Kısa yanıt: Harmonikler, 50 Hz temel frekansın tam katlarındaki (150, 250, 350 Hz…) akım ve gerilim bileşenleridir; sürücü, kesintisiz güç kaynağı (UPS) ve LED sürücüsü gibi doğrusal olmayan yükler üretir. THD (toplam harmonik bozulma) harmonik içeriği o anki temel bileşene, TDD (toplam talep bozulması) ise maksimum talep akımına oranlar; IEEE 519 akım sınırlarını bu yüzden TDD üzerinden verir. Alçak gerilim (AG) besleme geriliminde EN 50160 THD için %8 üst sınır koyar; tüketicinin akım harmonikleri için yaygın referans IEEE 519-2014’tür.
Isınan nötr, sebepsiz açan şalter, sık değişen kondansatör ya da yarı yükte ısınan trafo harmoniklerin belirtisi olabilir.
Harmonik nedir?
Şebekede frekansı 50 Hz’in tam katı olan bileşenlere harmonik, kat sayısına harmonik derecesi (h) denir: 3. harmonik 150 Hz, 5. harmonik 250 Hz, 7. harmonik 350 Hz’dir (TS EN 50160:2011, madde 3.6; Elektrik Şebeke Yönetmeliği, md. 4/1-zz).
Harmonikler akımda başlar. Doğrusal olmayan yük, sinüs gerilim altında sinüs olmayan akım çeker (IEC TR 61000-3-6:2008, madde 3.14).
Gerilim bozulması bu akımların sonucudur. Harmonik akımlar trafo, kablo ve şebeke empedansından geçerken her harmonik frekansında bir gerilim düşümü yaratır (TS EN 50160:2011, madde 3.6, Not). Aynı yük, zayıf bir hattan ya da jeneratörden beslendiğinde gerilimi güçlü bir trafodakinden çok daha fazla bozar. Gerilim harmoniği o noktaya bağlı herkesin paylaştığı ortamdır; IEEE 519-2014 de akım sınırlarını kullanıcıya, gerilim sınırlarını şebeke işletmecisine yöneltir (madde 5.1 ve 5.2).
THD ve TDD: aynı pay, farklı payda
IEEE 519-2014’e göre THD, 50. dereceye kadar harmonik içeriğin etkin değerinin temel bileşene yüzde oranıdır; ara harmonikler katılmaz (madde 3). EN 50160 gerilim THD’sini 40. dereceye kadar hesaplar (EN 50160:2022+A1:2025, madde 3.3.6).
TDD aynı payı maksimum talep akımı IL’ye böler; IL, ortak bağlantı noktasında (PCC) önceki on iki ayın aylık maksimum talep akımlarının ortalamasıdır ve temel frekans bileşenidir (IEEE 519-2014, madde 3, 5.2 ve Tablo 2). Elektrik Şebeke Yönetmeliği benzer büyüklüğe toplam talep bozulumu (TTB) der (md. 4/1-oooooo).
THD-I’nin paydası o anki temel bileşen akımı olduğundan düşük yükte yüzde büyür, harmonik akımın amper değeri küçülse bile; şebeke ise ampere tepki verir.
Varsayımsal örnek: IL = 1000 A olan bir tesiste gece temel bileşen akımı 200 A; 5., 7., 11. ve 13. harmonikler sırasıyla 50, 30, 15 ve 10 A olsun (dört harmonik ve anlık değerlerle sadeleştirilmiş).
- Harmonik içerik: √(50² + 30² + 15² + 10²) = √3725 ≈ 61 A
- THD-I = 61 / 200 ≈ %30,5
- TDD = 61 / 1000 ≈ %6,1
Gündüz temel bileşen 950 A, aynı oranlarla büyüyen harmonik içerik 75 A olsun: THD-I = 75 / 950 ≈ %7,9, TDD = 75 / 1000 = %7,5. Gece değeri dört kata yakın kötü görünür, oysa şebekeye verilen harmonik akım daha azdır (61 A’e karşı 75 A). Isc/IL (PCC’deki maksimum kısa devre akımının IL’ye oranı) 20–50 arasındaysa iki durumda da IEEE 519-2014 Tablo 2’deki %8’lik TDD sınırının altında kalınır; en büyük bileşen olan 5. harmonik de (gece IL’nin %5’i, gündüz yaklaşık %6,1’i) %7’lik sınırın altındadır. Yalnız THD-I’ye bakan biri gereksiz bir filtreye yönelebilir.
Harmonikleri ne üretir?
IEEE 519-2014’ün saydığı kaynaklar arasında güç elektroniği dönüştürücüleri, ark ocakları, dağıtık üretim eviricileri, anahtarlamalı güç kaynakları ve darbe genişlik modülasyonlu (PWM) sürücülerdeki doğrultucular vardır (madde 1). Sahadaki karşılığı:
- Altı darbeli sürücüler, üç fazlı UPS’ler ve doğrultucular ağırlıkla 5., 7., 11. ve 13. harmonikleri üretir. Uygulamada p darbeli bir doğrultucunun karakteristik harmonikleri pn ± 1 derecelerindedir: altı darbede 5, 7, 11, 13…, on iki darbede 11, 13, 23, 25…; IEEE 519-2014 de diğer derecelerin belirgin biçimde küçük kaldığını belirtir (madde 5.5).
- LED sürücüleri, bilgisayarlar ve tek fazlı anahtarlamalı güç kaynakları başta 3. harmonik olmak üzere 3’ün tek katlarını (3., 9., 15.) öne çıkarır.
- Kaynak makineleri ve ark ocakları sürekli değişen bir spektrumla birlikte ara harmonik ve kırpışma (fliker) üretir.
Harmonikler tesiste ne yapar?
Üç fazlı dört telli sistemde 3. harmonik ve 3’ün tek katları üç fazda aynı fazda olduğundan nötrde birbirini götürmez, toplanır; tek fazlı elektronik yükü yoğun ofis, hastane ve veri merkezlerinde nötr akımı faz akımını geçebilir. Harmonik akımlar motor ve trafolarda kayıp ve ısınmayı artırır (IEEE 519-2014, madde 1); trafo etiket gücünün altında yüklüyken bile ısınabilir. Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği (EİTPHY), kablo ve bara akım taşıma hesaplarında harmonik akımların göz önüne alınmasını ister (md. 10/c-1-vi).
Kompanzasyon kondansatörleri rezonans koşulu yaratabilir (IEEE 519-2014, madde 1); uygulamada en pahalı sonuç genellikle budur. Kondansatörün empedansı frekansla düşer ve harmonik akımı üzerine çeker. Kompanzasyon kapasitansı ile trafo ve şebeke endüktansı 5. ya da 7. harmonik civarında paralel rezonansa girerse, harmonik akımın gördüğü empedans çok büyür; küçük bir harmonik akım büyük bir gerilim bozulmasına ve kondansatörde aşırı akıma dönüşür. EİTPHY de kesin projenin kompanzasyon bölümünde harmonikli yükler için toplam yük akımı hesabı, rezonans frekansı hesabı ve reaktör/kapasitör oranı ister (md. 10/c-4). IEEE 519-2014 ayrıca kullanıcının şebeke empedansını gerilim bozulmasını artıracak biçimde değiştiren pasif ekipman eklememesini önerir (madde 1.2).
Uygulamada bunlara istenmeyen koruma açmaları, gerçek etkin değer (true RMS) ölçmeyen ölçü aletlerinde hatalı okumalar ve motorlarda ek ısınma ile moment dalgalanması eklenir.
İlgili: Kompanzasyon Sistemleri ve Reaktif Güç Kontrolü
Sınır değerler: hangi ölçüt nerede geçerli?
Sınırlar iki ayrı soruya cevap verir: size gelen gerilim temiz mi (EN 50160) ve tesisiniz şebekeye fazla harmonik akım veriyor mu (IEEE 519-2014; iletime bağlı kullanıcılar için Elektrik Şebeke Yönetmeliği)?
| Referans | Sınırlanan | Uygulama noktası | Temel değer |
|---|---|---|---|
| EN 50160:2022+A1:2025, AG | Besleme gerilimi | Şebeke bağlantı noktası | THD %8, münferit değerler Tablo 1’de |
| IEEE 519-2014 Tablo 1, 1 kV ve altı | Gerilim | Ortak bağlantı noktası (PCC) | THD %8, tek harmonik %5 |
| IEEE 519-2014 Tablo 2, 120 V–69 kV | Kullanıcının akımı | PCC | TDD %5–%20, Isc/IL’ye göre |
| Elektrik Şebeke Yönetmeliği md. 13 ve Ek-8, 1–34,5 kV | İletim sistemi kullanıcısının akımı | İletimdeki ortak bağlantı noktası | TTB %5–%20, Ik/IL’ye göre |
EN 50160: şebekenin verdiği gerilim
EN 50160, genel şebekede şebeke bağlantı noktasındaki besleme geriliminin normal çalışma şartlarında hangi sınırlarda kalmasının beklenebileceğini tanımlar. Bu değerler elektromanyetik uyumluluk (EMC) seviyesi ya da kullanıcı emisyon sınırı olarak kullanılmak için konmamıştır ve taraflar arasındaki sözleşme standardın yerine geçebilir (TS EN 50160:2011, madde 1.1).
Alçak gerilimde münferit harmonikler tek tek değerlendirilir: normal çalışma şartlarında her haftalık dönemde, her harmoniğin 10 dakikalık etkin değerlerinin %95’i Tablo 1’de o derece için verilen değeri aşmamalıdır. Buna ek olarak, 40. dereceye kadar tüm harmonikleri içeren THD %8’i geçmemelidir (EN 50160:2022+A1:2025, madde 4.2.5). Tablo 1’de temel gerilimin yüzdesi olarak 5. harmonik %6, 7. harmonik %5, 11. harmonik %3,5, 13. harmonik %3, 3. harmonik %5, 9. harmonik %1,5’tir; 25. dereceden sonrası için değer verilmez. Orta gerilimde de THD sınırı %8’dir (madde 5.2.5).
IEEE 519-2014: ortak bağlantı noktası
IEEE 519 bir tavsiye edilen uygulamadır; sınırlar her durumda bağlayıcı sayılmaz (madde 1.2). Uygulama yeri ortak bağlantı noktasıdır: kamu şebekesinde söz konusu yüke elektriksel olarak en yakın, başka yüklerin bağlı olduğu ya da bağlanabileceği nokta (madde 3). Yalnız kendisini besleyen bir trafoyla beslenen sanayi tesislerinde bu çoğu zaman trafonun yüksek gerilim (YG) tarafı, ortak trafodan beslenen ticari yapılarda AG tarafıdır (madde 1.2). Sınırlar tek cihaza ya da tesis içindeki panolara uygulanmaz; içerideki değerler PCC’ye önerilen sınırları belirgin biçimde aşabilir (madde 5).
Değerlendirme yüzdeliklerle yapılır (madde 4.4). Faz-nötr gerilim harmoniklerinde haftalık %95’lik kısa süreli (10 dakikalık) değer Tablo 1’in, günlük %99’luk çok kısa süreli (3 saniyelik) değer 1,5 katının altında kalmalıdır (madde 5.1). Akımda haftalık %95’lik 10 dakikalık değer Tablo 2’nin, haftalık %99’luk 10 dakikalık değer 1,5 katının, günlük %99’luk 3 saniyelik değer 2 katının altında kalmalıdır (madde 5.2). Akım sınırı Isc/IL oranıyla büyür (Tablo 2’den seçilmiş sütunlar):
| Isc/IL | TDD | 3 ≤ h < 11 (5., 7.) | 11 ≤ h < 17 (11., 13.) |
|---|---|---|---|
| 20’den küçük | %5 | %4 | %2 |
| 20–50 | %8 | %7 | %3,5 |
| 50–100 | %12 | %10 | %4,5 |
| 100–1000 | %15 | %12 | %5,5 |
| 1000’den büyük | %20 | %15 | %7 |
Değerler IL’nin yüzdesidir; çift harmonikler tek harmonik sınırının %25’iyle sınırlıdır (Tablo 2 notları).
Türkiye’de mevzuat ne diyor?
Elektrik Şebeke Yönetmeliği iletim sistemine yöneliktir; TEİAŞ’ı, iletim sistemi kullanıcılarını ve dağıtıma bağlı olup iletimi etkileyen kullanıcıları kapsar (md. 2). Yönetmelikte kullanıcı; üretim, dağıtım ve tedarik şirketleri ile iletim sistemine doğrudan bağlı serbest tüketicilerdir (md. 4/1-bbbb).
Gerilim tarafında, iletimdeki ortak bağlantı noktalarında olay kayıtları ayıklandıktan sonra 3 saniye çözünürlükle ölçülen her gerilim harmoniğinin 10 dakikalık ortalamalarının en az %95’i Ek-7’deki uyumluluk değerlerini aşmamalıdır (md. 9/2). Toplam harmonik bozulma için md. 9/3 ayrı bir koşul koyar: normal işletmede, bir bağlantı noktasında bir tesis ya da teçhizat devre dışıyken ölçülen THD, ölçüm periyodunun %5’inden uzun süre 400 kV’de %3,5’i, 154 kV’de %5’i, 154 kV altında %8’i geçmemelidir.
Akım tarafında iletim sistemi kullanıcıları Ek-8’deki akım harmoniği sınırlarına uymakla yükümlüdür (md. 13/1). Ek-8’in 1–34,5 kV sütunundaki TTB sınırları sayısal olarak IEEE 519-2014 Tablo 2’deki TDD sınırlarıyla aynıdır; ancak Ek-8’de değerler 10 dakikalık ortalamalardır ve IL, ortak bağlantı noktasındaki maksimum yük akımının ana bileşenidir (Ek-8 notları).
Dağıtım sistemine bağlı tüketiciler için dağıtım şirketi bağlantı anlaşmasında harmonik ve güç kalitesi koşulları belirleyebilir; bu koşullarda ve proje şartnamelerinde IEEE 519 ile EN 50160 sık kullanılan referanslardır. Dağıtıma bağlı bir tesiste hangi sınırın geçerli olduğu, bağlantı anlaşmasından ve EPDK’nın güncel düzenlemelerinden kontrol edilmelidir.
İlgili: Reaktif Enerji Cezası ve Kompanzasyon
IEC 61000-3-2 ve IEC 61000-3-12 tek bir cihazın emisyonunu sınırlayan ürün standartlarıdır, tesisin toplamını değerlendirmez.
Harmonik ölçümü nasıl yapılır?
IEEE 519-2014, karşılaştırma ölçümlerinde cihazın IEC 61000-4-7 ve IEC 61000-4-30’a uygun olmasını ister (madde 4). Temel pencere 50 Hz’de 10 periyottur (yaklaşık 200 ms); 15 pencere 3 saniyelik, 200 adet 3 saniyelik değer de 10 dakikalık değeri oluşturur (madde 4.1–4.3). IEC 61000-4-30, sözleşmeye dayalı ölçüm ve uygunluk doğrulaması için Sınıf A yöntemini tanımlar; Sınıf A’da gerilim harmonikleri en az 50. dereceye kadar ölçülür, EN 50160 değerlendirmesi ise 40. dereceyi gerektirir (IEC 61000-4-30:2008, madde 4.1 ve 5.8.1). Sahada:
- Kayıt en az bir hafta sürer; iki standart da haftalık istatistik kullanır.
- Ölçüm PCC’ye en yakın erişilebilir noktada (çoğu zaman AG ana pano girişi ya da orta gerilim ölçü hücresi) ve büyük sürücü, UPS ve kompanzasyon panolarında yapılır.
- Faz gerilimleri, faz akımları ve nötr akımı eş zamanlı kaydedilir.
- IL için son 12 ayın aylık maksimum talep değerleri, PCC’deki kısa devre akımı (Isc), trafo ve kompanzasyon kademe bilgileri toplanır.
Ne zaman önlem gerekir, ne zaman gerekmez?
Karar, birkaç kontrolün birlikte okunmasına dayanır:
- PCC’deki haftalık %95’lik TDD ve münferit akım harmonikleri, doğru Isc/IL satırıyla IEEE 519-2014 Tablo 2’ye ya da anlaşmanızdaki değerlere göre karşılaştırılır.
- Gerilim THD’si ve münferit gerilim harmonikleri EN 50160 ile karşılaştırılır. Gerilim bozulması yüksek ama TDD düşükse kaynak şebeke ya da komşu tesisler olabilir.
- Kompanzasyon varsa rezonans aranır: reaktörsüz kondansatör, kademe girişinde artan 5. ya da 7. harmonik, ısınan kondansatör, atan sigorta.
- Nötr akımı nötr kesitiyle, trafo ve kabloların ısınması gerekirse termografiyle değerlendirilir.
Hepsi sınır içindeyse ve belirti yoksa filtre gerekmez; bu da geçerli bir sonuçtur. Aşım ya da rezonans varsa reaktörlü kompanzasyon, pasif ya da aktif filtre veya kaynağında azaltma arasındaki seçim ölçüm verisine göre yapılır.
İlgili: Harmonik Filtre Seçimi: Pasif, Aktif ve Reaktörlü Çözümler
Sık Sorulan Sorular
THD kaç olmalı?
Gerilimde AG için hem EN 50160 hem IEEE 519-2014 %8 üst sınır verir; her harmonik ayrıca kendi tablo değeriyle karşılaştırılır. Akımda tek bir doğru THD-I değeri yoktur: IEEE 519 akımı TDD ile değerlendirir ve 120 V–69 kV sistemlerde sınır Isc/IL oranına göre %5 ile %20 arasında değişir.
Akım THD’si yüksekse filtre şart mı?
Hayır. Yüksek THD-I çoğu zaman düşük yükteki bir yüzde etkisidir. Önce PCC’deki TDD, gerilim bozulması ve rezonans belirtileri değerlendirilir; filtre ancak ölçüm bir sınır aşımını ya da somut bir sorunu gösterirse gündeme gelir.
Nötr akımı neden faz akımından büyük olabilir?
Üçüncü harmonik ve 3’ün tek katları üç fazda aynı fazdadır; nötrde birbirini götürmez, toplanır. Tek fazlı elektronik yükü yoğun binalarda nötr akımı bu yüzden faz akımını geçebilir; nötr kesiti ve bağlantıların ısınması kontrol edilmelidir.
Harmonik için ceza var mı?
İncelediğimiz tarife metinlerinde, reaktif enerjideki gibi faturaya ayrı kalem olarak yansıyan bir harmonik bedeli yer almıyor. Yine de aşım sonuçsuz değildir: akım harmoniği ölçüm sistemini kurmayan iletim sistemi kullanıcısı için sınırın aşıldığı kabul edilir ve Bağlantı ve Sistem Kullanım Anlaşmalarının ilgili hükümleri uygulanır (Elektrik Şebeke Yönetmeliği, md. 13/2). Dağıtıma bağlı tesislerde bağlantı anlaşmasındaki koşullara ve EPDK’nın güncel düzenlemelerine bakılmalıdır.
Kaynaklar
- Elektrik Şebeke Yönetmeliği, iletim sistemi gerilim ve akım harmoniği sınırları (md. 2, 4, 9, 13, Ek-7, Ek-8) — Resmî Gazete 28.5.2014, sayı 29013
- Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, kesin projede kablo hesabı ve kompanzasyon tesisi içeriği (md. 10) — Resmî Gazete 3.12.2003, sayı 25305
- EN 50160:2022+A1:2025, Genel elektrik şebekelerince sağlanan elektriğin gerilim karakteristikleri
- TS EN 50160:2011, Genel elektrik şebekeleri tarafından sağlanan elektriğin gerilim karakteristikleri (Türkçe nüsha; terimler ve kapsam)
- IEEE Std 519-2014, IEEE Recommended Practice and Requirements for Harmonic Control in Electric Power Systems
- IEC 61000-4-30:2008, Elektromanyetik uyumluluk – Deney ve ölçme teknikleri – Güç kalitesi ölçme yöntemleri
- IEC TR 61000-3-6:2008, Electromagnetic compatibility – Assessment of emission limits for the connection of distorting installations to MV, HV and EHV power systems
İlgili: Güç Kalitesi Ölçümleri
İlgili: Enerji Analizi Nedir, Nasıl Yapılır?
İlgili: Motor Sürücü (VFD) Analizi
İlgili: Gerilim Bozulmaları ve Elektromanyetik Uyumluluk (EMC)
Tesisinizde harmonik ölçümü planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Sağlıklı bir değerlendirme için ana panoda ve büyük yük gruplarında en az bir haftalık kayıt ile son 12 ayın maksimum talep bilgisi ve trafo verileri gerekir.