Mobil ve Araç Üstü Vinçlerde Periyodik Kontrol Neden Önemli?
Mobil vinçler ve araç üstü (kamyon/pikap üstüne monte, hidrolik bomlu) vinçler; şantiyeler, limanlar, sanayi tesisleri ve saha operasyonlarında ağır yüklerin kaldırılıp taşınmasında yoğun biçimde kullanılır. Sabit veya raylı sistemlere (gezer/köprülü vinçler) göre en belirgin farkları hareketli olmaları, değişken saha koşullarında çalışmaları ve yükün merkezden uzaklaşmasıyla artan devrilme/stabilite riskidir.
Bu ekipmanların düzenli aralıklarla, yetkin kişilerce muayene edilmesi hem çalışan güvenliği hem de yasal yükümlülükler açısından önemlidir. Bu sayfa, işletmelere yol göstermek amacıyla mobil ve araç üstü vinçlerin periyodik kontrolüne dair genel bilgileri tarafsız biçimde derlemektedir.
- Mobil olmaları: farklı zeminlerde konumlanma ve seyir sırasında ek riskler
- Saha koşulu: zemin taşıma kapasitesi, eğim ve yerleşim düzeni her operasyonda değişebilir
- Devrilme/stabilite: destek ayakları (outrigger) ve yük momenti sınırlayıcıların (LMI) durumu kritiktir
Yasal Dayanak ve Güncel Mevzuat
Kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Resmî Gazete: 25.04.2013, sayı 28628) kapsamında düzenlenmiştir. Mobil ve araç üstü vinçler, Yönetmeliğin EK-III’ünde yer alan kaldırma ve iletme ekipmanları arasındadır.
Yönetmelik, 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle güncellenmiştir. Bu değişiklikle, önceki metindeki “akredite muayene kuruluşu” ifadesi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile uyum amacıyla “ekipman muayene kuruluşu” olarak değiştirilmiştir. Elimizdeki bilgilere göre, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite kuruluşlar, Bakanlık yeni bir düzenleme yapana kadar geçiş sürecinde “ekipman muayene kuruluşu” olarak kabul edilmekte; bu uyum sürecinin 1/1/2027 tarihine kadar öngörüldüğü belirtilmektedir.
Ayrıca, periyodik kontrollerin İSG-KATİP sistemi üzerinden ve kontrol tarihinden en geç 1 gün önce onaylanmış bir sözleşmeye dayanılarak yapılması gerektiği düzenlenmiştir. Mevzuat hükümleri zaman içinde değişebileceğinden, güncel yükümlülükler için daima yürürlükteki resmî mevzuat esas alınmalıdır.
- İş Ekipmanları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), 23.12.2025/33116 sayılı değişiklikle güncel
- “Akredite muayene kuruluşu” ifadesi “ekipman muayene kuruluşu” olarak değişti
- İSG-KATİP üzerinden, kontrolden en geç 1 gün önce onaylı sözleşme zorunluluğu
Hangi Vinçler Bu Kapsamdadır?
Bu sayfa, özellikle hareketli (mobil) yapıdaki ve araç üstüne monte edilmiş vinçlere odaklanır. Sitemizde ayrıca gezer/köprülü vinçler ve genel kaldırma-iletme ekipmanları için ayrı bilgilendirme sayfaları bulunmaktadır; buradaki içerik mobil ve araç üstü sistemlerin kendine özgü riskleriyle ilgilidir.
- Mobil vinçler (paletli ve lastik tekerlekli mobil vinçler)
- Araç üstü / kamyon üstü hidrolik bomlu yükleyici vinçler (loader crane)
- Teleskopik veya kırma (knuckle) bomlu araç üstü vinçler
- Saha ve şantiye ortamında konum değiştirerek çalışan kaldırma sistemleri
Periyodik Kontrol Neleri Kapsar?
Mobil ve araç üstü vinçlerin periyodik kontrolünde genellikle ekipmanın taşıyıcı yapısı, kaldırma mekanizması, hidrolik sistemi, emniyet donanımları ve fonksiyonel çalışması bir bütün olarak değerlendirilir. Kontroller; gözle muayene, ölçüm, fonksiyon denemeleri ve yük testlerini içerebilir. Kapsamın ayrıntısı ekipmanın tipine, imalatçı talimatlarına ve çalışma koşullarına göre değişir.
- Şasi, bom, döner tabla ve taşıyıcı yapıda çatlak, deformasyon ve korozyon incelemesi
- Kaldırma mekanizması, tambur, halat, kanca ve dişli sistemlerinin durumu
- Hidrolik sistem, kaçak, basınç ve silindirlerin kontrolü
- Destek ayakları (outrigger) ve zemine oturma düzeninin uygunluğu
- Yük momenti sınırlayıcı (LMI), aşırı yük ve limit anahtarları gibi emniyet donanımlarının çalışması
- Fren, kilit ve acil durdurma sistemlerinin işlevselliği
- Uyarı, ikaz ve göstergelerin okunabilirliği
Statik ve Dinamik Yük Testleri
Kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolünde, ekipmanın anma kapasitesine göre statik ve dinamik yük testleri uygulanabilir. Statik yük testinde ekipman belirli bir yükü hareketsiz olarak taşırken yapısal davranışı ve stabilitesi gözlemlenir; dinamik yük testinde ise yük, kaldırma-indirme ve hareket koşulları altında değerlendirilir.
Uygulanacak test yükü oranları ve yöntem; ilgili standartlara, imalatçı talimatlarına ve ekipmanın anma kapasitesine göre belirlenir. Mobil ve araç üstü vinçlerde testin güvenli zemin ve uygun saha koşullarında yapılması, devrilme riskini önlemek açısından özellikle önemlidir. Bu sayfada belirli bir test yükü yüzdesi sabit olarak verilmemekte; oranlar her ekipman için ilgili standart ve imalatçı verilerine göre teyit edilmelidir.
- Statik yük testi: yapısal dayanım ve stabilite değerlendirmesi
- Dinamik yük testi: hareket altında fren, kaldırma ve iniş davranışı
- Test yükü oranları ilgili standart ve imalatçı talimatına göre belirlenir
İlgili Standartlar ve Halat/Kanca Kriterleri
Mobil ve araç üstü vinçlerin muayenesinde yaygın olarak başvurulan standartlar arasında TS EN 13000+A1 (mobil vinçler), TS EN 12999 (yükleyici/araç üstü vinç), TS ISO 4309 (çelik tel halatların muayenesi ve gözden çıkarma kriterleri) ve TS 10116 yer alır. Standartların hangi baskılarının geçerli olduğu ve içerikleri zaman içinde revize edilebilir; uygulamada güncel baskılar esas alınmalıdır.
Halatlar, kancalar ve bağlantı elemanları vinç güvenliğinin kritik parçalarıdır. Halat muayenesinde genellikle tel kopmaları, aşınma, korozyon, ezilme, gevşeme ve deformasyon gibi hususlar; TS ISO 4309’da yer alan gözden çıkarma kriterleri çerçevesinde değerlendirilir. Kancalarda ise ağız açıklığı artışı, çatlak, deformasyon ve emniyet mandalının durumu gibi hususlar incelenir.
- TS EN 13000+A1 — mobil vinçler
- TS EN 12999 — yükleyici / araç üstü (loader) vinçler
- TS ISO 4309 — çelik tel halatların muayenesi ve gözden çıkarma ölçütleri
- TS 10116 — kaldırma araçlarına ilişkin ilgili standart
- Halatta tel kopması, aşınma, korozyon ve deformasyon değerlendirmesi
- Kancada ağız açıklığı, çatlak, deformasyon ve emniyet mandalı kontrolü
Kontrol Periyodu ve Kontrolü Kim Yapar?
İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrolü, aksi belirtilmedikçe yılda en az bir kez yapılır. İmalatçının daha kısa bir kontrol aralığı öngördüğü hâllerde imalatçının belirlediği süre esas alınır. Ağır ve yıpratıcı çalışma koşulları, kontrol sıklığının artırılmasını gerektirebilir.
Mobil ve araç üstü vinçlerin periyodik kontrolleri, makine muayeneleri kapsamında yetkili bir makine mühendisi tarafından İş Ekipmanları Yönetmeliği çerçevesinde gerçekleştirilir ve sonucunda yetkili makine mühendisinin teknik raporu düzenlenir. Bu içerik bir belgelendirme veya akredite muayene taahhüdü niteliğinde değildir; makine muayenesi, kuruluşumuzun TÜRKAK akreditasyon kapsamı dışındadır.
AES Innovation, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında A Tipi Muayene Kuruluşu olarak akredite edilmiştir; akreditasyon kapsamımız “Elektrik Tesisatı” alanıdır. Mobil vinç ve araç üstü vinç gibi makine muayeneleri, yetkili makine mühendisi tarafından ilgili mevzuat kapsamında yürütülür.
- Periyot: aksi belirtilmedikçe yılda en az 1 kez
- İmalatçı daha kısa süre öngörürse o süre esas alınır
- Makine muayenesi: yetkili makine mühendisi teknik raporu (akredite muayene raporu değildir)
Özet ve Bilgilendirme Notu
Mobil ve araç üstü vinçler, hareketli yapıları ve değişken saha koşulları nedeniyle stabilite ve devrilme açısından özel dikkat gerektiren kaldırma ekipmanlarıdır. Düzenli periyodik kontrol, olası arıza ve güvenlik risklerinin erken tespitine yardımcı olur ve yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesini destekler.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Kesin yükümlülükler, kontrol periyotları ve uygulama esasları için güncel resmî mevzuat ve ilgili standartların yürürlükteki baskıları esas alınmalıdır.
İlgili Hizmetler
Sık Sorulan Sorular
Mobil vinç periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılmalıdır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında, aksi belirtilmedikçe kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolü yılda en az bir kez yapılır. İmalatçı daha kısa bir aralık öngörürse o süre esas alınır; ağır çalışma koşulları sıklığın artırılmasını gerektirebilir.
Araç üstü (kamyon üstü) vinç ile gezer/köprülü vinç kontrolü aynı mıdır?
Temel yaklaşım benzer olsa da araç üstü ve mobil vinçler hareketli olmaları, saha koşullarında çalışmaları ve devrilme/stabilite riski taşımaları nedeniyle farklı değerlendirme noktaları içerir; destek ayakları, zemin taşıma ve yük momenti sınırlayıcı gibi hususlar öne çıkar. Gezer/köprülü vinçler için sitemizde ayrı bir bilgilendirme sayfası bulunmaktadır.
Kontrol sonucunda hangi belge düzenlenir?
Mobil ve araç üstü vinç gibi makine muayenelerinde, yetkili makine mühendisi tarafından İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında bir teknik rapor düzenlenir. Bu rapor bir akreditasyon veya belgelendirme taahhüdü niteliği taşımaz.
Hangi standartlar dikkate alınır?
Mobil vinçler için TS EN 13000+A1, yükleyici/araç üstü vinçler için TS EN 12999, çelik tel halat muayenesi için TS ISO 4309 ve TS 10116 gibi standartlara başvurulabilir. Standartların güncel baskıları esas alınmalıdır.
23.12.2025 tarihli mevzuat değişikliği neyi etkiledi?
23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı değişiklikle, Yönetmelikteki “akredite muayene kuruluşu” ifadesi 6331 sayılı Kanun ile uyum amacıyla “ekipman muayene kuruluşu” olarak değiştirilmiştir. TÜRKAK tarafından 17020 kapsamında akredite kuruluşlar, Bakanlık yeni bir düzenleme yapana kadar geçiş sürecinde ekipman muayene kuruluşu sayılmaktadır. Ayrıca kontrollerin İSG-KATİP üzerinden ve en geç bir gün önce onaylı sözleşmeye dayanılarak yapılması düzenlenmiştir.
Statik ve dinamik yük testi nedir?
Statik yük testinde ekipman belirli bir yükü hareketsiz taşırken yapısal davranışı ve stabilitesi gözlemlenir; dinamik yük testinde ise yük hareket koşulları altında değerlendirilir. Uygulanacak test yükü oranları ilgili standart ve imalatçı talimatına göre belirlenir.