Statik Ekipman Muayene Kodları Nedir?

Basınçlı kaplar, proses boru hatları ve atmosferik depolama tankları; rafineri, petrokimya, enerji ve kimya tesislerinin statik ekipman olarak adlandırılan çekirdek varlıklarıdır. Bu ekipmanlar işletme sırasında korozyon, erozyon, çatlama ve malzeme yorulması gibi bozunma mekanizmalarına maruz kalır. Amerikan Petrol Enstitüsü (American Petroleum Institute — API) tarafından yayımlanan API 510, API 570 ve API 653 kodları, bu ekipmanların işletmedeyken (in-service) nasıl muayene edileceğine, değerlendirileceğine ve muayene periyotlarının nasıl belirleneceğine dair sistematik bir metodoloji sunar.

Bu üç kod, tasarım kodları değil işletme muayenesi (in-service inspection) kodlarıdır: yeni bir ekipmanın imalat kurallarını değil, hizmette olan bir ekipmanın bütünlüğünün zaman içinde nasıl izleneceğini tarif eder. Ortak felsefeleri; ölçülebilir veriye (özellikle kalınlık ölçümüne) dayalı korozyon takibi, kalan ömür tahmini ve buna göre muayene aralığı planlamasıdır.

Bu sayfa yalnızca muayene kodlarının kapsamı ve periyot mantığı hakkında bilgilendirme amaçlıdır. Kullanıma Uygunluk (Fitness-for-Service — FFS) ve kalan-ömür ileri değerlendirmesi ile kaynak dikişi muayenesi ayrı konulardır; bunlar için ayrıca ilgili sayfalara bakınız.

  • API 510 — Basınçlı kap işletme muayenesi
  • API 570 — Proses boru hattı muayenesi
  • API 653 — Atmosferik depolama tankı muayenesi
  • Üçü de tasarım/imalat değil, işletme (in-service) muayene kodudur

API 510 — Basınçlı Kap Muayene Kodu

API 510 (Pressure Vessel Inspection Code), işletmedeki basınçlı kapların iç ve dış muayenesi, işletme sırasında (on-stream) muayenesi ve kalınlık ölçümü esaslarını belirler. Kodun temel amacı, kabuk ve alt bileşenlerdeki malzeme kaybını izleyerek kabın güvenli çalışma sınırları içinde kalmasını sağlamaktır.

Kod, dış görsel muayene ile iç muayene için üst periyot sınırları tanımlar. Riske Dayalı Muayene (Risk-Based Inspection — RBI) ile gerekçelendirilmediği sürece, yer üstü basınçlı kaplarda dış görsel muayene aralığı genellikle 5 yılı aşamaz; iç veya işletme sırası muayene aralığı ise ölçülen korozyon oranına ve kalan ömre göre belirlenir. Korozyon oranı, aynı ölçüm noktasında zaman içinde alınan ardışık kalınlık ölçümlerinden hesaplanır.

API RP 580’de tanımlanan RBI yaklaşımı, muayene planlamasını arıza olasılığı ve sonuçlarının bileşimi olan risk üzerinden önceliklendirir ve gerekçelendirilmiş durumlarda önceden tanımlı sınırların ötesinde aralıklara izin verebilir.

  • Kapsam: iç muayene, dış muayene, işletme sırası (on-stream) muayene, kalınlık ölçümü
  • Dış görsel muayene: RBI ile gerekçelendirilmedikçe genellikle en çok 5 yıl
  • İç/işletme sırası muayene aralığı: korozyon oranı ve kalan ömre göre
  • Referans: API RP 580 (Riske Dayalı Muayene metodolojisi)

API 570 — Proses Boru Hattı Muayene Kodu

API 570 (Piping Inspection Code), işletmedeki metalik proses boru hatlarının muayenesi, derecelendirilmesi, onarımı ve tadilatı için esasları belirler. Kodun ayırt edici özelliği, boru devrelerini içerdikleri akışkanın tehlikesi ve servis koşullarına göre risk sınıflarına ayırmasıdır.

Boru hatları genellikle üç sınıfa ayrılır: Sınıf 1 (en yüksek risk — örneğin yanıcı/toksik, yüksek basınçlı servisler), Sınıf 2 (orta risk) ve Sınıf 3 (düşük risk, daha düşük basınçlı servisler). Muayene aralıkları bu sınıflandırmaya göre farklılaşır; örneğin Sınıf 1 hatlarda kalınlık ölçümü ve dış görsel muayene tipik olarak en çok 5 yılda bir ya da hesaplanan kalan ömrün yarısında (hangisi daha kısaysa) yapılırken, daha düşük risk sınıflarında aralıklar uzayabilir.

Kalınlık takibi, Kalınlık Ölçüm Noktaları (Thickness Measurement Location — TML) veya güncel terminolojideki Durum İzleme Noktaları (Condition Monitoring Location — CML) üzerinden yürütülür. Bu noktalar, korozyonun beklendiği kritik bölgelerde (dirsekler, redüksiyonlar, akış türbülansı olan kesitler) belirlenir ve zaman içinde tekrar ölçülerek korozyon oranı çıkarılır.

  • Boru devreleri risk sınıflarına ayrılır (Sınıf 1 / 2 / 3)
  • Muayene aralığı risk sınıfına ve kalan ömre göre değişir
  • TML / CML: kalınlık ölçüm ve durum izleme noktaları
  • Sınıf 1 (yüksek risk) hatlarda daha sık muayene beklenir

API 653 — Depolama Tankı Muayene Kodu

API 653 (Tank Inspection, Repair, Alteration, and Reconstruction), atmosferik (basınçsız) yer üstü depolama tanklarının işletme muayenesi, onarımı, tadilatı ve yeniden yapımı için esasları belirler. Kod; kabuk, taban, tavan ve bağlantı elemanlarının bütünlüğünün değerlendirilmesine odaklanır.

Muayene tipik olarak dış muayene ve iç muayene olarak ikiye ayrılır. Dış muayene, riske veya korozyon oranına bağlı olarak genellikle en çok 5 yılda bir yapılır ve kabuk, tavan, nozüller, temel ve izolasyon gibi unsurların görsel değerlendirmesini kapsar. İç muayene ise genellikle en çok 10 yıl veya korozyon oranı hesaplarına göre yapılır; tank tabanı, kabuk iç yüzeyi, tavan yapısı ve korozyon koruma sistemleri değerlendirilir.

Taban plakalarındaki alt yüzey (soil-side) korozyonu görsel muayeneyle tespit edilemediğinden, iç muayenede Manyetik Akı Kaçağı (Magnetic Flux Leakage — MFL) taraması gibi yöntemler kullanılır. Kabuk kalınlık değerlendirmesi ise ultrasonik kalınlık ölçümüyle (Ultrasonic Testing — UT) yürütülür.

  • Kapsam: atmosferik yer üstü depolama tankları (kabuk, taban, tavan)
  • Dış muayene: riske/korozyona bağlı, genellikle en çok 5 yıl
  • İç muayene: genellikle en çok 10 yıl veya korozyon oranına göre
  • Taban değerlendirmesi: MFL taraması; kabuk: ultrasonik kalınlık ölçümü

Ortak Kavramlar: Kalınlık Ölçümü, Korozyon Oranı ve Muayene Aralığı Mantığı

Üç kodun da omurgasını oluşturan ölçüm, cidar kalınlığının ultrasonik yöntemle (UT) izlenmesidir. Aynı ölçüm noktasında farklı zamanlarda alınan iki kalınlık değeri arasındaki fark, geçen süreye bölünerek korozyon oranı (ör. mm/yıl) hesaplanır. Bu oran, ekipmanın malzeme kaybının ne hızda ilerlediğini gösterir.

Kalan ömür hesabının temel mantığı sadedir: mevcut kalınlık ile izin verilen en düşük (minimum gerekli) kalınlık arasındaki kalan korozyon payının, korozyon oranına bölünmesidir. Elde edilen kalan ömür, bir sonraki muayenenin ne zaman yapılması gerektiğinin belirlenmesinde belirleyicidir; kodlar tipik olarak muayene aralığını, kalan ömrün yarısı ile kod tarafından tanımlanan üst sınır arasından hangisi daha kısaysa onunla sınırlar.

Bu sayfa muayene kapsamı ve periyot mantığıyla sınırlıdır. Kalan kalınlığın gerçekten yeterli olup olmadığının ileri düzeyde (hasar toleransı temelli) değerlendirilmesi olan Kullanıma Uygunluk (FFS) analizi ile onarım/tadilat kaynaklarının muayenesi ayrı konulardır ve ilgili sayfalarda ele alınır.

  • Korozyon oranı = ardışık kalınlık ölçümlerinin farkı bölü geçen süre
  • Kalan ömür yaklaşık = kalan korozyon payı bölü korozyon oranı
  • Muayene aralığı: genellikle kalan ömrün yarısı ile kod üst sınırından kısa olanı
  • Ayrıca bkz.: FFS / kalan-ömür değerlendirmesi ve kaynak muayenesi (ayrı sayfalar)

Authorized Inspector Kavramı ve Türkiye Bağlamı

API kodları, muayenelerin API tarafından sertifikalandırılmış Authorized Inspector (yetkili muayeneci) statüsündeki personelce planlanıp değerlendirilmesini öngörür. Bu, API’nin kendi bireysel sertifikasyon programına (ICP) dayalı bir personel yeterlilik kavramıdır ve bir tesise veya kuruluşa verilen bir akreditasyon değildir.

Türkiye’de basınçlı kap, depolama tankı ve boru hatlarının periyodik kontrolü, API kodlarıyla değil ulusal mevzuatla zorunludur. İlgili çerçeve, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’dir (25.04.2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete). Bu Yönetmelikte 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete ile yapılan değişiklikle akredite muayene kuruluşu ifadesi ekipman muayene kuruluşu olarak güncellenmiş, raporların İSG-KATİP üzerinden ve sözleşmeye dayalı düzenlenmesi esası pekiştirilmiş ve TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite kuruluşların ekipman muayene kuruluşu sayılacağı belirtilerek belirli kapsamlar için 1/1/2027’ye kadar bir geçiş süreci öngörülmüştür.

Bu tabloda API’nin rolü tamamlayıcıdır: API 510/570/653, Türkiye’de zorunlu periyodik kontrolün yerine geçmez; ancak uluslararası projelerde, ihracata yönelik tesislerde ve rafineri/petrokimya gibi sektörlerde yaygın olarak talep edilen bir referans metodoloji sağlar. AES Innovation, bu kodlar bağlamında API referanslı teknik değerlendirme ve bilgilendirme hizmetini, yetkili mühendisin (makine mühendisi) hazırladığı teknik rapor çerçevesinde sunar.

  • Authorized Inspector: API’nin bireysel personel sertifikasyonudur, kuruluş akreditasyonu değildir
  • Türkiye’de zorunlu olan: İş Ekipmanları Yönetmeliği (25.04.2013/28628; 23.12.2025/33116 değişikliği)
  • Değişiklikle: ekipman muayene kuruluşu, İSG-KATİP zorunluluğu, TS EN ISO/IEC 17020 ve 1/1/2027 geçişi
  • API, ulusal periyodik kontrolün yerine geçmez; ihracat/rafineri projelerinde referans metodolojidir
  • AES çerçevesi: API referanslı teknik değerlendirme + yetkili mühendis teknik raporu

Bilgilendirme Notu

Bu sayfa yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve teknik bir tavsiye, taahhüt veya muayene raporu niteliği taşımaz. Aktarılan API muayene aralıkları ve kavramları genel çerçeve olup, her ekipmanın gerçek muayene planı; servis koşulları, geçmiş kalınlık verileri, korozyon mekanizmaları ve yürürlükteki mevzuata göre yetkili mühendis (makine mühendisi) tarafından ekipman özelinde belirlenir. Sayfadaki bilgiler, geçerli kod ve yönetmelik metinlerinin yerini tutmaz.

AES Innovation, API 510/570/653 kapsamındaki çalışmaları API referanslı teknik değerlendirme ve bilgilendirme olarak, yetkili mühendisin hazırladığı teknik rapor çerçevesinde yürütür. AES bu kodlar için akreditasyon iddiasında bulunmamaktadır; TÜRKAK akreditasyon kapsamımız yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı ile sınırlıdır. Dolayısıyla API kodları kapsamında düzenlenen çıktılar akredite muayene raporu niteliği taşımaz. Ekipmanınızın Türkiye’deki yasal periyodik kontrol yükümlülüğü, İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında ayrıca yerine getirilmelidir.

  • Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; muayene raporu veya teknik tavsiye değildir
  • Ekipman özelindeki plan yetkili mühendis (makine mühendisi) tarafından belirlenir
  • AES’in TÜRKAK akreditasyonu yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı ile sınırlıdır
  • API kodları kapsamındaki çıktılar akredite muayene raporu değildir

İlgili Hizmetler

Sık Sorulan Sorular

API 510, 570 ve 653 nedir?

Amerikan Petrol Enstitüsü (API) tarafından yayımlanan işletme muayenesi kodlarıdır. API 510 basınçlı kapları, API 570 proses boru hatlarını, API 653 ise atmosferik yer üstü depolama tanklarını kapsar. Üçü de hizmette olan ekipmanın kalınlık takibi, korozyon oranı ve kalan ömür esasına dayalı muayene planlaması için metodoloji sunar.

API 510/570/653 Türkiye’de zorunlu mudur?

Hayır. API kodları ABD kaynaklı gönüllü standartlardır ve Türkiye’de yasal olarak zorunlu değildir. Türkiye’de basınçlı kap, tank ve boru hattı periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25.04.2013/28628 ve 23.12.2025/33116 değişikliği) ile zorunludur. API kodları ise uluslararası, ihracata yönelik ve rafineri/petrokimya projelerinde yaygın olarak talep edilen referans metodolojidir.

API muayenesi Türkiye’deki periyodik kontrolün yerine geçer mi?

Hayır, tamamlayıcıdır. API 510/570/653 kapsamında yapılan bir değerlendirme, İş Ekipmanları Yönetmeliği’nde tanımlı zorunlu periyodik kontrol yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yasal periyodik kontrolün, mevzuata uygun biçimde (İSG-KATİP ve ilgili kapsamdaki ekipman muayene kuruluşu şartları dahil) ayrıca yerine getirilmesi gerekir.

Muayene aralıkları nasıl belirlenir?

Aralıklar, aynı noktada zaman içinde alınan kalınlık ölçümlerinden hesaplanan korozyon oranına ve buradan çıkan kalan ömür tahminine dayanır. Kodlar tipik olarak muayene aralığını, kalan ömrün yarısı ile kodun tanımladığı üst sınırdan hangisi kısaysa onunla sınırlar. API 570’te ayrıca boru devrelerinin risk sınıfı (Sınıf 1/2/3) da aralığı etkiler.

Authorized Inspector ne anlama gelir?

API’nin bireysel personel sertifikasyon programı (ICP) çerçevesinde yetkilendirilmiş muayeneciyi ifade eder. Bu, bir kuruluşa verilen akreditasyon değil, kişiye özgü bir yeterlilik statüsüdür. AES bağlamında çalışmalar, API referanslı teknik değerlendirme olarak yetkili mühendis (makine mühendisi) tarafından hazırlanan teknik rapor çerçevesinde yürütülür.

AES bu değerlendirmeyi yapıyor mu?

AES Innovation, API 510/570/653 kapsamında API referanslı teknik değerlendirme ve bilgilendirme hizmetini, yetkili mühendisin hazırladığı teknik rapor çerçevesinde sunar. Ancak AES bu kodlar için akreditasyon iddiasında bulunmaz; TÜRKAK akreditasyon kapsamımız yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı ile sınırlıdır ve API kapsamındaki çıktılar akredite muayene raporu niteliği taşımaz.