Kısa yanıt: Enerji analizi, ana dağıtım panosuna bağlanan Sınıf A bir enerji analizörüyle gerilim, akım, harmonik, reaktif enerji ve gerilim olaylarının en az bir hafta kesintisiz kaydedilip EN 50160 ve IEEE 519 gibi referanslarla yorumlanmasıdır. Amaç, açmaların, ısınmaların ve reaktif bedellerin nedenini bulmak ve kompanzasyon ya da filtre kararını ölçüme dayandırmaktır.

Sahada “enerji analizi”, “şebeke analizi” ve “güç kalitesi ölçümü” çoğu zaman aynı işi anlatır: elektriğin tesise hangi kalitede geldiğini ve tesisin kendi yükleriyle bu kaliteyi nasıl değiştirdiğini ölçerek görmek. Kompanzasyonu sık arızalanan ya da faturasında reaktif bedel çıkan bir tesiste ilk soru “ne almalıyız” değil, “şebekede gerçekte ne oluyor” olmalıdır.

Hizmet notu: AES Innovation bu sayfada anlatılan ölçüm ve değerlendirmeleri kendi mühendisleriyle yapar. Enerji analizi, harmonik ölçümü ve kompanzasyon değerlendirmesi TÜRKAK akreditasyon kapsamımızın dışındadır; akreditasyon kapsamımız alçak gerilim tesislerinde topraklama, kaçak akım, pano ve termografi periyodik kontrolleridir.

Enerji analizi nedir, enerji etüdünden farkı ne?

Enerji analizinde bir güç kalitesi analizörü panoya bağlanır ve tesisin elektriksel davranışı günlerce kaydedilir. Enerji Verimliliği Kanunu’ndaki (5627) etüt ise başka bir iştir. Kanun etüdü, enerji verimliliğini artırma imkânlarını ortaya çıkarmak için bilgi toplama, ölçüm, değerlendirme ve raporlama aşamalarından oluşan çalışma olarak tanımlar (md. 3/1-m). Uygulamada etüt; yakıt, buhar, basınçlı hava ve elektriği birlikte ele alan bir tasarruf çalışmasıdır. Kanun, yıllık enerji tüketimi bin TEP (ton eşdeğer petrol) ve üzeri olan endüstriyel işletmelere ve belirli büyüklükteki ticari, hizmet ve kamu binalarına enerji yöneticisi çalıştırma yükümlülüğü getirir (md. 3/1-i, md. 7/1-a). Etüdü yetki belgeli danışmanlık şirketlerinin görevleri arasında sayar (md. 5/1-d) ve etütte kalibre edilmiş, etiketlenmiş cihaz kullanımını zorunlu tutar (md. 7/1-g).

Güç kalitesi ölçümü bir etüdün elektrik ayağına veri sağlayabilir, ama tek başına Kanun anlamında bir etüt değildir; verimlilik etüdünün amacı da harmonik rezonansının nedenini bulmak değildir.

Enerji analizi ne zaman gerekir?

Uygulamada ölçüm talebi çoğunlukla şu durumlardan doğar:

  • Nedeni bulunamayan şalter ve kaçak akım rölesi açmaları, sürücü hataları
  • Trafo, kablo, bara ya da nötrde beklenmeyen ısınma
  • Kondansatörlerde şişme, sık sigorta atması, kontaktör arızaları
  • Kompanzasyon yenileme, reaktörlü sisteme geçiş ya da filtre yatırımı öncesi
  • Büyük sürücü veya kesintisiz güç kaynağı (UPS) eklenmeden ya da sözleşme gücü artırılmadan önce
  • Faturada reaktif bedel görüldüğünde

Ölçmeden alınan bir filtre ya da reaktör sorunu çözmeyebilir, hatta yeni bir rezonans yaratabilir. Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği de reaktif güç kompanzasyon tesisinin kesin projesinde harmonikli yükler için toplam yük akımı hesabını, rezonans frekansı hesabını ve reaktör/kapasitör oranının belirlenmesini ister (md. 10/c-4); yönetmelik mevcut tesislerin değiştirilen ya da genişletilen kısımlarına da uygulanır (md. 3). Çalışan bir tesiste bu hesapların gerçekçi girdisi ölçülmüş harmonik akım spektrumudur.

Reaktif bedelde bir ayrım önemlidir: Elektrik Şebeke Yönetmeliği aylık endüktif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranını yüzde yirmi, kapasitif reaktif enerjinin oranını yüzde on beş ile sınırlar; ancak bu hüküm iletim sistemine doğrudan bağlı tüketiciler ve dağıtım lisansı sahipleri için yazılmıştır (md. 14/1), yaptırımlar da bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarında düzenlenir (md. 14/4). Dağıtıma bağlı tesislerde uygulanan oran ve bedel, dağıtım şirketiyle yapılan anlaşmada ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarife kararlarında belirlenir; uygulamada aynı %20/%15 oranları yaygındır, bağlayıcı olan faturanız ve anlaşmanızdır. Enerji analizi, aşımın hangi saatte ve hangi yükte oluştuğunu gösterir.

İlgili: Reaktif Enerji Cezası ve Kompanzasyon

Ölçüm nasıl yapılır?

Cihaz: Sınıf A ve Sınıf S

Güç kalitesi ölçüm yöntemleri IEC 61000-4-30’da tanımlanır. Standardın 2008 tarihli 2. baskısında Sınıf A, kesin sonuç gereken işler içindir; standardın örnekleri sözleşmeye bağlı ölçüm, anlaşmazlık çözümü ve uygunluk doğrulamasıdır. Bu sınıftaki iki cihaz aynı sinyali ölçtüğünde sonuçları belirsizlik sınırı içinde örtüşür. Sınıf S anket türü istatistiksel çalışmalara yöneliktir; ölçüm aralıkları Sınıf A ile aynıdır, veri işleme gereklilikleri daha hafiftir (madde 4.1). Örneğin gerilim büyüklüğünde belirsizlik Sınıf A’da beyan giriş geriliminin en fazla ±%0,1’i, Sınıf S’te en fazla ±%0,5’idir (madde 5.2.2). Gerilim harmonikleri Sınıf A’da en az 50. dereceye kadar ölçülür; Sınıf S’te alt sınır, EN 50160 değerlendirmesinin gerektirdiği 40. derecedir (madde 5.8.1).

Not: EN 50160:2022, IEC 61000-4-30’un 2015 baskısına atıf yapar (madde 2); buradaki bilgiler 2008 baskısına dayanır. Üreticinin uygunluk beyanındaki baskıya bakın.

Ölçüm aralıkları

Sınıf A’da gerilim, harmonik ve dengesizlik için temel ölçüm aralığı 50 Hz şebekede 10 çevrimdir, yani yaklaşık 200 ms. Bu değerler 150 çevrim (yaklaşık 3 s), 10 dakika ve 2 saatlik aralıklarda birleştirilir (madde 4.4); birleştirme, kırpışma dışında, karelerin aritmetik ortalamasının karekökü alınarak yapılır (madde 4.5.1) ve 2 saatlik değer on iki adet 10 dakikalık değerden oluşur (madde 4.5.4). Çökme, yükselme ya da kesinti sırasında diğer parametreler işaretlenir, böylece tek bir olay iki kez sayılmaz; işaretli verinin nasıl kullanılacağına kullanıcı ya da uygulama karar verir (madde 4.7), rapor da bunu açıkça yazmalıdır.

Ölçüm noktası

Tesisin genel resmi için ana ölçüm, trafonun alçak gerilim (AG) çıkışında ya da ana dağıtım panosu girişinde yapılır; toplam yük, gelen gerilimin kalitesi ve tesisin şebekeye yansıttığı harmonikler burada birlikte görünür. Kaynak aranıyorsa ikinci bir cihaz sürücüyü, UPS’i ya da kompanzasyon panosunu besleyen hatta daha kısa kayıt alır. Dört telli sistemlerde faz-nötr, üç telli sistemlerde fazlar arası gerilimler değerlendirilir (EN 50160:2022, madde 4.1). Akım, nötr dahil her iletkende ölçülebilir (IEC 61000-4-30, madde 4.3); harmonikli tesiste nötr akımı mutlaka kaydedilmelidir. Cihaz dışındaki akım probları ve ölçü trafolarının belirsizliği standardın normatif gerekliliklerinin dışında kalır (madde 4.2); bu yüzden prob tipi ve oranı raporda belirtilmelidir.

Süre: neden bir hafta?

EN 50160’ta frekans dışındaki sürekli olaylar haftalık periyotla değerlendirilir (frekans için yıllık oran verilir). Örneğin besleme geriliminde her haftalık periyotta 10 dakikalık etkin değerlerin %95’i anma geriliminin (Un) ±%10 bandında kalmalıdır ve bir hafta 1.008 adet 10 dakikalık aralıktır (madde 4.2.2.2). 1.008 aralığın %5’i yaklaşık 50 aralık, yani toplam 8 saat kadar bant dışı değer demektir; birkaç saatlik kayıtla bu istatistik kurulamaz. IEEE 519-2014 de 10 dakikalık harmonik değerleri için 7 günlük periyotta %95 ve %99’luk yüzdeliklerin hesaplanmasını önerir (madde 4.4).

Ölçüm haftası normal çalışmayı temsil etmeli; hafta içi ve hafta sonu, tam ve düşük yük kayda girmelidir. Bayram tatili, uzun bakım duruşu ya da yarım kapasite çalışılan bir hafta tabloyu bozar; böyle bir dönem denk gelirse kayıt uzatılır ya da tekrarlanır.

Enerji analizinde ölçülen büyüklükler

  • Gerilimin 10 dakikalık etkin değerleri, faz bazında en düşük ve en yüksek değerler
  • 10 saniyelik ortalamalarla şebeke frekansı
  • Gerilim dengesizliği (negatif faz sıralı bileşenin pozitif faz sıralı bileşene oranı)
  • Kısa süreli (Pst, 10 dakika) ve uzun süreli (Plt, 2 saat) kırpışma şiddeti
  • Gerilim harmonikleri ve gerilimin toplam harmonik bozulması (THD)
  • Akım harmonikleri, akım THD’si (THD-I) ve toplam talep bozulması (TDD)
  • Güç faktörü, endüktif ve kapasitif reaktif enerji
  • Aktif ve reaktif güç talep profili
  • Gerilim çökmeleri, yükselmeleri ve kesintiler (zaman damgası, süre, artık gerilim)
  • Nötr akımı ve nötrdeki harmonik bileşenler

THD harmonik içeriği o anki temel bileşene göre verir, TDD ise maksimum talep akımına (IL) göre. IL, ortak bağlantı noktasında (PCC) son on iki ayın her birindeki maksimum talep akımlarının ortalamasıdır (IEEE 519-2014, madde 3). Bu yüzden düşük yükte TDD, THD-I’dan daha gerçekçi bir tablo verir.

İlgili: Harmonik Nedir? THD, TDD ve Sınır Değerler

EN 50160’a göre alçak gerilim değerleri

Ölçülen gerilim çoğunlukla EN 50160 ile karşılaştırılır. Standardın AG bölümünde anma gerilimi Un, dört telli sistemde faz-nötr, üç telli sistemde fazlar arası 230 V’tur (madde 4.1). Normal çalışma şartları için özet:

BüyüklükDeğer (AG)DeğerlendirmeEN 50160:2022+A1:2025
Şebeke frekansı50 Hz ±%1 yılın %99,5’inde; 50 Hz +%4/−%6 her zaman10 s ortalama, enterkonnekte şebekeMadde 4.2.1
Besleme gerilimi değişimleri10 dk değerlerinin %95’i Un ±%10 içinde; tümü Un +%10/−%15 içindeHaftalıkMadde 4.2.2.2
Kırpışma şiddetiPlt ≤ 1, sürenin %95’indeHaftalıkMadde 4.2.3.2
Gerilim dengesizliğiNegatif sıra/pozitif sıra %0–%2, 10 dk değerlerinin %95’indeHaftalıkMadde 4.2.4
Gerilim harmonikleriTekil harmonikler: 10 dk değerlerinin %95’i Çizelge 1 değerlerinde; ayrıca THD ≤ %8 (40. dereceye kadar)HaftalıkMadde 4.2.5
Gerilim çökmesi ve yükselmesiBaşlangıç eşiği %90 ve %110; sınır yok, sınıflandırma varOlay sayımıMadde 3.3.9, 3.3.15, 4.3.2
Besleme kesintisiGerilim %5’in altında; 3 dakikaya kadar kısa, üstü uzunOlay sayımıMadde 3.1.10

Bu değerler genel şebekeden sağlanan gerilimi şebeke bağlantı noktasında tarif eder (madde 4.1; TS EN 50160:2011, madde 1.1); tesis içindeki bir panoda ise tablo yalnız karşılaştırma referansıdır. Gerilim olayları için standart yalnız belirleyici değerler verir (madde 4.1). Orta gerilimden (OG) kendi trafosuyla beslenen tesiste bağlantı noktası genellikle OG tarafındadır ve standardın OG bölümü geçerlidir (madde 5.1). Ayrıca bu karakteristikler elektromanyetik uyumluluk (EMC) seviyesi ya da kullanıcı emisyon sınırı olarak kullanılmak üzere hazırlanmamıştır ve kullanıcı ile şebeke işletmecisi arasındaki sözleşme standardın yerine geçebilir (TS EN 50160:2011, madde 1.1).

İlgili: Gerilim Bozulmaları ve Elektromanyetik Uyumluluk (EMC)

İyi bir enerji analizi raporunda neler olmalı?

İlk sayfa, ölçümün nerede, ne zaman ve hangi cihazla yapıldığını ve ana sonuçları özetler. Ardından bir “özet durum ve öneriler” tablosu gelir; aşağıdaki varsayımsal örnek yalnız yapıyı gösterir, gerçek bir tesise ait değildir:

KonuDurumÖncelikÖneri
Besleme gerilimi değişimleriEN 50160 değerleri içindeYokİşlem gerekmez
Gerilim THD’si%8 değerinin belirgin altındaDüşükFiltre gerekmez; yeni sürücü eklenirse yeniden ölçüm
Kapasitif reaktif enerjiGece ve hafta sonu kapasitif enerji veriliyorYüksekKademe ve sabit kondansatör ayarlarının gözden geçirilmesi
Nötr akımıBir dağıtım panosunda faz akımına yakınOrtaNötr kesiti ve kablo sıcaklığının kontrolü

Sonraki bölümler her konuyu ölçülen değer, referans madde, grafik ve yorumla ele alır; öneri yalnız verinin desteklediği yerde yapılır. Eklerde günlük grafikler, 10 dakikalık değer listeleri, zaman damgalı olay listesi, ölçüm noktasının tek hat şemasındaki yeri ve cihazın sınıf ve kalibrasyon bilgisi bulunur.

“Harmonik filtre gerekmez” de geçerli bir sonuçtur; sorun kimi zaman kompanzasyon rölesinin ayarı ya da arızalı bir kademe kontaktörüdür. Başka bir ölçüm reaktörlü kompanzasyonu, şönt reaktörü ya da bir sürücü grubu için filtre çalışmasını gerektirebilir. Önemli olan, sonucun veriden çıkmasıdır.

Sık yapılan yorum hataları

İlk hata, yalnız akım THD’sine bakmaktır. Düşük yükte çok yüksek görünen bir THD-I, amper olarak küçük bir akımı anlatıyor olabilir; TDD, gerilim THD’si ve harmonik spektrumu birlikte okunmalıdır.

İkincisi, birkaç saatlik veriyle hüküm vermektir. Uzun süreli kırpışma şiddeti bile iki saatte ölçülen on iki Pst değerinden hesaplanır (EN 50160:2022, madde 3.3.5); bir haftada yalnız 84 Plt değeri oluşur.

Üçüncüsü, düşük yükte kapasitif reaktif enerjiyi gözden kaçırmaktır. Gündüz dengeli görünen kompanzasyon, gece ve hafta sonu sabit kondansatörler ve uzun kablolar nedeniyle şebekeye kapasitif enerji verebilir; ölçüm haftası bu yüzden hafta sonunu kapsamalıdır.

Dördüncüsü, ortak bağlantı noktasıyla tesis içi noktaları karıştırmaktır. IEEE 519-2014, sınırlarının yalnız PCC’de uygulanacağını, tek tek cihazlara ya da tesis içindeki noktalara uygulanmayacağını belirtir; tesis içinde değerler belirgin biçimde yüksek çıkabilir (madde 5). Özel trafoyla beslenen sanayi tesislerinde PCC sıklıkla trafonun üst gerilim (çoğunlukla OG) tarafındadır (madde 1.2). Tek bir sürücünün besleme hattındaki akım bozulmasını PCC sınırıyla kıyaslamak yanlış sonuca götürür.

Sık Sorulan Sorular

Enerji analizi kaç gün sürer?

Kayıt en az bir tam hafta, yani 7 gün kesintisiz sürmelidir; EN 50160’taki gerilim değerlendirmelerinin çoğu da IEEE 519’un 10 dakikalık istatistikleri de haftalık periyoda dayanır. Kurulum ve söküm birkaç saatlik iştir, raporlama ayrıca zaman alır.

Enerji analizi hangi cihazla yapılır?

IEC 61000-4-30’a göre Sınıf A ölçüm yapan, üç faz ve nötr için gerilim ve akım girişli bir güç kalitesi analizörüyle yapılır; akım için esnek ya da pens tipi problar kullanılır. Standart, üreticinin hangi parametreyi hangi sınıfta ölçtüğünü beyan etmesini önerir (madde 4.1). Bu beyan ve cihazın kalibrasyon tarihi raporda yer almalıdır.

Enerji analizi zorunlu mu?

Bu yazıda dayandığımız mevzuatta, her tesisten belirli aralıklarla güç kalitesi ölçümü isteyen genel bir hüküm yok. Dolaylı bağlantılar ise var: kompanzasyon kesin projesi harmonikli yük akımı ve rezonans frekansı hesabı içermelidir (Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, md. 10/c-4); Enerji Verimliliği Kanunu da enerji yönetimini ölçüm ve izlemeyi içeren faaliyetler olarak tanımlar (md. 3/1-p).

Ölçüm sırasında üretim durur mu?

Normalde durmaz; esnek akım probları devre açılmadan takılır, gerilim uçları panodaki uygun noktalara bağlanır. Ancak pano kapağını açıp gerilimli bölümlerin yakınında çalışmak bir elektrik işidir: yetkili ve eğitimli personelle, kişisel koruyucu donanımla ve gerektiğinde devre enerjisiz bırakılıp kilitleme-etiketleme (LOTO) uygulanarak yapılır. Bağlantı saati tesisin elektrik sorumlusuyla planlanır.

Kaynaklar

  • Enerji Verimliliği Kanunu (5627), etüt, enerji yönetimi ve enerji yöneticisi hükümleri — Resmî Gazete 2/5/2007, sayı 26510
  • Elektrik Şebeke Yönetmeliği, md. 14 reaktif enerjinin kompanzasyonu — Resmî Gazete 28/5/2014, sayı 29013
  • Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, kompanzasyon kesin projesi içeriği — Resmî Gazete 3/12/2003, sayı 25305
  • EN 50160:2022+A1:2025, Genel elektrik şebekelerince sağlanan elektriğin gerilim karakteristikleri
  • TS EN 50160:2011, Genel elektrik şebekeleri tarafından sağlanan elektriğin gerilim karakteristikleri (Türkçe terimler ve kapsam)
  • IEC 61000-4-30:2008 (CAN/CSA-C61000-4-30-10), Elektromanyetik uyumluluk — Bölüm 4-30: Deney ve ölçme teknikleri — Güç kalitesi ölçme metotları
  • IEEE Std 519-2014, Elektrik güç sistemlerinde harmonik kontrolü için önerilen uygulama ve gereklilikler

İlgili: Harmonik Filtre Seçimi: Pasif, Aktif ve Reaktörlü Çözümler

İlgili: Elektrik Arızası Nasıl Bulunur?

İlgili: Güç Kalitesi Ölçümleri

İlgili: Enerji İzleme ve Raporlama

Tesisinizde bir haftalık enerji analizi planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Ölçüme başlamak için ana panoya güvenli erişim, güncel tek hat şeması ve son on iki aylık elektrik faturaları yeterli bir başlangıçtır.