EN 1090 Nedir ve Neden Önemlidir?

EN 1090, taşıyıcı (yük taşıyan) çelik ve alüminyum yapı elemanlarının imalatı ile uygunluk değerlendirmesini düzenleyen uyumlaştırılmış Avrupa standartlar dizisidir. Avrupa Birliği’nde inşaat yapı elemanlarının pazara sunulması, İnşaat Malzemeleri Tüzüğü (Construction Products Regulation, CPR — Tüzük 305/2011) kapsamında değerlendirilir; EN 1090 bu tüzüğü çelik ve alüminyum yapı elemanları için hayata geçiren uyumlaştırılmış standarttır.

Standart dizisi başlıca üç bölümden oluşur. EN 1090-1, CE işaretlemesi için uygunluk değerlendirme ve Fabrika Üretim Kontrolü şartlarını belirler. EN 1090-2, çelik yapıların imalatına ilişkin teknik gereklilikleri kapsar. EN 1090-3 ise alüminyum yapıların imalat gerekliliklerini ele alır.

Taşıyıcı çelik yapı elemanlarının CE işaretlemesi, ilgili düzenlemeler gereği belirli tarihten bu yana Avrupa Birliği pazarına sunulan yük taşıyan elemanlar için aranan bir çerçeve haline gelmiştir. CE işareti, ürünün ilgili tüzüğe uygun olduğunu ve uyumlaştırılmış standarda göre tasarlanıp imal edildiğini beyan etmenin aracıdır.

  • EN 1090-1: Uygunluk değerlendirme ve Fabrika Üretim Kontrolü (CE işaretleme çerçevesi).
  • EN 1090-2: Çelik yapıların imalatına ilişkin teknik gereklilikler.
  • EN 1090-3: Alüminyum yapıların imalatına ilişkin teknik gereklilikler.
  • Yasal dayanak: İnşaat Malzemeleri Tüzüğü (CPR — Tüzük 305/2011).

Uygulama (İcra) Sınıfları: EXC1 – EXC4

EN 1090, imalatın hangi titizlik seviyesinde yapılacağını dört uygulama sınıfı (Execution Class — icra/uygulama sınıfı, kısaca EXC) ile derecelendirir: EXC1, EXC2, EXC3 ve EXC4. Sınıf yükseldikçe imalat, kaynak, muayene ve izlenebilirlik gereklilikleri sıkılaşır.

Uygulama sınıfı, yapının olası bir kusur veya göçme durumundaki sonuç ağırlığına, kullanım ve yük koşullarına göre belirlenir. EXC1 en hafif gereklilik rejimini, EXC4 ise en yüksek risk taşıyan özel yapılar için en kapsamlı rejimi temsil eder. Uygun sınıfın belirlenmesi genellikle tasarım aşamasında ve ilgili ulusal/tasarım şartlarına göre yapılır.

  • EXC1: En düşük risk/gereklilik seviyesi.
  • EXC2: Yaygın yapısal uygulamalar için orta seviye.
  • EXC3: Yüksek gereklilik seviyesi.
  • EXC4: En kritik sonuçlara sahip özel yapılar için en kapsamlı seviye.

Fabrika Üretim Kontrolü (FPC) Sistemi

Fabrika Üretim Kontrolü (Factory Production Control, FPC — imalatçının fabrikadaki sürekli üretim kalite kontrol sistemi), EN 1090-1’in temelidir. İmalatçı, ürünlerinin standarda uygunluğunu, ilgili tip deneyleri ve akredite/onaylanmış bir kuruluşça değerlendirilip belgelendirilen bir FPC sistemi üzerinden ortaya koyar ve ardından Performans Beyanı düzenler.

FPC, EN 1090-2 kapsamındaki imalat faaliyetlerinin izlenebilir biçimde kontrol altında tutulmasını amaçlar. Uygulamada; giriş malzemelerinin izlenebilirliği ve malzeme belgelerinin gözden geçirilmesi, kaynak prosedürleri ve kaynakçı yeterlilik kayıtları, ölçüm ekipmanı kalibrasyonu, tahribatsız muayene kayıtları ve uygunsuzluk yönetimi gibi süreçleri kapsar.

  • Giriş malzemesi izlenebilirliği ve malzeme belgelerinin gözden geçirilmesi.
  • Kaynak prosedürleri ve kaynakçı yeterlilik kayıtlarının yönetimi.
  • Ölçüm ve deney ekipmanlarının kalibrasyonu.
  • Tahribatsız muayene kayıtları ve uygunsuzlukların yönetimi.

ISO 3834 Kaynak Kalite Yönetim Sistemi

ISO 3834, ergitme kaynağı (metalik malzemelerin eritilerek birleştirilmesi) için kalite gerekliliklerini tanımlayan uluslararası standart dizisidir. Kaynağın kalitesi büyük ölçüde sürecin kendisiyle belirlendiğinden, bu standart imalatçının kaynak faaliyetlerini planlı ve kontrollü bir kalite yönetim sistemi içinde yürütmesini hedefler.

ISO 3834 üç kalite seviyesi sunar: ISO 3834-2 kapsamlı kalite gereklilikleri, ISO 3834-3 standart kalite gereklilikleri ve ISO 3834-4 temel kalite gerekliliklerini içerir. Uygun seviye, imal edilen ürünün riski ve ilgili uygulama sınıfıyla ilişkilendirilir.

  • ISO 3834-2: Kapsamlı kalite gereklilikleri.
  • ISO 3834-3: Standart kalite gereklilikleri.
  • ISO 3834-4: Temel kalite gereklilikleri.

EN 1090 ile ISO 3834 İlişkisi ve Kaynak Koordinatörü

EN 1090-2, belirli uygulama sınıfları için ilgili ISO 3834 kalite seviyesini şart koşarak iki standardı birbirine bağlar. Genel yaklaşımda daha yüksek uygulama sınıfları daha kapsamlı bir kaynak kalite seviyesi gerektirir; örneğin EXC3 ve EXC4 için kapsamlı seviye olan ISO 3834-2 aranır. Böylece imalatçının kaynak kalite yönetim sistemi, çelik yapının CE işaretleme çerçevesinin ayrılmaz bir parçası olur.

EN 1090-2 kapsamında, genellikle EXC2 ve üzeri uygulama sınıflarında imalatçının bir kaynak koordinatörü (Welding Coordinator) görevlendirmesi beklenir. Kaynak koordinatörünün yetkinliği EN ISO 14731 standardına göre değerlendirilir; bu rol uluslararası kaynak mühendisi (International Welding Engineer, IWE), kaynak teknoloğu (IWT) veya kaynak uzmanı (IWS) gibi yeterliliklerle karşılanabilir.

Kaynak dikişlerinin muayenesi, kaynak prosedür şartnamesi (Welding Procedure Specification, WPS) hazırlığı ve kaynakçı yeterliliği konularının ayrıntısı bu sayfanın kapsamı dışındadır. Bu konular için ayrı bir bilgilendirme sayfasında ele alınan kaynak muayenesi içeriğine başvurabilirsiniz.

  • EN 1090-2, uygulama sınıfına göre gerekli ISO 3834 seviyesini belirler.
  • EXC3 ve EXC4 için genellikle kapsamlı seviye ISO 3834-2 aranır.
  • EXC2 ve üzerinde kaynak koordinatörü görevlendirilmesi beklenir (EN ISO 14731).
  • Kaynak dikişi muayenesi, WPS ve kaynakçı yeterliliği ayrı sayfada ele alınmaktadır.

İhracat ve Türkiye Bağlamı

Avrupa Birliği pazarına taşıyıcı çelik veya alüminyum yapı elemanı sunan Türk imalatçılar için EN 1090 kapsamındaki CE işaretleme çerçevesi belirleyicidir. Çelik konstrüksiyon, çatı/cephe taşıyıcı sistemleri, köprü elemanları ve benzeri yük taşıyan ürünlerin Avrupa Birliği’ne ihracatında bu çerçeve pratikte bir pazara giriş koşulu olarak öne çıkar.

Türkiye’de de kamu ve özel sektör projelerinde EN 1090 ve ISO 3834 gerekliliklerine atıf yapan şartnameler giderek yaygınlaşmaktadır. Bu nedenle çelik yapı imalatçılarının Fabrika Üretim Kontrolü sistemini ve kaynak kalite yönetim sistemini erken aşamada kurgulaması, hem ihracat hem de yerli projeler açısından öngörülebilirlik sağlar.

  • Avrupa Birliği’ne çelik/alüminyum yapı ihracatında EN 1090 CE çerçevesi belirleyicidir.
  • Türkiye’deki şartnamelerde EN 1090 ve ISO 3834 atıfları yaygınlaşmaktadır.
  • FPC ve kaynak kalite sisteminin erken kurulması öngörülebilirlik sağlar.

Bilgilendirme Notu

Bu sayfa yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve teknik danışmanlık ya da hukuki görüş niteliği taşımaz. Uygulama sınıfının belirlenmesi, gerekli ISO 3834 seviyesinin seçimi ve proje bazlı gereklilikler; yapının koşullarına göre değişir ve yetkili mühendis (ilgili disiplinde makine mühendisi veya inşaat/kaynak mühendisi) tarafından değerlendirilmelidir.

AES bir onaylanmış kuruluş (Notified Body) veya belgelendirme kuruluşu değildir; EN 1090 Fabrika Üretim Kontrolü belgesi, ISO 3834 belgesi ya da CE işareti düzenlemez. EN 1090 ve ISO 3834 belgelendirmesi, yalnızca akredite/onaylanmış kuruluşlar tarafından verilir. AES bu konuları yalnızca hazırlık ve uygulama danışmanlığı ile teknik değerlendirme/bilgilendirme çerçevesinde ele alır.

AES’in Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) kapsamındaki akreditasyonu yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı alanı ile sınırlıdır. Bu sayfadaki EN 1090 ve ISO 3834 konuları söz konusu akreditasyon kapsamına dahil değildir.

İlgili Hizmetler

Sık Sorulan Sorular

EN 1090 nedir ve kimler için gereklidir?

EN 1090, taşıyıcı çelik (EN 1090-2) ve alüminyum (EN 1090-3) yapı elemanlarının imalatı ile CE işaretleme için uygunluk değerlendirmesini (EN 1090-1) düzenleyen uyumlaştırılmış standarttır. Avrupa Birliği pazarına yük taşıyan çelik/alüminyum yapı elemanı sunan imalatçıları ilgilendirir.

Uygulama (icra) sınıfı (EXC) nedir?

EXC1 ile EXC4 arasında derecelenen, imalatın titizlik seviyesini belirleyen sınıflandırmadır. Sınıf, yapının olası bir göçmedeki sonuç ağırlığına ve kullanım koşullarına göre belirlenir; sınıf yükseldikçe imalat, kaynak ve muayene gereklilikleri sıkılaşır. Genellikle tasarım aşamasında belirlenir.

EN 1090 ile ISO 3834 arasındaki ilişki nedir?

EN 1090-2, uygulama sınıfına göre gerekli ISO 3834 kaynak kalite seviyesini şart koşar. Örneğin EXC3 ve EXC4 için kapsamlı seviye olan ISO 3834-2 aranır. Böylece kaynak kalite yönetim sistemi, çelik yapının CE işaretleme çerçevesinin bir parçası olur.

ISO 3834’ün kalite seviyeleri arasındaki fark nedir?

ISO 3834-2 kapsamlı, ISO 3834-3 standart, ISO 3834-4 ise temel kalite gerekliliklerini tanımlar. Uygun seviye, ürünün riski ve ilgili uygulama sınıfıyla ilişkilendirilir; daha yüksek uygulama sınıfları daha kapsamlı bir seviye gerektirir.

EN 1090 veya ISO 3834 belgesi nasıl alınır? AES bu belgeyi verir mi?

EN 1090 Fabrika Üretim Kontrolü belgesi ve ISO 3834 belgesi yalnızca akredite/onaylanmış kuruluşlar (Notified Body) tarafından, imalatçının sisteminin denetlenmesi sonucunda düzenlenir. AES bir onaylanmış kuruluş veya belgelendirme kuruluşu değildir; bu belgeleri veya CE işaretini düzenlemez.

AES bu konuda ne yapıyor?

AES, EN 1090 ve ISO 3834 konularını yalnızca hazırlık ve uygulama danışmanlığı ile teknik değerlendirme/bilgilendirme çerçevesinde ele alır. Akreditasyon gerektiren belgelendirme faaliyeti yürütmez. AES’in TÜRKAK akreditasyonu yalnızca 6.1 Elektrik Tesisatı alanı ile sınırlıdır.