Kısa yanıt: Harmonik filtre, ölçüm bir sorun gösterdiğinde seçilir: ortak bağlantı noktasında toplam talep bozulması (TDD) sınırın üstündeyse, gerilimdeki toplam harmonik bozulma (THD) EN 50160 sınırını aşıyor ya da ona yaklaşıyorsa, kondansatörler rezonans yüzünden arızalanıyorsa veya nötr ve trafo aşırı ısınıyorsa. Sıra önce kaynağında azaltma, kondansatör varsa reaktörlü (detuned) kompanzasyon, gerekirse ayarlı pasif ya da aktif filtredir. “Filtre gerekmez” de geçerli bir ölçüm sonucudur.
Filtre teklifi çoğu zaman bir kondansatör patladıktan sonra gelir. Oysa filtre, şebeke empedansına, harmonik spektrumuna ve yük profiline göre verilen bir tasarım kararıdır; yanlış seçilirse yeni bir rezonans yaratabilir ya da tesisi gece kapasitif bölgeye itebilir.
Filtre hangi durumda gerekçelidir?
Filtre yatırımını haklı çıkaran, ölçümle gösterilmiş bir sorundur. Değerlendirmelerimizde dört durumu gerekçe sayıyoruz:
- Ortak bağlantı noktasında (PCC) akım TDD’si sınırın üstünde. IEEE 519-2014, 69 kV’a kadar olan sistemlerde bu sınırı kısa devre akımının maksimum talep akımına oranına (Isc/IL) göre %5 ile %20 arasında verir; haftalık 10 dakikalık değerlerin 95. yüzdeliği esas alınır (IEEE 519-2014, madde 5.2 ve Tablo 2).
- Gerilim THD’si yüksek. EN 50160, alçak gerilimde tekil harmonikler için haftalık 10 dakikalık değerlerin %95’ine sınır koyar ve buna ek olarak gerilim THD’sinin (40. dereceye kadar) %8’i aşmamasını ister (EN 50160:2022+A1:2025, madde 4.2.5).
- Rezonans belirtileri var: tekrarlayan kondansatör ve sigorta arızaları, kademe devreye girince yükselen gerilim bozulması, anma değerinin üstünde kondansatör akımı.
- Nötr iletkeni ya da trafo açıklanamayan biçimde ısınıyor ve ölçüm bunun harmonik akımlardan geldiğini gösteriyor.
IEEE 519’daki sınırlar tek bir cihaza ya da tesis içindeki bir besleyiciye değil, ortak bağlantı noktasına uygulanır (IEEE 519-2014, madde 5); kendi trafosuyla beslenen sanayi tesislerinde bu nokta genellikle trafonun OG (orta gerilim) tarafıdır (IEEE 519-2014, madde 1.2). Tek bir sürücü panosundaki yüksek akım THD’si bu yüzden tek başına filtre gerekçesi değildir. Dört durumdan hiçbiri yoksa sonuç “filtre gerekmez” olur; izlemeye devam etmek yeterlidir.
İlgili: Harmonik Nedir? THD, TDD ve Sınır Değerler
Karar sırası: kaynaktan filtreye
Ölçüm sorun gösterse de ilk adım merkezi filtre olmamalı; uygulamada genellikle şu sıra izlenir:
- Ölçüm ve teşhis.
- Kaynağında azaltma: sürücü girişine AC hat reaktörü ya da DC şok bobini, 12 veya 18 darbeli doğrultucu, aktif ön uçlu (AFE) sürücü.
- Kondansatör varsa reaktörlü (detuned) kompanzasyon.
- Belirli harmoniklere ayarlı pasif filtre.
- Aktif harmonik filtre ya da hibrit çözüm.
Kaynağında azaltma özellikle yeni sürücü alımında ucuzdur. Bir doğrultucunun karakteristik harmonikleri h = m × (darbe sayısı) ± 1 bağıntısıyla bulunur; altı darbeli devrede bunlar 5, 7, 11, 13 ve devamıdır (IEC 61642:1997, madde 1.3.3). Aynı bağıntıyla 12 darbeli düzenekte ilk harmonikler 11 ve 13’e, 18 darbelide 17 ve 19’a kayar; ideal çalışmada baskın 5. ve 7. harmonik ortadan kalkar, gerçekte dengesizlikler yüzünden bir kısmı kalır (IEC 61642:1997, madde 1.3.4). Hat reaktörü ve DC şok bobini ise genliği düşürür, dereceleri değiştirmez.
Kondansatör bankası ve rezonans
Kompanzasyon kondansatörleri, trafo ve üst şebeke endüktansıyla paralel bir rezonans devresi oluşturur; rezonans frekansı yakınında küçük bir harmonik akım büyük bir gerilim bozulmasına dönüşür (IEC 61642:1997, madde 2.1). Bu konudaki temel kılavuz IEC 61642, 1997 tarihli ilk baskısıyla eski bir metindir; yine de IEC 61921:2017 harmonikler için ona yönlendirir (IEC 61921:2017, madde 6.3.1.1). Standardın hesap örneğinde 1.000 kVA’lık trafo ve 160 kVAr’lık kondansatörle kondansatör akımı anma değerinin 1,45 katına çıkıyor, olağan sınır ise 1,3 kat; yük barasındaki gerilim bozulması tek bir harmonik yüzünden yaklaşık %8’e ulaşıyor (IEC 61642:1997, madde 2.4).
Rezonans derecesi için bilinen bir yaklaşım vardır: h ≈ √(Sk / Qc). Sk kondansatörün bağlandığı noktadaki kısa devre gücü, Qc devredeki kondansatör gücüdür (IEC 61921:2017, Ek B.2). Varsayımsal örnek: 1.600 kVA, kısa devre gerilimi (uk) %6 olan bir trafo, üst şebeke ihmal edilirse yaklaşık 1.600 / 0,06 ≈ 26,7 MVA kısa devre gücü verir. Otomatik panoda kademeler devreye girdikçe rezonans derecesi kayar:
| Devredeki kondansatör | Yaklaşık rezonans derecesi | Frekans (50 Hz) |
|---|---|---|
| 200 kVAr | 11,5 | ≈ 577 Hz |
| 400 kVAr | 8,2 | ≈ 408 Hz |
| 600 kVAr | 6,7 | ≈ 333 Hz |
| 800 kVAr | 5,8 | ≈ 289 Hz |
Kondansatör gücü arttıkça rezonans, altı darbeli sürücülerin baskın 7. ve 5. harmoniklerine yaklaşıyor; üst şebeke empedansı eklenince biraz daha iner (OG’de 250 MVA kabulüyle 800 kVAr’da yaklaşık 5,5). Hesapta aynı trafonun AG (alçak gerilim) tarafındaki bütün kondansatörlerin toplamı alınır (IEC 61642:1997, madde 3.2). Bu yaklaşım bir risk taramasıdır, tasarım hesabı değildir.
Reaktörlü (detuned) kompanzasyon
Rezonansı önlemenin en yaygın yolu, her kondansatör kademesine seri reaktör bağlamaktır. Kademe, kayda değer en düşük harmoniğin altındaki bir frekansa ayarlanır; bunun üstünde endüktif davranır ve harmonik frekanslarında şebekeyle rezonansa giremez (IEC 61642:1997, madde 2.5 ve 3.3). Reaktör, endüktif reaktansın kapasitif reaktansa oranıyla (p = XL / XC) tanımlanır; seri rezonans frekansı fr = f1 / √p olur, f1 şebeke frekansıdır (IEC 61642:1997, madde 2.5). 50 Hz şebekede yaygın üç değer:
| Reaktör oranı p | Seri rezonans frekansı | Harmonik derecesi |
|---|---|---|
| %5,67 | ≈ 210 Hz | 4,2 |
| %7 | ≈ 189 Hz | 3,78 |
| %14 | ≈ 134 Hz | 2,67 |
Standart, genliği kayda değer ilk harmoniğin çoğu şebekede 5. harmonik olduğunu kabul eder ve bu durumda ayarı 5·f1’in altında tutmayı, yani p’yi %4’ün üstünde seçmeyi önerir. Fazlar arası 3. harmonik gerilim güçlüyse (standardın örnekleri tek fazlı doğrultucular ve aşırı uyarılmış trafolardır) ayar 3·f1’in altına inmelidir, yani p > %11 (IEC 61642:1997, madde 2.5). Uygulamada 5. harmoniğin baskın olduğu sanayi tesislerinde %7 yaygındır: 189 Hz, 250 Hz’e göre rahat pay bırakır, kondansatör yaşlandıkça ayarın yukarı kaymasını tolere eder ve daha az 5. harmonik çektiği için kademeyi zorlamaz. Fazlar arası 3. harmoniğin belirgin olduğu tesislerde bu koşulu sağlayan %14 tercih edilir. Standardın örneğinde %7’lik reaktör eklenince yük barasındaki gerilim bozulması %9,8’den %3,8’e iniyor (IEC 61642:1997, madde 2.4 ve 2.5.2); iyileşme harmoniklerin yok edilmesinden değil, rezonansın kalkmasından gelir.
Seri reaktör kondansatör gerilimini temel bileşende yaklaşık U / (1 − p) değerine yükseltir: 400 V şebekede %7’de yaklaşık 430 V, %14’te yaklaşık 465 V. Bu yüzden kondansatörün anma gerilimi şebeke geriliminin üstünde seçilir (IEC 61921:2017, madde 6.2.1). Mevcut reaktörsüz kondansatörlere sonradan reaktör eklemek de genellikle mümkün değildir; eldeki kondansatörlerin reaktörün getireceği ek gerilim ve akıma dayanacak şekilde seçilmemiş olması muhtemeldir. Reaktörlü ve reaktörsüz kademeler aynı sistemde karıştırılmaz (IEC 61642:1997, madde 3.3).
Yeni iç tesis projelerinde bu hesap zorunlu içeriktir: yönetmelik, kesin projede kompanzasyon hesabının yanında harmonikli yükler için toplam yük akımı hesabını, rezonans frekans hesabını ve reaktör / kapasitör oranının (uygulamada p) belirlenmesini ister (Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, md. 10/c-4). Mevcut tesislerde aynı sorular ölçümle cevaplanır.
İlgili: Kompanzasyon Sistemleri ve Reaktif Güç Kontrolü
Ayarlı pasif filtre
Ayarlı filtrenin ayar frekansı süzülecek harmonikten en çok %10 farklıdır; reaktörlü kompanzasyonda ise ayar, kayda değer en düşük harmoniğin %10’dan fazla altındadır (IEC 61642:1997, madde 1.3.10 ve 1.3.11). Hedef harmonikte filtrenin empedansı şebekeninkine göre düşük kaldığı için o harmonik akımın çoğu filtreye akar; temel frekansta ise filtre kondansatör gibi reaktif güç sağlar. Kollar genellikle 5, 7, 11, 13 derecelerine, harmoniğin biraz altına ayarlanır (IEC 61642:1997, madde 3.4).
Büyük ve sürekli çalışan altı darbeli yüklerde kVAr başına düşük maliyetle iki işi birden görür. Sakıncaları da aynı özellikten doğar: devrede kaldığı sürece kapasitif gücü sabit olduğu için gece ya da hafta sonu tesis kapasitif bölgeye geçebilir. Filtre OG şebekeden gelen harmoniklerin de yolu olur; tasarımda trafo empedansı, kaynak spektrumu ve OG taraftaki harmonik gerilimler bilinmelidir (IEC 61642:1997, madde 3.4). Toleranslar, sıcaklık ve yaşlanma ayarı kaydırır; kapasite azaldıkça ayar frekansı harmoniğe yaklaşır ve kol daha çok akım çeker. Standart bu etkilerin kontrolünü ister, reaktör endüktansında ±%3 toleransı çoğu filtre için kabul edilebilir bulur (IEC 61642:1997, madde 3.5 ve 3.5.2).
Aktif harmonik filtre
Aktif harmonik filtre, yüke paralel bağlanan güç elektroniği tabanlı bir eviricidir. Yük ya da şebeke tarafındaki akım trafolarıyla akımı ölçer, harmonik bileşenleri hesaplar ve karşıtlarını şebekeye basar; kaynak tarafı sinüse yakın akım görür. Yük değişimini sürekli izlediği için değişken yüklerde, çok sayıda küçük sürücünün bulunduğu hatlarda ve UPS (kesintisiz güç kaynağı) ile bilgi işlem yükünün ağır bastığı binalarda pasif filtreden esnektir.
Sınırları da var. Amper başına maliyeti yüksektir, kendi kayıpları ve soğutma ihtiyacı vardır. Akım trafolarının yeri ya da yönü yanlışsa yanlış akımı kompanze eder. Anma akımına ulaşınca sınırlamaya geçer, fazlası şebekede kalır. En önemlisi şebeke empedansını değiştirmez: başka bir noktadaki reaktörsüz bankanın yarattığı rezonansı ortadan kaldırmaz, önce o banka düzeltilir. IEC 61642 yalnız pasif filtreleri ve şönt kondansatörleri kapsar (IEC 61642:1997, madde 1.1); aktif filtre için o kılavuzda yönlendirme yoktur, seçim ölçüm verisine dayanır.
Hibrit çözümde reaktif güç reaktörlü kompanzasyonla, kalan harmonik daha küçük bir aktif filtreyle karşılanır; bu, tek başına büyük bir aktif filtreden genellikle daha ekonomiktir.
Şönt reaktör: harmonik filtresi değildir
Şönt reaktör, LED sürücüler, UPS giriş filtreleri ve uzun kablolar yüzünden düşük yükte kapasitif reaktif enerji veren tesislerde endüktif reaktif güç çekerek bu fazlayı dengeler; harmonik akımları süzmez. Ancak faturada ya da ölçümde kapasitif oran sorunu görülürse düşünülür. Öncesinde kompanzasyon rölesinin gece kademe bırakıp bırakmadığına bakılır; sorun bazen yalnız röle ayarıdır.
Çözümlerin karşılaştırması
| Çözüm | Ne zaman | Avantaj | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Filtre yok, izleme | Değerler sınır altında, rezonans belirtisi yok | Yatırım gerektirmez | Yeni yük eklenince ölçüm tekrarlanır |
| Kaynağında azaltma | Yeni sürücü alımı, birkaç büyük kaynak | Sorunu yerinde çözer | Mevcut sürücülerde sınırlı, AFE pahalı |
| Reaktörlü kompanzasyon | Kompanzasyon gerekli, şebekede harmonik var | Rezonansı önler, reaktif gücü karşılar | Ayarlı filtre değildir; p spektruma göre seçilir |
| Ayarlı pasif filtre | Büyük, sürekli, spektrumu belli yük | kVAr başına düşük maliyet | Düşük yükte kapasitif kalma, ayar kayması |
| Aktif harmonik filtre | Değişken, dağınık yükler, binalar | Değişen spektrumu izler, sabit kapasitif güç eklemez | Maliyet, kayıplar, akım trafosu yerleşimi |
| Hibrit | Reaktif güç ve değişken harmonik birlikte | Maliyet ve performans dengesi | Kontrol koordinasyonu gerekir |
| Şönt reaktör | Düşük yükte kapasitif oran sorunu | Kapasitif enerjiyi dengeler | Harmonik çözmez |
Filtre almadan önce gereken veriler
Teklif istemeden önce hazır olması gerekenler:
- Ortak bağlantı noktasında en az bir haftalık güç kalitesi kaydı: gerilim ve akım harmonikleri, 10 dakikalık değerler ve haftalık yüzdelikler (IEEE 519-2014, madde 4.4).
- Trafo gücü (kVA) ve kısa devre gerilimi (uk); mümkünse dağıtım şirketinden OG tarafı kısa devre gücü.
- Mevcut kompanzasyon panosunun kademe dökümü ve arıza geçmişi; IEC 61921’e uygun panolarda reaktör değeri, oranı ya da ayar frekansı etikette veya talimat belgesinde verilir (IEC 61921:2017, madde 4).
- Ortak bağlantı noktası ve büyük besleyiciler (sürücü panoları, UPS) için harmonik spektrum.
- Gece, hafta sonu ve tam yük profili; TDD için son on iki ayın maksimum talep akımlarının ortalaması (IEEE 519-2014, madde 5.2).
- Jeneratörle çalışma, acil durum düzenleri ve planlanan yük artışları (IEC 61642:1997, madde 3.1).
- Son faturalardaki endüktif ve kapasitif reaktif oranlar.
Tekliflerde reaktörlü kademe gücünün reaktör dahil net değer olup olmadığını sorun; IEC 61921 anma gücünü reaktörler dahil tanımlar (IEC 61921:2017, madde 3.5).
Sık Sorulan Sorular
Aktif filtre mi, pasif filtre mi?
Spektrum ve yük profili belirler. Sürekli çalışan, 5. ve 7. harmoniği belirgin büyük yükler ve reaktif güç ihtiyacı varsa reaktörlü kompanzasyon ya da ayarlı pasif filtre çoğu zaman yeterli ve ekonomiktir. Değişken, dağınık ya da bina tipi yüklerde aktif filtre daha uygun olabilir. Karar kataloğa değil, ölçüme dayanmalıdır.
Reaktörlü kompanzasyon harmonikleri yok eder mi?
Hayır. Asıl işi, bankanın şebekeyle rezonansa girip harmonikleri büyütmesini önlemektir. Ayar frekansının üstündeki harmonik akımların bir kısmını da emer (IEC 61642:1997, madde 3.3), bu yüzden bir miktar iyileşme görülür; ama belirli bir TDD hedefine göre tasarlanmış bir filtre değildir. Sınır hâlâ aşılıyorsa filtre ayrı bir karardır.
Harmonik filtre boyutu nasıl belirlenir?
Aktif filtrede ölçüt, bağlantı noktasında bastırılacak harmonik akımın amper değeridir; ölçülen en yüksek değerlere planlanan yük artışı için pay eklenir, trafo gücü ölçüt değildir. Pasif filtrede ve reaktörlü kompanzasyonda gereken kVAr ile kolların taşıyacağı harmonik akım birlikte hesaplanır; bileşenler en kötü işletme koşuluna, toleranslara ve şebekeden gelen harmoniklere göre seçilir (IEC 61642:1997, madde 3.5).
Filtre takınca reaktif ceza riski olur mu?
Olabilir. Ayarlı pasif filtre sabit kapasitif güç verir; yük düşünce tesis kapasitif bölgeye geçebilir. Elektrik Şebeke Yönetmeliği, iletime doğrudan bağlı tüketiciler ve dağıtım lisansı sahipleri için aylık endüktif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranını %20, kapasitif oranı %15 ile sınırlar (Elektrik Şebeke Yönetmeliği, md. 14). Dağıtıma bağlı tesislerde uygulanan oran ve bedel, dağıtım şirketiyle yapılan anlaşmada ve EPDK (Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu) tarife kararlarında belirlenir; uygulamada aynı %20/%15 oranları yaygındır, bağlayıcı olan faturanız ve anlaşmanızdır. Filtre tasarımı bu yüzden düşük yük senaryosuyla da sınanmalıdır.
Kaynaklar
- Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, kesin projede kompanzasyon tesisi içeriği (md. 10) — Resmî Gazete 3.12.2003, sayı 25305
- Elektrik Şebeke Yönetmeliği, reaktif enerjinin kompanzasyonu (md. 14) — Resmî Gazete 28.5.2014, sayı 29013
- IEC 61642:1997 (ilk baskı), Industrial a.c. networks affected by harmonics – Application of filters and shunt capacitors
- IEC 61921:2017, Power capacitors – Low-voltage power factor correction banks
- IEEE Std 519-2014, IEEE Recommended Practice and Requirements for Harmonic Control in Electric Power Systems
- EN 50160:2022+A1:2025, Genel elektrik şebekelerince sağlanan elektriğin gerilim karakteristikleri
İlgili: Enerji Analizi Nedir, Nasıl Yapılır?
İlgili: Reaktif Enerji Cezası ve Kompanzasyon
İlgili: Kompanzasyon İçin Kaç kVAr Kondansatör Gerekir?
İlgili: Güç Kalitesi Ölçümleri
Filtre ya da reaktörlü kompanzasyon yatırımından önce tesisinizde ölçüm planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Sağlıklı bir karar için ortak bağlantı noktasında en az bir haftalık kayıt ile trafo ve kompanzasyon panosu bilgileri gerekir.