ESPR ve Dijital Ürün Pasaportu (DPP): İhracatçı Üreticiler İçin Kapsamlı Rehber

ESPR: Avrupa’nın yeni sürdürülebilir ürün çerçevesi

Avrupa Birliği, ürünlerin çevresel ayak izini üretimden atık aşamasına kadar tüm yaşam döngüsü boyunca azaltmak için kapsamlı bir çerçeve oluşturdu. Bu çerçevenin adı Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü, kısaca ESPR (Ecodesign for Sustainable Products Regulation). Resmî kimliği Regulation (EU) 2024/1781’dir; 13 Haziran 2024’te kabul edilmiş, 28 Haziran 2024’te AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanmış ve yayımından 20 gün sonra, 18 Temmuz 2024’te yürürlüğe girmiştir.

ESPR, 2009 tarihli eski Ekotasarım Direktifi’ni (2009/125/EC) yürürlükten kaldırıyor. Buradaki en büyük değişiklik kapsamdır: eski direktif yalnızca enerji ile ilgili ürünleri (beyaz eşya, aydınlatma, motorlar gibi) düzenlerken, ESPR gıda, yem ve beşerî tıbbi ürünler gibi birkaç istisna dışında neredeyse tüm fiziksel ürünlere uygulanabilir hale geliyor.

ESPR bir ‘çerçeve tüzük’tür. Yani kendi başına her ürüne doğrudan somut gereklilikler dayatmaz; bunun yerine, her ürün grubu için Avrupa Komisyonu’nun çıkaracağı ‘delegated act’ (yetki devrine dayanan tasarruf) adı verilen ikincil düzenlemelerle kademeli olarak hayata geçer. Dolayısıyla ESPR’in etkisi bir anda değil, ürün grubu ürün grubu, yıllara yayılarak hissedilecektir.

Temel yükümlülükler: ekotasarımdan neler bekleniyor?

ESPR, her ürün grubu için ayrı ayrı belirlenecek ‘ekotasarım performans gereklilikleri’ getiriyor. Amaç, ürünleri tasarım aşamasından itibaren daha uzun ömürlü, daha az kaynak tüketen ve döngüsel ekonomiye uygun hale getirmek. Bir ürün grubunun delegated act’inde şu başlıklardan biri veya birkaçı düzenlenebilir:

ESPR yalnızca ürünün fiziksel özelliklerini değil, ürün hakkında sağlanacak bilgiyi de düzenliyor. Bu bilgi yükümlülüğünün en somut aracı Dijital Ürün Pasaportu’dur (bir sonraki bölümde ayrıntılı ele alınıyor). Ayrıca tüzük, satılmayan tüketici ürünlerinin imhasına da sınır getiriyor: büyük şirketler için satılmayan giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabıların imha edilmesi 19 Temmuz 2026 itibarıyla yasaklanıyor; orta ölçekli şirketler için bu yasak 2030’da başlıyor.

Bunlara ek olarak ESPR, yeşil kamu alımlarına yönelik kriterler ve sektör genelinde geçerli olabilecek ‘yatay’ tedbirler (örneğin onarılabilirlik puanı ile elektrikli ve elektronik ekipmanın geri dönüştürülebilirliği) için de zemin hazırlıyor.

• Dayanıklılık, güvenilirlik ve kullanım ömrü
• Onarılabilirlik, yükseltilebilirlik, bakım ve yeniden üretim imkânı
• Yeniden kullanım ve geri dönüştürülebilirlik ile geri dönüştürülmüş malzeme içeriği
• Enerji ve kaynak verimliliği
• Endişe verici maddelerin (substances of concern) varlığı ve izlenebilirliği
• Karbon ve çevresel ayak izi ile beklenen atık miktarı

Dijital Ürün Pasaportu (DPP) nedir?

Dijital Ürün Pasaportu (Digital Product Passport – DPP), bir ürüne ait çevresel, malzeme ve teknik verileri yapılandırılmış ve dijital olarak erişilebilir biçimde bir araya getiren kayıttır. Uygulamada ürünün üzerinde bir veri taşıyıcı (çoğunlukla bir QR kod veya RFID etiketi) bulunur; bu taşıyıcı, ürüne özel benzersiz bir kimliğe ve AB düzeyinde tutulacak bir kayıt sistemine (registry) bağlanır.

DPP’nin amacı, ürünle ilgili doğru bilgiyi değer zincirinin tamamına -tüketicilere, distribütörlere, tamircilere, geri dönüşümcülere ve piyasa gözetim otoritelerine- açmaktır. Her paydaşa hangi bilginin, hangi ayrıntıda görüneceği (ticari sır niteliğindeki veriler korunarak) düzenlenir. Bir DPP’ye tam olarak hangi verilerin gireceği tek tip değildir; ilgili ürün grubunun delegated act’i ile belirlenir.

DPP tüm ürünlerde aynı anda başlamayacak, ürün grubu bazında kademeli olarak devreye girecek. Önemli bir ayrım: pratikte ilk zorunlu dijital pasaport, ESPR’in kendisi altında değil, ayrı bir düzenleme olan AB Pil Tüzüğü (Regulation (EU) 2023/1542) altında gelen ‘pil pasaportu’dur. ESPR çerçevesinde ise tekstil, ilk sıradaki ürün gruplarından biri olarak öne çıkıyor.

Kimler etkilenir?

ESPR, ürünün nerede üretildiğine değil, AB pazarına arz edilip edilmediğine bakar. Bu nedenle bir ürünü AB’de piyasaya süren veya hizmete sunan herkes -AB içindeki üreticiler kadar, AB’ye ihracat yapan Türk üreticiler ve onların AB’deki ithalatçıları da- kapsam içindedir. Kısacası ‘AB’de üretmiyorum’ demek, yükümlülüğün dışında kalmak anlamına gelmiyor.

Hangi ürünlerin öncelikli olacağı, Komisyon’un 16 Nisan 2025’te kabul ettiği 2025-2030 Çalışma Planı ile belirlendi. İlk dalga öncelikli ürün grupları şunlar:

Bu listeye ek olarak, sektör genelini ilgilendiren yatay tedbirler (onarılabilirlik puanı ve elektrikli-elektronik ekipmanın geri dönüştürülebilirliği) de planda yer alıyor. Piller ise ESPR’in dışında, kendi tüzüğü olan (AB) 2023/1542 kapsamında ayrıca düzenleniyor.

• Çelik ve alüminyum
• Tekstil (özellikle hazır giyim)
• Mobilya
• Lastikler
• Yataklar (mattresses)
• Bir dizi enerji ile ilgili ürün

Önemli tarihler

ESPR ve DPP takvimini takip ederken, ‘çerçeve tüzüğün yürürlük tarihi’ ile ‘her ürün grubuna özel delegated act’lerin uygulanma tarihi’ni ayırmak gerekir. Aşağıdaki tarihlerin bir kısmı resmî ve kesin, bir kısmı ise Komisyon’un planında belirtilen gösterge tarihlerdir ve süreç ilerledikçe değişebilir:

• 13 Haziran 2024 – ESPR’in kabul edilmesi (Regulation (EU) 2024/1781)
• 28 Haziran 2024 – AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanması
• 18 Temmuz 2024 – ESPR’in yürürlüğe girmesi
• 16 Nisan 2025 – 2025-2030 Ekotasarım Çalışma Planı’nın kabulü (COM(2025) 187)
• 19 Temmuz 2026 – Büyük şirketler için satılmayan giyim, aksesuar ve ayakkabı imhası yasağının başlaması
• 18 Şubat 2027 – Pil pasaportunun zorunlu hale gelmesi (AB Pil Tüzüğü (AB) 2023/1542; EV, sanayi >2 kWh ve hafif ulaşım araçları pilleri)
• 2027 (gösterge) – Tekstil delegated act’inin beklenen kabulü; ilgili DPP ve ekotasarım gerekliliklerinin uygulanması ise sonraki yıllara sarkacak

Türk üreticileri için ne anlama geliyor?

Avrupa Birliği, Türk sanayisinin en büyük ihracat pazarıdır ve ESPR’in ilk hedeflediği alanlardan biri olan tekstil-hazır giyim, Türkiye’nin en güçlü ihracat sektörlerindendir. Dolayısıyla ESPR ve DPP, birçok Türk üreticisi için ‘uzak bir Avrupa mevzuatı’ değil, önümüzdeki birkaç yıl içinde AB’ye satışın önkoşulu haline gelecek somut bir gündemdir. Hazırlığa erken başlamak, delegated act’ler netleştiğinde aceleye kalmamak için avantaj sağlar.

Pratik hazırlık, büyük ölçüde veriyle ilgilidir. DPP zorunluluğu geldiğinde firmalardan malzeme kompozisyonu, geri dönüştürülmüş içerik oranı, onarılabilirlik ve dayanıklılık bilgileri, karbon ve çevresel ayak izi gibi verileri ürün bazında toplayıp güvenilir biçimde sunması beklenecek. Bunun için tedarik zinciri boyunca izlenebilirlik ve düzenli teknik dokümantasyon altyapısı kurmak, atılması gereken ilk adımlardır.

Elektrikli ve elektronik ürünler açısından ise ekotasarım gereklilikleri; enerji verimliliği, güvenli tasarım ve teknik dokümantasyon konularıyla iç içe geçer. TÜRKAK akrediteli A tipi elektrik muayene kuruluşu olan AES, makine ve ekipmanın elektrik güvenliği (örneğin EN 60204-1 çerçevesi) alanındaki uzmanlığıyla, üreticilerin bu düzenlemelerin elektriksel ve teknik boyutunu doğru anlamasına katkı sunabilecek bir bilgi kaynağıdır. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; ESPR/DPP kapsamındaki ürün belgelendirme veya uygunluk beyanı süreçleri, ilgili yetki alanına sahip kuruluşlarca yürütülür.

Sık Sorulan Sorular

ESPR ile eski Ekotasarım Direktifi arasındaki temel fark nedir?

Eski direktif (2009/125/EC) yalnızca enerji ile ilgili ürünleri kapsıyordu. ESPR (Regulation (EU) 2024/1781) bu kapsamı, birkaç istisna (gıda, yem, beşerî tıbbi ürünler vb.) dışında neredeyse tüm fiziksel ürünlere genişletiyor ve Dijital Ürün Pasaportu ile satılmayan ürünlerin imhasına sınır gibi yeni araçlar getiriyor.

Dijital Ürün Pasaportu tüm ürünler için aynı anda mı zorunlu olacak?

Hayır. DPP, ürün grubu bazında ve Komisyon’un çıkaracağı delegated act’lerle kademeli olarak devreye girer. Uygulamada ilk zorunlu pasaport, ayrı bir düzenleme olan AB Pil Tüzüğü altındaki pil pasaportudur (18 Şubat 2027). ESPR kapsamında ise tekstil ilk gruplardan biridir.

AB’de üretim yapmayan, sadece ihracat yapan bir Türk firması ESPR’den etkilenir mi?

Evet. ESPR, ürünün nerede üretildiğine değil, AB pazarına arz edilip edilmediğine bakar. AB’ye ürün satan Türk üreticiler ve onların AB’deki ithalatçıları da yükümlülük kapsamındadır.

Dijital Ürün Pasaportu’na hangi bilgiler girecek?

İçerik ürün grubuna göre değişir ve ilgili delegated act ile belirlenir. Tipik olarak malzeme kompozisyonu, geri dönüştürülmüş içerik, onarılabilirlik ve dayanıklılık, çevresel ayak izi ile endişe verici maddeler gibi veriler yer alır. Bilgiye, ürün üzerindeki QR kod veya RFID gibi bir veri taşıyıcı aracılığıyla erişilir.

Satılmayan ürünlerin imhası yasağı kimi kapsıyor?

Büyük şirketler için satılmayan giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabıların imhası 19 Temmuz 2026’dan itibaren yasak. Orta ölçekli şirketler için bu yükümlülük 2030’da başlıyor; çok küçük ve küçük işletmeler bu özel yasağın dışında tutuluyor.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve bir uygunluk/danışmanlık hizmeti taahhüdü içermez. Sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.