14064 ve ISO 14067 standartları hakkında objektif bir bilgilendirme sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Sera gazı emisyonlarının tutarlı, şeffaf ve karşılaştırılabilir biçimde ölçülmesi ve raporlanması; ihracat, kurumsal sürdürülebilirlik raporlaması ve düzenleyici uyum bakımından giderek daha belirleyici hâle gelmektedir.

Avrupa Birliği’ne demir-çelik, çimento ve alüminyum gibi ürün grupları ihraç eden Türk üreticileri için AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) doğrudan bir gerekçe oluşturur. Bunun yanında yatırımcı beklentileri, tedarik zinciri talepleri ve kurumsal iklim hedefleri de kuruluşları emisyonlarını izlemeye yöneltmektedir.

• İhracat pazarına erişim: AB’ye yapılan ihracatta gömülü emisyon raporlama yükümlülüğü
• Kurumsal raporlama: sürdürülebilirlik ve iklim beyanlarının veriye dayandırılması
• Tedarik zinciri baskısı: müşterilerin ürün bazında karbon verisi talebi
• Risk yönetimi: karbon maliyetlerinin öngörülmesi ve azaltım fırsatlarının belirlenmesi

ISO 14064 Ailesi: Üç Bölümün Kapsamı

ISO 14064 standardı, sera gazı emisyonlarının niceliklendirilmesi, raporlanması ve doğrulanması için çerçeve sunan üç bölümden oluşur. Her bölüm farklı bir seviyeyi ele alır ve birbirini tamamlar.

• ISO 14064-1: Kuruluş (organizasyon) seviyesinde sera gazı envanterinin tasarımı, geliştirilmesi ve raporlanmasına ilişkin ilke ve gereklilikleri belirler; kuruluşun karbon ayak izinin temelini oluşturur.
• ISO 14064-2: Proje seviyesinde emisyon azaltımlarının ve uzaklaştırmalarının niceliklendirilmesi, izlenmesi ve raporlanmasına yönelik gereklilikleri kapsar.
• ISO 14064-3: Sera gazı beyanlarının geçerli kılınması (validation) ve doğrulanması (verification) için ilke, gereklilik ve rehberliği tanımlar; bağımsız kuruluşlar tarafından kullanılır.

ISO 14067: Ürün Karbon Ayak İzi

ISO 14067, bir ürünün karbon ayak izinin (Product Carbon Footprint) niceliklendirilmesi ve raporlanmasına ilişkin ilke ve gereklilikleri belirler. Kuruluş seviyesindeki ISO 14064-1’in aksine, ISO 14067 tek bir ürüne odaklanır ve yaşam döngüsü değerlendirmesi (LCA) yöntemine dayanır; ISO 14040 ve ISO 14044 ile uyumludur.

Ürün karbon ayak izi çalışmasının sınırları çalışmanın amacına göre belirlenir. Yaygın yaklaşımlar hammaddeden fabrika çıkışına kadar olan beşikten kapıya (cradle-to-gate) ve ürünün kullanım ve bertaraf aşamalarını da içeren beşikten mezara (cradle-to-grave) kapsamlarıdır. CBAM bağlamında genellikle üretim aşamasına odaklanan gömülü emisyon hesabı öne çıkar.

Kapsam 1, 2 ve 3 (Scope) Emisyonları

Emisyonlar, kaynağına göre üç kapsama ayrılır. Bu ayrım, GHG Protokolü (Greenhouse Gas Protocol) ile de uyumludur ve ISO 14064-1 raporlamasında yaygın olarak kullanılır.

• Kapsam 1 (doğrudan): Kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan çıkan doğrudan emisyonlar (örneğin yakıt yakma, süreç emisyonları).
• Kapsam 2 (dolaylı – enerji): Satın alınan elektrik, ısı veya buhar üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar.
• Kapsam 3 (diğer dolaylı): Tedarik zinciri, satın alınan mal ve hizmetler, ulaşım, ürün kullanımı gibi değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar.

GHG Protokolü ile İlişki

GHG Protokolü, sera gazı muhasebesi için en yaygın kullanılan uluslararası raporlama çerçevesidir ve Kapsam 1/2/3 kavramını yaygınlaştırmıştır. ISO 14064-1 ile GHG Protokolü birbiriyle uyumlu ve büyük ölçüde tamamlayıcı araçlardır; birçok kuruluş envanterini iki çerçeveyi birlikte gözeterek hazırlar.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; kuruluşunuza uygun raporlama çerçevesinin, kapsam sınırlarının ve hesaplama yönteminin belirlenmesi, projeye özgü koşulların değerlendirilmesini gerektirir.

CBAM: AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması

CBAM (AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması), (EU) 2023/956 sayılı Tüzük ile kurulmuştur. Mekanizma, kapsamdaki ürünlerin AB’ye ithalatında gömülü (embedded) emisyonların hesaplanmasını ve raporlanmasını gerektirir. Bu durum, AB’ye ihracat yapan Türk üreticilerinin ürün bazında güvenilir emisyon verisi üretmesini pratik bir zorunluluk hâline getirir.

CBAM kapsamındaki altı sektör; demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik olarak belirlenmiştir. İhracatçılar için doğru, izlenebilir ve doğrulanabilir emisyon verisi üretmek, mekanizmaya uyumun temelini oluşturur. Somut yükümlülükler ve güncel oranlar için yürürlükteki AB mevzuatı ve uygulama esasları izlenmelidir; bu sayfada sayısal emisyon değeri veya oran verilmemektedir.

• Kapsanan sektörler: demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, hidrojen, elektrik
• Odak: ithal edilen ürünlerin gömülü emisyonlarının hesaplanması ve raporlanması
• Dayanak: (EU) 2023/956 sayılı AB Tüzüğü ve ilgili uygulama düzenlemeleri

Doğrulama (Verification) ve Geçerli Kılma (Validation) Farkı

ISO 14064-3 kapsamında iki farklı bağımsız değerlendirme türü tanımlanır. Doğrulama (verification) geçmişe dönük verilere odaklanır; gerçekleşmiş bir sera gazı beyanının belirli bir güvence düzeyinde teyit edilmesidir. Geçerli kılma (validation) ise ileriye dönük tahmin, plan ve projeksiyonların makul olup olmadığının değerlendirilmesidir.

Sera gazı beyanlarının bağımsız doğrulaması, TÜRKAK gibi akreditasyon kurumlarınca ISO 14065’e göre akredite edilmiş doğrulama kuruluşlarınca yürütülür. ISO 14065, bu kuruluşların yetkinlik ve tarafsızlık gerekliliklerini tanımlar. Doğrulama ile karbon ayak izi çalışması, farklı yetkinlik alanlarına sahip taraflarca yürütülen ayrı faaliyetlerdir.

Kuruluşun İzlemesi Gereken Adımlar

Aşağıdaki adımlar genel bir bilgilendirme niteliğindedir; her kuruluşun ürün yelpazesine, süreçlerine ve hedef pazarına göre uyarlanması gerekir.

• Amaç ve kapsam belirleme: kuruluş envanteri (ISO 14064-1) mi, ürün karbon ayak izi (ISO 14067) mi hedefleniyor netleştirilir.
• Sınır tanımlama: Kapsam 1/2/3 sınırları veya ürün için yaşam döngüsü sınırları (beşikten kapıya/mezara) belirlenir.
• Veri toplama ve hesaplama: faaliyet verileri toplanır, uygun emisyon faktörleriyle niceliklendirme yapılır.
• İç kalite kontrol: veri tutarlılığı, izlenebilirlik ve belgelenebilirlik sağlanır.
• Bağımsız doğrulama: gerektiğinde ISO 14065’e göre akredite bir doğrulama kuruluşuyla doğrulama/geçerli kılma süreci planlanır.
• İyileştirme: azaltım fırsatları belirlenir ve raporlama düzenli olarak güncellenir.

Bilgilendirme Notu

AES bir sera gazı doğrulama kuruluşu veya belgelendirme kuruluşu DEĞİLDİR; ISO 14064/14067 doğrulama veya karbon ayak izi belgesi düzenlemez. Sera gazı doğrulaması, TÜRKAK akrediteli ISO 14065 doğrulama kuruluşlarınca yapılır.

AES, TÜRKAK tarafından yalnızca A tipi muayene kuruluşu olarak ve ‘6.1 Elektrik Tesisatı’ alanında akreditedir; bu sayfadaki içerik bu akreditasyon kapsamıyla sınırlı değildir ve yalnızca genel bilgilendirme sağlamaktadır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve yetkili mühendis teknik değerlendirmesi çerçevesindedir. Kuruluşunuza özgü yükümlülükler için yürürlükteki mevzuat ve akredite doğrulama kuruluşları esas alınmalıdır.

İlgili Hizmetler

• ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi
• CBAM — AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması

Sık Sorulan Sorular

ISO 14064 ile ISO 14067 arasındaki temel fark nedir?

ISO 14064-1 kuruluş (organizasyon) seviyesinde sera gazı envanterini ele alır; ISO 14067 ise tek bir ürünün yaşam döngüsüne dayalı karbon ayak izini niceliklendirir. Biri kurumun tamamına, diğeri belirli bir ürüne odaklanır. Bu bir bilgilendirme özetidir.

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları ne anlama gelir?

Kapsam 1 kuruluşun doğrudan emisyonlarını, Kapsam 2 satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonları, Kapsam 3 ise tedarik zinciri ve değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları ifade eder. Bu ayrım GHG Protokolü ile uyumludur.

CBAM hangi sektörleri kapsıyor?

AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), (EU) 2023/956 sayılı Tüzük kapsamında demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik sektörlerini kapsar. Güncel yükümlülükler için yürürlükteki AB mevzuatı izlenmelidir.

Doğrulama (verification) ile geçerli kılma (validation) arasındaki fark nedir?

Doğrulama, gerçekleşmiş geçmiş verilere dayalı sera gazı beyanlarının teyididir; geçerli kılma ise ileriye dönük tahmin ve planların makullüğünün değerlendirilmesidir. Her ikisi de ISO 14064-3’te tanımlanır.

AES sera gazı doğrulaması veya karbon ayak izi belgesi düzenliyor mu?

Hayır. AES bir sera gazı doğrulama kuruluşu veya belgelendirme kuruluşu değildir ve ISO 14064/14067 doğrulama veya karbon ayak izi belgesi düzenlemez. Sera gazı doğrulaması TÜRKAK akrediteli ISO 14065 doğrulama kuruluşlarınca yapılır. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır.

Bir Türk ihracatçısı CBAM için nereden başlamalı?

Genel olarak; hedef ürünler için sınırların tanımlanması, faaliyet verilerinin toplanması, gömülü emisyonların uygun yöntemle hesaplanması ve gerektiğinde akredite bir doğrulama kuruluşuyla çalışılması izlenir. Kuruluşa özgü değerlendirme, yetkili mühendis teknik değerlendirmesi çerçevesinde yapılmalıdır.