osya
d
IECEx-KİŞİLERİN BELGELENDİRİLMESİ
ve YETERLİLİKLER
(CoPC ve ISO IEC 17024)
Emre Metin-Elektrik Mühendisi
emre.metin@emo.org.tr
• Ağaç işleri alanları.
• Şeker rafinerileri.
• Metal yüzey öğütme, özellikle alüminyum tozları ve
parçacıkları.
IECEx Uluslararası Sertifika Sistemi
IECEx sistemi aşağıdakileri içerir:
• IECEx Onaylı Teçhizat Şeması.
• IECEx Sertifikalı Servis Hizmetleri Programı.
• IECEx Uygunluk İşareti Lisanslama Sistemi.
• Personel Yeterliliklerinin IECEx Sertifikasyonu (CoPC).
IECEx sistemi, IEC standartları gibi uluslararası standartların
kullanımına dayanır. Bu standartlar, “Ex teçhizatı” olarak adlan-
dırılan teçhizatın kullanımı ile ilgili alanlara ve potansiyel yangın
veya patlama ihtimalinin bulunduğu alanlara göre ayrılmıştır.
Yazının kaleme alındığı tarih itibariyle geçerli IECEx standart-
larına www.iecex.com/standards.htm adresinden ulaşılabilir.
Belgelendirme İhtiyacı
Patlayıcı ortamlardaki teknik bilgi ihtiyacı endüstrileşme
ve teknik gelişim nedeniyle giderek artmaktadır. Petrol ve
doğalgaz aramalarındaki maliyet artışları nedeniyle yeni
kaynaklar ve bunların ayrıştırılmasındaki yöntemler giderek
karmaşık hale gelmektedir. Ürünlerin çıkarılması ve işlen-
mesi standartlara uygun yapılırken güvenlik de ön plana
çıkmaktadır. Bu alanlarda çalışan kişilerin zarar görmelerini
önlemek, tesislerin hasar görmesini ve kişilerin çevreden
uzaklaştırılmasını sağlamak öncelikli hedef olmaktadır.
Personel yeterliliklerinin IECEx sertifikasyonu, ilk uluslara-
rası geçerli uygunluk değerlendirme programını (scheme)
sunmaktadır. Personel yeterliliği; tasarım, seçim, montaj,
Ex ekipmanının bakımı, kontrolü, denetimi, revizyonu ve
onarımını kapsamaktadır.
IECEx sertifikasyonu, sertifika sahibinin aşağıdaki konu-
larda yeterli olduğunu gösterir:
• Ex alanlarda güvenle çalışmak.
• Ex teçhizatı üzerinde çalışma yürütmek.
• Ex ekipmanının korunmasına uygun bir şekilde çalış-
masını sağlamak.
Günümüzde patlama tehlikesi olan bölgeler için iki ulus-
lararası sertifikasyon şeması bulunmaktadır. Birincisi
Avrupa genelinde onaylanmış ve kabul gören ATEX direktif-
leri, diğeri ise daha uluslararası olarak adlandırılabilen ürün,
hizmet ve kişi belgelendirmesi içeren IECEx standartlarıdır.
Uzun vadede kuruluşların sertifikasyon giderlerini düşürmek
ve ürünlerini Avrupa Birliği(AB) standartlarının uygulandığı
ülkeler dışında da piyasaya sürebilmek için IECEx standartla-
rına geçiş yapacakları öngörülmektedir. Böylece ürünlerin tek
bir merkezden takibi sağlanabilecek ve ürün/hizmet sunucula-
rındaki personellerin de yeterlilikleri belgelendirilebilecektir.
ATEX ile ilgili Türkçe birçok kaynak bulunmaktadır. Bu der-
gide yayımlanan makalelerin yanında EMO tarafından yayımla-
nan kapsamlı bir kitap da bulunmaktadır.1 Ancak endüstriden
gelen talepler, ithal edilen ürünler, uluslararası belgelendirme
kuruluşlarının talepleri ve standart geçişleri nedeniyle IECEx
konusunda kafa karışıklığı yaşanabilmektedir.
IECEx Sisteminin Hedefi
Gerekli emniyet seviyesini korurken, patlayıcı ortamlarda
kullanılmak üzere ekipman ve hizmetlerde uluslararası ti-
careti kolaylaştırmak için hayata geçirilen IECEx sisteminin
hedefleri şöyle sıralanabilir:
• Üreticinin test ve sertifikasyon giderlerini düşürmek.
• Ürünü piyasaya sürme süresini düşürmek.
• Ürün değerlendirme sürecinde uluslararası güveni
tesis etmek.
• Ürünler için uluslararası veri tabanı listesi oluşturmak.
• IECEx sertifikası kapsamındaki ekipman ve hizmet-
lerde uluslararası güvence sağlamak.
Ex Bölgesi (Zone) Nedir?
Ex alanları, bir yangın veya patlamaya neden olabilecek yanıcı
sıvıların, buharların, gazların veya yanıcı tozların oluşabi-
leceği “Tehlikeli Yerler”, “Tehlikeli Alanlar”, “Patlayıcı
Ortamlar” ve benzeri farklı isimlerle anılan alanlardır.
Ex Teçhizatı Nerelerde Bulunur?
• Otomobil yakıt ikmal istasyonları veya benzin istasyonları.
• Petrol rafinerileri, kuleleri ve işleme tesisleri.
• Kimyasal işleme tesisleri.
• Basım endüstrisi, kağıt ve tekstil.
• Hastane ameliyathaneleri.
• Uçak yakıt ikmal ve hangarları.
• Yüzey kaplama endüstrileri.
• Yeraltı kömür madenleri.
• Kanalizasyon arıtma tesisleri.
• Gaz boru hatları ve dağıtım merkezleri.
• Tahıl taşıma ve depolama.
1 M. Kemal Sarı, Exproof-Patlayıcı Ortamlar ve Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Elektrik Aygıtları Hakkında Bilgi
78
ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ2017 Ekim • Sayı-462 dosya
Yeterlilik
CoPC veya patlayıcı ortamlarda çalışmaya uyum sağlanması
belgelendirmesi (Ex Facility Orientation Certificate-EFOC),
kişinin yeteneklerinin tam değerlendirilmesini gerektirir. Bu
bir eğitim, yazılı sınav, uygulama sınavı şeklinde yapılabilir.
Kişinin akademik ve iş geçmişi ile ilgili eğitim kayıtları, aldığı
eğitimlerde belgelendirme öncesi kriter olarak belirlenebilir.
Bu yeterlilik şemasında ISO IEC 17024 Personel Belgelendir-
mesi standartları şartları uygulanır. Standardın gereği olarak
kişilerin belli bir süre -genellikle 5 yıl- içinde yeterliliklerinin
devam edip etmediği, belirlenen prosedürler ile kontrol edilir.
Yeterlilik Birimleri
Belgelendirilecek kişiler için yeterlilik birimleri belirlenmiştir.
Kişilerin ISO/IEC standartlarına göre bir CoPC veya EFOC
verildiğini belgeler üzerinde not etmek önemlidir. Kişiler ayrıca
diğer ilgili standartlara göre değerlendirilebilirler. Örneğin IEC
60079 Standardı (Patlayıcı Gaz Ortamlarında Kullanılan Elekt-
rikli Cihazlar) gibi yeterlilik birimleri şu an itibariyle şunlardır:
Birim Ex 000: Tehlikeli bölge olarak sınıflandırılmış bir
sahaya girmek için temel bilgiler ve farkındalık.
Birim Ex 001: Patlayıcı ortamlarda temel koruma
ilkeleri.
Birim Ex 002: Tehlikeli alanların sınıflandırılması.
Birim Ex 003: Patlama korumalı ekipman ve kablo
tesisatları montajı.
Birim Ex 004: Patlayıcı ortamda ekipman bulundurma.
Birim Ex 005: Patlamaya karşı korumalı teçhizatın
revizyonu ve onarımı.
Birim Ex 006: Patlayıcı ortamlardaki veya patlayıcı
atmosferlerle ilişkili elektrik tesisatlarının test edilmesi.
Birim Ex 007: Patlayıcı ortamlarla ilişkili elektrikli
tesisatların görsel ve fiziksel denetimi.
Birim Ex 008: Elektrik tesisatlarının detaylı incelenmesi.
Birim Ex 009: Patlayıcı ortamlardaki veya patlayıcı at-
mosferlerle ilişkili elektrik tesisatlarını tasarımı.
Birim Ex 010: Patlayıcı ortamlardaki elektrik tesisat-
larının denetimi.
IEC 60079-44 Patlayıcı Ortamlar-Bölüm 44-Personel Yeterlilik
Standardı’nın (Explosive Atmospheres-Part 44-Personal Compe-
tence Standard) Mart 2020 tarihinde yayımlanması öngörülmek-
tedir. Bu nedenle eğitimlerin yapılması, IEC 17024 Standardı’na
uygun belgelendirme yapabilmesi için EMO’nun bu konuda
önünde 3 yıllık bir süre bulunduğu anlaşılmaktadır. Ülkemizde
belgelendirilecek kişilerin uluslararası belgelendirme kuruluşla-
rının yüksek fiyatlı belge süreçlerine muhtaç olmaması için böyle
bir belgelendirme programının hayata geçirilmesi gerekmektedir.
Bu konuda EMO tarafından Mart 2017 tarihinde ön çalışmalar
yapılmış olup, taslak programlar hazırlanmıştır.
Sonuç
Ülkemizin de endüstriyel tesis açısınından gelişmekte olduğu
göz önüne alındığında patlayıcı ortamları tasarlayacak, mon-
tajını, bakımını, revizyonunu ve kontrolünü yapacak kişilerin
IECEx belgelendirmesi konusunda bilgilendirilmesi önemli-
dir. Zonguldak’ta 7-8 Aralık 2017’de yapılacak 4. ATEX Sem-
pozyumu’nda bu konunun da tartışılması beklenmektedir.
Kaynaklar
1. IECEX Hakkında Sıkça Sorulan Sorular.
http://www.iecex.com/docs/IECEx_Guide_01D_Ed1.0.pdf
2. IEC System for Certification to Standards relating to Equip-
ment for use in Explosive Atmospheres (IECEx System) http://
www.iecex.com/docs/IECEx_05A_Ed2.1.pdf
3. MİSEM Yayımlanmamış Eğitim İçerikleri, Mustafa Kemal Sarı
EMO’DA EXPROOF EĞİTİMİ
Mustafa Kemal Sarı tarafından EMO için taslak olarak
hazırlanan eğitim konuları aşağıda sıralanmıştır:
A) Tehlikeli saha sınıflandırması/Area Classification
(IC 60079-10)
B) Exproof tesisat projelendirme/Design of installation
(IEC 60079-14)
C) Exproof tesisat kurulumu/Installation
(IEC 60079-14)
D) Exproof tesisat uygunluk değerlendirmesi/Inspec-
tion (IEC 60079-17)
E) Exproof tesisat bakımı /Maintanance (IEC 60079-19)
F) Exproof tesisat onarımı/Repair, Overhaul
Eğitim İçerikleri
A) Tehlikeli Saha Sınıflandırması (area classification)
(ATEX Yönetmeliği ve IEC 60079-10 Standardı’na göre
tehlikeli saha sınıflandırmanın esasları):
1) ATEX yönetmelikleri ve getirdiği yenilikler.
2) Patlayıcı ortam hakkında genel bilgi.
3) Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrikli aletlerin
koruma tipleri hakkında genel bilgi.
4) Patlayıcı ortamlarda kullanılan mekanik aletler ve
koruyucu sistemler hakkında genel bilgi.
5) Tehlikeli bölge tanım ve tarifleri, bölge katego-
rileri, ekipman grubu, sıcaklık sınıfı gibi terimlerin
açıklanması.
6) Gaz ve buharlarda tehlikeli bölge hesap metodu,
IEC 60079-10-1 Standardı’na göre risklerin değer-
lendirilmesi ve sınıflandırılması (boşalma kaynakları,
boşalma dereceleri).
7) Havalandırma hesapları, havalandırmanın ve boşal-
ma miktarı hesaplarının püf noktaları.
8) IEC 60079-10-1 Standardı’na göre örnek çözümü.
9) Tozlu ortamların değerlendirilmesi ve toz örnekleri.
10) Koruyucu sitemlerin tasarlanması, tozlu ortamlar-
da koruyucu sistem öngörülmesi.
11) İngiliz EI 15, Amerikan NFPA ve Alman DGUV
(BGR 104) tavsiyeleri hakkında bilgiler. Avusturalya
ve İtalyan norm ve uygulamaları.
12) ATEX 137 Yönetmeliği’nin madde madde ele
alınması ve cevaplanması.
13) Malzeme Güvenlik Bilgi Formu (MSDS) okuma,
yorumlama ve değerlendirme.
79
ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ2017 Ekim • Sayı-462 osya
d
B) Exproof Tesisat Projelendirme ve Alet Seçimi (de-
signe of installation and selection of equipment) (ATEX
yönetmeliklerine ve IEC 60079 seri standart esaslarına
uygun exproof elektrik ve mekanik tesisat projelendirmenin
esasları):
1) ATEX yönetmeliklerine genel bakış ve ATEX yönet-
meliklerinin getirdiği yenilikler.
2) Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrikli aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
3) Patlayıcı ortamlarda kullanılan mekanik aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
4) Koruyucu sistem nedir, nerelerde, nasıl tasarlanır?
5) ATEX kapsamına giren malzemelerin risk analizi ve
“Patlayıcı ortamlarda çalışanların iş sağlığı ve güvenli-
ği” ile ilgili ATEX 137 Yönetmeliği’ne göre hazırlanan
Patlamadan Koruma Dokümanı (PKD) hakkında genel
bilgi, projecinin bilmesi gerekenler.
6) Teçhizat seçimi. Kategoriler, bölgeler arası bağlantı,
alet grupları, sıcaklık grupları.
7) Kullanılması yasak metaller, kısıtlanan manyetik
alan, ultrasonik ses gibi ateşleme kaynakları hakkında
projecinin bilmesi gerekenler.
8) Statik elektrik genel tanımı ve exproof ortamın
(sınıflandırılmış patlayıcı ortamın) diğer sanayi ortam-
larından farkı. Tesisat projesinde statik elektrikle ilgili
bilinmesi gerekenler.
9) Yıldırımdan korunma ve katodik koruma konusunda
projecinin bilmesi gerekenler.
10) Topraklama ve eş potansiyel kuşaklama sanayiden
farkı.
11) Elektrik tesisat projelendirmenin esasları ve sanayi
tiplerinden farkı, elektrik şebekesi seçimi TN, TT,
IT, SELV, PELV.
12) Tozlu ortamda projelendirme.
13) Patlayıcı ortamların havalandırma projeleri.
14) Kablolar. Patlayıcı ortamlarda kullanılan kabloların
seçimi.
15) Kablo mu borulu sistem mi? (conduit) Projecinin
borulu sistem hakkında bilmesi gerekenler.
16) Kablo rakoru seçimi, ek kutuları, terminallerin
seçimi.
17) Kendinden emniyetli (KE) devrelerin tasarımı. KE
alet ve kablo seçimi.
18) KE ve normal şebekenin ayırımı.
19) KE tesisatta topraklama eş potansiyel kuşaklama.
20) Patlayıcı ortamlarda kullanılan exproof aletlerin
etiketleri ve etiket okuma.
21) Proje çizimi ve kullanılan semboller.
22) Projede montaj detay çizimlerinde bölge haritasın-
dan kesit görünüşün de gösterilmesi örnekleri.
C) Exproof Tesisat Kurulumu (installation) (ATEX
yönetmeliklerine ve IEC 60079-14 Standardı’na uygun
elektrik ve mekanik tesisat kurulumu):
1) ATEX yönetmeliklerine genel bakış ve ATEX yönet-
meliklerinin getirdiği yenilikler.
2) Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrikli aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
3) Patlayıcı ortamlarda kullanılan mekanik aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
4) Teçhizat seçimi. Kategoriler, bölgeler arası bağlantı,
alet grupları, sıcaklık grupları.
5) Kullanılması yasak metaller, kısıtlanan manyetik
alan, ultrasonik ses, güneş ışığı, cep telefonu gibi
ateşleme kaynakları hakkında uygulamacının bilmesi
gerekenler.
6) Yıldırımdan korunma, katodik koruma, statik elekt-
rik konularında uygulamacının bilmesi gerekenler.
7) Topraklama ve eş potansiyel kuşaklama uygula-
maları.
8) Kablo mu boru mu? (cable or conduit) Patlayıcı or-
tamlarda kullanılan kabloların ve boruların özellikleri.
9) Kablo rakorları ve uygulaması, ek kutuları, termi-
naller
10) Zırhlı ve zırhsız bir kabloya rakor takılması ve katılım-
cıların fiilen rakor yapma pratiği. Rakor takmanın önemi.
11) KE devre bağlantıları. Açık mavi kablo.
12) KE ve normal şebekenin ayrımı.
13) KE tesisatta topraklama, eş potansiyel kuşaklama.
14) Patlayıcı ortamlarda kullanılan exproof aletlerin
etiketleri ve etiket okuma.
15) Devre kesiciler ve nötr kesme şartı, koruma ci-
hazları.
16) Frekans konverterli ve yumuşak yolvericili ve vakum
kontaktörlü motorlar.
17) Koruma tiplerine göre farklılıklar. Ex-e tipi moto-
run sargı sıcaklığı.
18) Patlayıcı ortam elektrik şebeke ve tesisatının sanayi
tipinden farkı, ayrılması ve ayırt edilmesi. Patlayıcı
ortamdan normal ortama geçişler.
19) Sanayi tipi aletler patlayıcı ortamda kullanılabilir
mi? Kendim rakor yapsam ne olur?
20) Kendim piyasadan uygun malzeme alarak exproof
boya kabini, çeker ocak, pervane, pompa gibi aletleri
üretebilir miyim?
D) Exproof Tesisat Uygunluk Değerlendirmesi (ins-
pection) (IEC 60079-17 standardı ve ATEX Yönetmeliği’ne
göre patlayıcı ortamlardaki elektrik ve mekanik tesisat ile
koruyucu sistemlerin denetlenmesi):
1) ATEX yönetmeliklerine genel bakış ve ATEX yönet-
meliklerinin getirdiği yenilikler.
2) Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrikli aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
3) Patlayıcı ortamlarda kullanılan mekanik aletlerin
koruma tiplerinin genel tanıtımı.
4) Teçhizat seçimi. Kategoriler, zonlar arası bağlantı,
alet grupları, sıcaklık grupları.
5) Kullanılması yasak metaller, manyetik alan, ult-
rasonik ses, güneş ışığı, cep telefonu gibi ateşleme
kaynakları hakkında denetçinin bilmesi gerekenler.
6) ATEX kapsamına giren malzemelerin risk analizi ve
“Patlayıcı ortamlarda çalışanların iş sağlığı ve güvenli-
ği” ile ilgili ATEX 137 Yönetmeliği’ne göre hazırlanan
PKD (patlamadan koruma dokümanı) hakkında denet-
çinin bilmesi gerekenler.
7) Etiket okuma ve ATEX uyumlu aletlerin ayırt edi-
lebilmesi.
8) Sertifikalar ve sertifikaların kontrolü. Proje üzerinde
kontrol. PKD’deki seçimlerin uygunluk kontrolü. Bölge
haritasına ve seçimlere uyulup uyulmadığı. Korsan
aletlerin ayırt edilebilme yöntemleri.
9) Denetim türleri (gözle muayene, yakın muayene,
detaylı muayene).
10) Koruma tiplerine göre yapılan farklı muayeneler.
Ex-e tipi motorun sargı sıcaklık kontrolü (termistör
bağlantıları).
11) KE devre ve alet kontrolü.
12) Kablo, rakor, terminal ek kontrolleri.
13) Tozlu ortamlarda kontrol. ATEX e göre koruyucu
sistemlerin kontrolü.
14) Denetim tabloları.
80
ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ2017 Ekim • Sayı-462
Orijinal PDF dökümanını görüntüle
