Kısa yanıt: Sürücü analizi, frekans konvertörünün şebekeye yansıttığı akım harmoniklerini, motora gönderdiği darbeli gerilimin izolasyon ve rulmanlara etkisini ve toprak üzerinden akan yüksek frekanslı kaçak akımı aynı çalışmada ölçer. Amaç, tekrar eden sürücü arızalarının, motor sargı hasarlarının ve kaçak akım rölesi açmalarının nedenini bulmak ve olası yatırımı ölçüme dayandırmaktır.
Değişken hız sürücüsü (DHS) sahada frekans konvertörü, inverter ya da VFD (variable frequency drive) diye anılır: tek bir motorun gerilimini ve frekansını yükün tork-hız ihtiyacına göre ayarlayan güç elektroniği dönüştürücüsüdür (Elektrik Motorlarının ve Değişken Hız Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ, md. 5(1)(ç)). Kondansatör arızaları, sargısı tekrar tekrar yanan motorlar ve nedeni bulunamayan kaçak akım rölesi açmaları ölçümlerimizde çoğu zaman aynı kaynağa çıkar: sürücüye.
Şebeke tarafı: harmonikler, güç faktörü ve DC bara
Sürücülerin çoğunun girişinde altı darbeli bir diyot doğrultucu ve DC bara kondansatörü bulunur; doğrultucu şebekeden sinüs değil, darbeler halinde akım çeker. Darbe sayısı p olan üç fazlı bir doğrultucunun baskın (karakteristik) harmonikleri p·n ± 1 mertebelerindedir; altı darbeli sürücüde bu 5., 7., 11., 13. ve devamıdır. IEEE 519-2014 de baskın harmonikleri darbe sayısına bağlar (madde 5.5). Uygulamada 5. ve 7. harmonik öne çıkar; genlikleri DC şok ya da giriş reaktörü olup olmamasına, trafo gücüne ve yük oranına göre değişir.
Güç faktörü de yanıltıcıdır. Akımın temel bileşeni gerilimle neredeyse aynı fazda olduğundan kompanzasyon rölesinin gösterdiği cos φ (yer değiştirme güç faktörü) genellikle yüksektir; harmonik akımlar ise görünür gücü büyüttüğü için gerçek güç faktörü (λ = P/S) daha düşüktür. Kondansatör harmonik bileşeni düzeltmez.
Harmonikler trafoda ve kablolarda ek kayıp yaratır, ama asıl risk çoğu zaman kompanzasyon panosundadır. IEC 61921, harmonikli şebekeye bağlanan kondansatör bankasının ömrünün kısalabileceğini ve her kademeye seri uygun bir ayar (detuning) reaktörü konmadıkça harmonik genliklerini genellikle artıracağını belirtir (IEC 61921:2017, madde 6.3.1.1 ve 6.3.2.1).
Sürücü girişinde ölçülen akım THD’sini (toplam harmonik bozulma) IEEE 519 tablolarıyla karşılaştırmak yaygın bir hatadır. Standardın sınırları yalnız ortak bağlantı noktası (PCC) içindir; tek bir cihazın girişinde ya da tesis içinde ölçülen değer bu sınırlarla kıyaslanmaz (IEEE 519-2014, madde 5).
İlgili: Harmonik Nedir? THD, TDD ve Sınır Değerler
DC bara da arızaların izini taşır: hızlı yavaşlatmada ya da yük motoru sürdüğünde enerji baraya döner, gerilim yükselir; fren direnci yoksa ya da yetersizse sürücü aşırı gerilim hatası verebilir. Şebekedeki gerilim çökmeleri ise düşük gerilim hatasına yol açar. Sürücü hata kaydı ile şebeke olay kaydı bu yüzden birlikte okunmalıdır.
Motor tarafı: PWM gerilim, dv/dt ve izolasyon
Sürücü çıkışında DC bara gerilimi, kilohertz mertebesindeki anahtarlama frekansında darbe genişlik modülasyonuyla (PWM) motora uygulanır. Akım sinüse yakın görünür, ama gerilimin her kenarı çok yüksek bir değişim hızına (dv/dt) sahiptir.
Motor kablosu bu kenarlar için bir iletim hattı gibi davranır. Empedanslar uyuşmadığından darbe motor uçlarında yansır ve tepe gerilimi yükselir; kablo uzadıkça etki büyür ve uygulamada motor klemensindeki tepe DC bara geriliminin belirgin biçimde üstüne çıkabilir. Zorlanma en çok sargının ilk sarımlarında toplanır; kısmi deşarjla aşınan izolasyon bir gün sarım kısa devresiyle sonuçlanır. Eski ve yeniden sarılmış motorlar daha hassastır.
Konvertörle beslenen motorlar için IEC 60034-17 ve IEC TS 60034-25 uygulama kılavuzları yol gösterir; dayanım değerleri için üretici verisine bakılmalıdır. Tebliğ de motor imalatçısının, motor sürücüyle kullanıldığında alınacak özel önlemleri teknik bilgi formunda veya kullanım kılavuzunda vermesini 1 Temmuz 2022’den beri zorunlu tutar (EK-I md. 2(3)(ç)).
İkinci yan etki rulmanlardadır. PWM çıkışında faz gerilimlerinin toplamı sıfır olmadığından bir ortak mod gerilimi oluşur ve kapasitif yoldan mile taşınır. Mil gerilimi yağ filmini delecek düzeye gelince rulmandan deşarj akımı geçer; zamanla bilezikte çamaşır tahtasını andıran izler (fluting) ve artan titreşim görülür.
Kaçak akım: sürücü RCD’yi neden attırır?
Sürücülü devrelerde kaçak akım rölesini (RCD) attıran akımın büyük bölümü yalıtım hatasından değil, devrenin kendi kapasitelerinden gelir. Giriş EMC (elektromanyetik uyumluluk) filtresinin toprağa bağlı kondansatörleri şebeke frekansında, çıkış tarafında kablo ve sargı kapasiteleri anahtarlama frekansında sürekli akım akıtır; kablo uzadıkça bu akım büyür. IEC 62423 de faz-nötr arası beslenen bir frekans konvertöründe kaçak akımın şebeke, motor ve anahtarlama frekansı bileşenlerinden oluşabileceğini belirtir (IEC 62423:2009, Giriş).
Standart bu akımlar için iki tip tanımlar. Tip F, faz ile nötr arasından beslenen frekans konvertörlü devreler içindir; Tip A’nın özelliklerine ek olarak bileşik kaçak akımlarda ve 0,01 A’lik düzgün DC üzerine binmiş darbeli DC akımlarda açmayı sağlar (madde 1, 3.3 ve 5.1). İki fazdan beslenen köprü doğrultuculu cihazların bulunduğu ya da düzgün DC kaçak akım oluşabilecek devrelerde Tip F kullanılamaz (Giriş). Tip B ise bunlara ek olarak 1000 Hz’e kadar sinüzoidal AC, iki veya daha fazla fazdan doğrultulmuş (3 ve 4 kutuplu cihazlarda altı darbeli köprü dahil) ve polariteden bağımsız düzgün DC kaçak akımlarda açmayı sağlar (madde 3.2 ve 5.2.1).
Üç fazlı bir sürücüde DC bara ya da çıkış tarafındaki toprak hatası uygulamada düzgüne yakın DC kaçak akım üretebilir; standardın bu akım için tanımladığı tip Tip B’dir. Ancak IEC 62423, Tip B için şebeke frekansı dışında açma eşiklerini yükseltir: 1000 Hz’de cihaz anma kaçak akımında (IΔn) açmamalı, en geç 14 IΔn’de açmalıdır; 150 Hz’de aralık 0,5 IΔn ile 2,4 IΔn’dir (madde 5.2.3, Tablo 2). Yani RCD’nin sürücüye tepkisi yalnız 50 Hz’deki IΔn’ye bakılarak tahmin edilemez. IEC 62423 ev ve benzeri kullanım cihazlarını kapsar; endüstrideki toroidli röleler başka ürün standartlarına tabidir.
Pratik sıra şudur: kaçak akımı ölçüp frekans bileşenlerine ayırmak, sürücüleri birden fazla RCD’ye dağıtmak ve filtre-kablo düzenini gözden geçirmek, en son RCD’nin tipini, IΔn değerini ve seçicilik için gecikmeli (S) tip ihtiyacını belirlemek; standart S tipi için ayrı süreler tanımlar (madde 5.2.2, Tablo 1 ve madde 8.1). RCD’yi köprülemek ya da çok yüksek IΔn’li cihazla değiştirmek çözüm değildir.
İlgili: Kaçak Akım Rölesi (RCD) Endüstriyel Tip Analizleri
Elektromanyetik uyumluluk yükümlülüğü
Kaçak akım ve rulman sorunları çoğu zaman EMC açısından hatalı kurulumla başlar. Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmeliği (2014/30/AB) donanımı cihaz veya sabit tesisat olarak tanımlar ve Ek-I’deki temel gereklilikleri karşılamasını ister (md. 5(1)(g) ve md. 6). Cihazla birlikte montaj, kurulum, bakım ve kullanımda alınacak özel önlemlerin bilgisi verilir (md. 20(1)); sürücü kılavuzundaki ekranlı kablo, topraklama ve filtre talimatları bu niteliktedir. Sabit tesisatta iyi mühendislik uygulamaları belgelenir (md. 21(1)); bozulma şikâyetinde Bakanlık uygunluk kanıtı isteyip önlem şart koşabilir (md. 21(2)). Sürücüler için ürün düzeyindeki EMC standardı IEC 61800-3’tür.
Verimlilik: Tebliğ ne istiyor?
AB’nin 2019/1781 ve 2021/341 sayılı tüzüklerini esas alan Tebliğ (md. 4) 28 Nisan 2021’de yayımlanmış, hükümlerinin büyük bölümü 15 Ağustos 2021’de yürürlüğe girmiştir (md. 13). Kapsamda anma gücü 0,12 kW ile 1000 kW, anma gerilimi 50 V üzeri ve en fazla 1000 V olan 2, 4, 6 veya 8 kutuplu endüksiyon motorları ile bu motorlarla çalışan üç fazlı girişli sürücüler vardır (md. 2(1)).
| Ürün grubu | Anma gücü | Asgari seviye | Yürürlük | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Üç fazlı motor, 2-4-6-8 kutup (Ex eb hariç) | 0,75–1000 kW | IE3 | 15 Ağustos 2021 | EK-I md. 1(1)(a)(1) |
| Üç fazlı motor, 2-4-6-8 kutup (Ex eb hariç) | 0,12 kW ile 0,75 kW altı | IE2 | 15 Ağustos 2021 | EK-I md. 1(1)(a)(2) |
| Ex eb artırılmış güvenlik motoru, 2-4-6-8 kutup | 0,12–1000 kW | IE2 | 1 Temmuz 2023 | EK-I md. 1(1)(b)(1) |
| Tek fazlı motor | 0,12 kW ve üzeri | IE2 | 1 Temmuz 2023 | EK-I md. 1(1)(b)(1) |
| Üç fazlı motor, 2-4-6 kutup (frenli, Ex eb ve diğer patlayıcı korumalı motorlar hariç) | 75–200 kW | IE4 | 1 Temmuz 2023 | EK-I md. 1(1)(b)(2) |
| Değişken hız sürücüsü (0,12–1000 kW motorlarla çalışan) | — | IE2 (güç kaybı) | 15 Ağustos 2021 | EK-I md. 3(1)(a) |
IE (uluslararası enerji verimi sınıfı) motor ve sürücü için aynı ölçek değildir. Motorun sınıfı anma gücü, anma gerilimi ve 25 °C referans ortam sıcaklığında asgari verim tablolarıyla belirlenir (EK-I md. 1(1)(c)). Sürücünün sınıfı ise güç kaybına dayanır: kayıp, motor anma stator frekansının %90’ında ve %100 anma tork üretim akımında bulunur ve Tablo 6’daki referans kayıplarla karşılaştırılır (EK-I md. 3(1)(b), EK-II md. 3(a)).
Sürücünün bilgi formunda altı hız-tork noktasındaki kayıplar ve bekleme kaybı yer alır; verim seviyesi, kayıplar ve imalat yılı sürücünün sınıflandırma levhasının üzerine veya yakınına işaretlenir (EK-I md. 4(1)(b) ve 4(1)(ç)); motorlar için benzer kayıp bilgisi 1 Temmuz 2022’den beri zorunludur (EK-I md. 2(3)(a)). Bu veriler bir tasarruf iddiasını kısmi yükte hesapla sınamaya yarar.
Rejeneratif sürücülere, giriş akımının toplam harmonik içeriği (THC) %10’un altında olan sinüzoidal giriş akımlı sürücülere ve bir ürüne takılı olup ondan bağımsız test edilemeyen sürücülere verim gerekliliği uygulanmaz (md. 2(3), md. 5(1)(s)). Motorlarda da ürüne gömülü, kompakt sürücülü ve “Sadece yedek parça olarak kullanılacak motor” ibaresiyle pazarlanan motorlar gibi koşullu istisnalar vardır (md. 2(2), EK-I md. 2(3)(d)). Tebliğ piyasaya arz ve hizmete sunmaya ilişkindir (md. 1); çalışan motoru değiştirme yükümlülüğü getirmez.
İlgili: IEC 60034-30-1 Motor Verimlilik Sınıfları (IE)
Sürücü analizi sahada nasıl yapılır?
Tipik bir çalışmanın adımları şunlardır:
- Tek hat şeması, sürücü listesi (güç, giriş reaktörü veya DC şok, filtre), motor kablosu tipi ve uzunluğu, RCD yerleşimi ve sürücü hata kayıtları toplanır.
- Sürücü girişine güç kalitesi analizörü bağlanır, en az bir tam üretim çevrimi kaydedilir. Soru trafo ya da şebeke bağlantı noktasıysa kayıt bir haftaya uzar, çünkü IEEE 519-2014 10 dakikalık harmonik değerlerini haftalık istatistikle değerlendirir (madde 4.3 ve 4.4).
- Motor tarafında tepe gerilimi ve dv/dt, yüksek bant genişlikli osiloskop ve yalıtımlı diferansiyel probla sürücü çıkışında ve motor klemensinde ölçülür; güç kalitesi analizörü bu darbe kenarlarını genellikle göremez.
- Kaçak akım, geniş bantlı bir pens ampermetreyle besleme kablosunda ve koruma iletkeninde; enerjilendirmede, kalkışta ve farklı hızlarda ölçülür.
- Sürücü klemensleri, DC bara bağlantıları, fren direnci ve motor klemens kutusu yük altında termal kamerayla taranır.
- Motorda izolasyon direnci ve polarizasyon indeksi (PI) ölçülür; rulman şüphesinde titreşim analizi eklenir.
Sürücü panosunda ölçüm yetkin personel işidir. DC bara kondansatörleri enerji kesildikten sonra da bir süre tehlikeli gerilim taşır; üreticinin belirttiği bekleme süresine uyulmalı ve gerilim yokluğu doğrulanmalıdır.
Tipik bulgular ve çözüm yönleri
Hangi çözümün, hatta bir çözümün gerekip gerekmediğine ölçüm sonucu karar verir.
| Bulgu | Olası neden | Çözüm yönü |
|---|---|---|
| Girişte yüksek akım harmoniği, trafo ısınması | Reaktörsüz altı darbeli sürücüler | Giriş reaktörü veya DC şok, pasif ya da aktif harmonik filtre, aktif ön uçlu (AFE) sürücü |
| Sürücü eklendikten sonra kondansatör arızaları | Kompanzasyon ile şebeke arasında rezonans | Reaktörlü (detuned) kompanzasyon |
| Uzun kablolu motorlarda sargı arızası | Yansıyan dalga, yüksek dv/dt | Çıkış reaktörü, dv/dt veya sinüs filtresi, kısa kablo, uygun izolasyonlu motor |
| Kaçak akım rölesi açmaları | Filtre ve kablo kapasitesi, tek RCD’de çok sürücü | Kaçak akım ölçümü, devrelerin bölünmesi, kablo ve filtre düzeni, doğru RCD tipi ve seçicilik |
| Rulman arızası, titreşim artışı | Mil gerilimi, zayıf yüksek frekans topraklaması | 360° sonlandırılmış ekranlı kablo, eş potansiyel bağlantı, mil topraklama halkası, izoleli rulman |
| Aşırı gerilim hatasıyla duruş | Hızlı yavaşlama, yükün motoru sürmesi | Rampa ayarı, fren direnci, rejeneratif ünite, besleme gerilimi analizi |
İlgili: Harmonik Filtre Seçimi: Pasif, Aktif ve Reaktörlü Çözümler
Sürücü analizi ne zaman yapılmalı?
- Sürücülerde tekrar eden hata ve duruşlar varsa
- Sürücülü motorlarda sargı ya da rulman arızaları tekrarlıyorsa
- Kaçak akım röleleri nedeni bulunamadan açıyorsa
- Çok sayıda sürücü eklenmeden önce, trafo ve kompanzasyonu sınamak için
- Sürücü dönüşümünden sonra kompanzasyon arızaları başladıysa
- Bir tasarruf iddiası öncesi ve sonrası ölçümle doğrulanacaksa
Sık Sorulan Sorular
Sürücü neden kaçak akım rölesini attırır?
Çoğu durumda yalıtım hatası yoktur: EMC filtresi ve motor kablosunun kapasitesi toprağa sürekli akım akıtır, enerjilendirmede bu akım tepe yapar ve aynı RCD’deki sürücülerin akımları toplanır. Çözüm, ölçüme dayalı devre düzeni ve doğru RCD seçimidir.
Sürücülü devrede hangi tip kaçak akım rölesi kullanılmalı?
Devreye bağlıdır. IEC 62423 faz-nötr arası beslenen konvertörlü devreler için Tip F’yi, düzgün DC ve çok fazlı doğrultucu kaçak akımları için Tip B’yi tanımlar (madde 3.2 ve 3.3); üç fazlı sürücüler bu yüzden uygulamada çoğunlukla Tip B ile değerlendirilir. Karar; topraklama sistemi, üretici kılavuzu, ölçüm ve seçicilik birlikte ele alınarak verilir.
Motor kablosunun uzunluğu neden önemli?
Kablo uzadıkça yansıyan dalga nedeniyle motor uçlarındaki tepe gerilimi yükselir ve kablo kapasitesiyle birlikte kaçak akım büyür. İzin verilen uzunluk üretici verisine ve filtreye bağlıdır; şüphede motor uçlarında ölçülmelidir.
Sürücüler için verimlilik zorunluluğu var mı?
Evet. Kapsamdaki sürücülerin güç kaybı 15 Ağustos 2021’den beri IE2 seviyesine karşılık gelen azami kaybı aşamaz (Tebliğ, EK-I md. 3(1)(a)); rejeneratif ve sinüzoidal giriş akımlı sürücüler muaftır (md. 2(3)). Yükümlülük ürünü piyasaya arz edene aittir; işletme yeni aldığı sürücünün levhasını ve belgelerini kontrol etmelidir.
Kaynaklar
- Elektrik Motorlarının ve Değişken Hız Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ (2019/1781/AB) (SGM: 2021/16), motor ve sürücü verim ve bilgi gereklilikleri — Resmî Gazete 28.04.2021, sayı 31468; değişiklik 29.06.2021, sayı 31526
- Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmeliği (2014/30/AB), cihaz ve sabit tesisatların elektromanyetik uyumluluk yükümlülükleri — Resmî Gazete 02.10.2016
- IEC 62423:2009 (Avrupa karşılığı EN 62423:2012+A12:2022), Ev ve benzeri kullanımlar için aşırı akım korumalı ve korumasız Tip F ve Tip B kaçak akımla çalışan devre kesiciler
- IEEE Std 519-2014, Elektrik güç sistemlerinde harmonik kontrolü için önerilen uygulama ve gereklilikler
- IEC 61921:2017, Güç kondansatörleri – Alçak gerilim güç faktörü düzeltme bankları
İlgili: Elektrik Motoru Periyodik Test ve Bakımı
İlgili: Titreşim Analizi ve Kestirimci Bakım
İlgili: Elektrik Arızası Nasıl Bulunur?
İlgili: Motor Kalkış Analizleri
İlgili: Güç Kalitesi Ölçümleri
Tesisinizdeki sürücüler için ölçüm planlamak isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz. Giriş tarafındaki kayıt en az bir üretim çevrimi, trafo ya da şebeke bağlantı noktası söz konusuysa bir hafta sürer.