RÜZGAR TÜRBİNLERİNDE TOPRAKLAMA VE YILDIRIMDAN
KORUNMA SİSTEMLERİ
Mustafa Kemal AVŞAROĞLU, Tuğcan TEKİN, Sevim SERİNDAĞ
RADSAN A.Ş.
mavsaroglu@radsan.com.tr, tt@radsan.com.tr, sserindag@radsan.com.tr
ÖZET
Havanın bir akışkan olduğunu hayal etmek oldukça zordur. Çünkü hava görünmez. Sıvılardan farklı olarak hava
daha çabuk hareket eder ve bulunduğu ortamın her yerini kaplar. Havanın hızlı yerdeğiştirmesi ile içindeki
parçacıkların hareketi de hızlı olur. Havanın bu özelliğini kinetik enerjiye dönüştürme işlemine Rüzgar Enerjisi adı
verilir. Aynı mantıkla su gibi sıvı maddelerin yer değiştirme özelliğini kullanarak enerji elde etmeye de hidroelektrik
adı verilmektedir ve üretilen merkeze Hidro Elektrik Santrali denilir. Rüzgar enerjisinden elektrik üreten merkezlere
de Rüzgar Santrali denilmektedir. Rüzgar Santralleri kurulduktan sonra pervaneler rüzgarın (havanın) hareketiyle
bağlı oldukları şaftı döndürür. Uygun bir jeneratör ile de bu hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüştürülür.Rüzgar
santrallerde çalışanların ve çevredeki hayvanların elektriğe çarpılma riskini en aza indirmek, Kaçak akımların
toprağa geçmesi için düşük empedanslı bir hat tesis ederek çalışma için etkin bir koruma elde etmek, yıldırıma karşı
korumanın arttırılması, Yüksek elektrik potansiyeli farklarının oluşmasını önleyerek çalışanların ve ekipmanların
korunması için topraklama yapılması gerekmekdedir.
RÜZGÂR TÜRBİNLERİNDE
TOPRAKLAMA
En basit anlamda bir rüzgar türbini 3
bölümden oluşur.
1. Pervane Kanatları:
Rüzgar estiği zaman pervanenin kanatlarına
çarparak onu döndürmeye başlar.
2. Şaft: Parvenelerin dönmesiyle ona bağlı
olan
şaft da dönmeye başlar. Şaftın
dönmesiyle de motor içinde hareket oluşur
enerji
çıkışında
ve motorun
sağlanmış olur.
elektrik
3. Jeneratör (Üreteç):
indüksiyon
Oldukça basit bir çalışma yöntemi vardır.
Elektromanyetik
ile elektrik
enerjisi üretilmiş olur. Küçük oyuncak
arabalardaki elektrik motoruna benzer bir
sistemdir. İçinde mıknatıslar bulunur. Bu
mıknatısların ortasında da
tellerle
sarılmış bir bölüm bulunur. Pervane şaftı
döndürğü zaman motor içindeki bu sarım
bölgesi , etrafındaki mıknatısların ortasında
ince
dönmeye başlar. Bunun sonucunda da
alternatif akım (AC) oluşur.
rüzgar
mevcut
Rüzgar Türbinlerinde sebebiyet verebileceği
korozyon riskine rağmen, kule gövdeleri her
türbini
zaman
topraklamalarına dahil edilmelidir. Kule
tabanı ve işletme binası topraklamaları, iyi
için
bir
topraklama sistemi elde etmek
Toprak
olmalıdır.
bağlı
birbirlerine
elektrotları,
etkili bir kişisel koruma
sağlamak amacıyla, kule tabanına döşenir.
Rüzgar Santrallerinde 10 Ohm altında
dirençle uyarınca topraklama önerilir. Bir
gravitasyon
temelinin nervürlü çelikleri
topraklama sisteminin temel bir parçasıdır ve
böylece yıldırım ve hata
akımlarının
geçmesine izin vermek üzere temele dahili
olarak yeterli bağlanma sağlanır. [3]
Temelde uygun kesitde galvanizli çelik şerit
inşaat demirine
ya da bakır kablo
irtibatlandırılır.Dışarı
filizlerden
toprakdaki bakır çubuklara,çıplak bakır
kablolar ile bağlantı sağlanır. TS EN 62305
standardı Çizelge 5’te belirtildiği üzere
alınan
topraklama iletkeni olarak en az 50 mm2
kesitinde Çıplak bakır kullanılmalıdır.
Rüzgar Tesisleri çoğunlukla kilometrelerce
uzanan bir alana dağılmış olup, modern
türbin kulelerinin yüksekliğinden dolayı,
yıldırım çarpmalarına daha
sık maruz
kalırlar. Ayrıca, genellikle direnci yüksek
zeminde tepelerin üzerinde kurulmuşlardır.
Bu yüzden normal topraklama işlemlerini bu
tesislerde uygulamak pek kolay değildir ve
özel uygulamalar gerekmektedir.
bir
Bu
rüzgâr
gerekir.
topraklama
Rüzgâr santralinin bütün ekipmanlarının
sistemine
kesintisiz
bağlanması
topraklama
sistemine, ara istasyonlar, transformatörler,
kuleler,
türbin generatörleri ve
elektronik ekipmanlar da dahil edilmelidir.
Bu uygulama, genelde çıplak bir iletkenin,
güç toplama kablosu boyunca eklenmesi
sonucunda, rüzgâr santralı tesisindeki tüm
ekipmanların hem birbirine bağlanmış
olmasını sağlar, hem de uzun yatay bir
topraklama
elektrot
sisteminin direncini azaltır. Bir
rüzgâr
santralinde topraklama sistemi, hem 50/60
Hz elektrik şebekesi akım frekansları için,
hem de tipik olarak 10 µs’den daha az
yükselme süresi olan yıldırım düşmelerine
karşı etkin şekilde çalışabilmelidir.
yaparak
görevi
Şekil-1:Rüzgar Türbininde topraklama ve Eş
Potansiyelleme[2]
Şekil-2:Rüzgar türbini Temel Topraklamasından
Çıkan Filizler [5]
güçte türbinler üretirken, bugün 7 MW ve
daha büyük güçlere yönelmiş durumdalar.
Bu türbinlerin verimli çalışabilmesi için,
rüzgarın daha güçlü ve sabit olması ile
türbin göbeğinin
birlikte daha büyük
olmasıgereklidir. Büyük türbin göbeği ve
türbinlerin
yönelmesi,
enerjinin üretimi ve şebekeye iletilmesini
daha güvenilir hale getirmektedir.
kıyıdan
denize
Rüzgar
şekillerde korunmuştur:
türbinlerinin bileşenleri
çeşitli
Bıçaklar
Bıçaklar yıldırım çarpmasının kendisinden
yüzeysel kaynak işaretleri dışında herhangi
bir hasar bulgusu göstermeden 200 kA
değerindeki akımlara kadar laboratuvarda
test edilmiş adanmış bir koruma sistemiyle
korunmaktadır. Her bıçakta bir yıldırım
sonlandırma pedi sistemi vardır. Pedler her
iki tarafta bıçak yüzeyinin hafif üzerine
doğru çıkıntı yapar. Bıçak içinde bulunan
esnek bir aşağı
iletken, pedlerden ana
gövdeye bir iletken olarak kullanılan rotor
göbeğine bir iletme yolu sağlar. Göbek
içinde bulunan elektriksel ve hidrolik
ekipman, göbeğin kendisinin Faraday kafesi
tarafından tamamen korunmaktadır. [8]
Nasel
arka
Kanopi, nasel için bir Faraday kafesi olarak
görev yapan 5 mm çelik plaka
içinde
kısmındaki
üretilmiştir. Kanopi
meteorolojik aletler, bu aletlerin çok üzerine
ayrı bir paratoner
projeksiyon yapan
sistemiyle
ana
Tüm
korunmaktadır.
bileşenler etkin şekilde topraklanmıştır ve
kontrolör içindeki kabarma koruma cihazları
yakındaki yıldırım düşmelerinin etkilerinden
geçici koruma sağlar. [8]
Kontrolör
doğrudan
Koruma cihazları türbin kontrolörünü korur.
çarpması
Cihazlar
durumunda patlamayı önlemek için mekanik
aşırı yükleme korumasıyla kurulmuştur. DIN
rayları, dolap kapıları ve bileşenler gibi tüm
yıldırım
Şekil-3:Rüzgar türbini Temel Topraklaması [5]
Şekil-4:Eş Potansiyel Topraklama Barası[6]
rüzgar
türbinlerinde
yapılması
temelinde
Bütün
topraklaması
gereklidir.
Topraklama çubuklarının yerine zemin
özelliğine göre
tesis
edilebilir.
topraklama
ağı
RÜZGAR TÜRBİNLERİNDE
YILDIRIM DÜŞMELERİNE KARŞI
KORUNMA
türbini
gerilim
değişik
koruma modülleri
Rüzgar
içerik olarak; potansiyel
dengeleme ve ekranlama gibi yıldırım ve
ile
aşırı
korunabilen
koruma
bölgelerinden oluşur. Bakım, yıldırım ve
aşırı gerilim koruma maliyetleri azalmış ve
rüzgar alanlarındaki
denizlerde kurulan
güçlü türbinlerin artışı kabul edilebilir hale
gelmiştir. Birkaç yıl önce üreticiler küçük
EMC
metal kısımlar etkin şekilde topraklanmıştır.
[8]
(GL): Rüzgar
• Germanischer Lloyd
türbinlerinin sertifikasyonu için yönergeler,
2003, elektriksel montaj eki ile 2004:8.9
Denizdeki rüzgar türbinlerinin sertifikasyonu
için yıldırıma karşı koruma yönergesi, 2005:
Yıldırım korumanın elektriksel montajı
Şekil 5 :Rüzgar Türbinine Yıldırım düşmesi
Şekil 6: Klasik Rüzgar Türbini Yıldırımdan
Korunması[7]
RÜZGAR TÜRBİNLERİNDE
YILDIRIM VE ANİ AŞIRI GERİLİM
DARBELERİNE KARŞI KORUMA
STANDARTLARI
Konu ile ilgili standartlar yıldırım ve aşırı
gerilim korumanın temelini oluşturur.
IEC61400: Rüzgar
•
jeneratör
sistemleri-Bölüm 24: Yıldırıma karşı koruma
turbine
• DIN EN 62305 “Yıldırıma karşı koruma”
Şekil 7:Rüzgar türbini Yıldırımdan Korunma Zon
Bölgeleri
Bu standartlarda-LPZ 0’dan LPZ 3’e -
Yıldırım Koruma Bölgesi-değişik koruma
bölgeleri tanımlanmıştır.
LPZ 0A
• Direkt yıldırım deşarjının mümkün olduğu
alan
• Yıldırım akımı ve sonucunda oluşacak
elektromanyetik alanın etkisinin en yüksek
olacağı alan.
LPZ 0B
• Direk yıldırım deşarjından korunmuş bölge
Yıldırım
oluşacak
•
elektromanyetik alanın etkisinin en yüksek
olacağı alan
sonucunda
• Kısmi yıldırım akımları oluşur.
LPZ 1
• Bölge geçişlerindeki aşırı gerilim koruma
ürünleri ve akım paylaşımı
sebebiyle
elektriksel darbeler sınırlanmıştır.
• Yıldırım sonucu oluşan manyetik alan
ekranlama ile azaltılmıştır.
LPZ 2…n
• Bölge geçişlerindeki aşırı gerilim koruma
ürünleri ve akım paylaşımı
sebebiyle
elektriksel darbeler daha da sınırlanmıştır.
• Yıldırım sonucu oluşan manyetik alan
ekranlama ile daha da azaltılmıştır.
Şekil 8 :Rüzgar Türbini Kanatları [4]
RÜZGAR TÜRBİNLERİNDEKİ
ELEKTRİK AKSAMLARININ
YILDIRIMA KARŞI KORUNMASI
akipmanlar
bölgelerdeki
eşpotansiyel bağlantı
Değişik
ve
elektriksel cihazlar olası tehlikelere karşı
dirençli olmalıdır. Koruma; yıldırım ve aşırı
gerilim koruma faktörlerini içeren ekranlama
ve
sağlanır.
Yıldırım ve aşırı gerilim koruma modülleri,
darbeleri zarar veremeyecek bir seviyeye
indirir. Enerji
için üç
kademeli bir koruma kavramı zorunluluktur.
Bu ürünler LPZ0A’dan LPZ1’e geçişte
kullanılmaktadır.
tarafını korumak
ile
RÜZGAR TÜRBİNLERİNDEKİ
İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİNİN
KORUNMASI
türbinin
arttırmak
Bir rüzgar türbininin çalışmasında enerji
başrolde olduğunca, montajın kullanıla-
bilirliğini
iletişim
için;
teknolojileride
korunmalıdır. Kapsamlı
çalışmasının
koruma kavramı
sürekliliğini arttıracak ve yıldırım veya aşırı
gerilimler sebebi ile devre dışı kalma riskini
indirecektir. Kullanıla-
en az seviyeye
bilirliğinin
turbine
montajlarını daha güvenli ve ekonomik bir
duruma getirmektedir.Bu da, Maliyetlerin
rüzgar
azaltılması,
türbinlerinin ve rüzgar türbini alanlarının
benimsenmesini kolaylaştıracaktır.
insanların gözünde
artması,
rüzgar
Şekil 9: Rüzgar türbini Jeneratör bölgesi Yıldırımdan
Korunması[6]
Rüzgar türbinlerinde anemometrenin tesis
edildiği türbin gövdesine monte edilecek
olan yakalama uçları uçak ikaz lambaları ile
birlikte tesis edilmesi gerekir.
RÜZGAR TÜRBİNLERİ
TOPRAKLAMA VE YILDIRIMDAN
KORUNMASINDA KULLANILAN
MALZEMELER
Şekil 10 :Eş Potansiyel Topraklama Barası
KAYNAKLAR
1. Kadir TEKİN - İstanbul Teknik Üniversitesi
Yüksek Lisans Tezi.
2. Wind Turbine Lightning Protection Project-
Brian McNiff McNiff Light Industry Harborside,
Maine
3. TS EN 61400 24-Rüzgar Türbinlerinde
Yıldırımdan Korunma
4. TS EN 62305- Yıldırımdan korunma – Bölüm 3:
Yapılarda fiziksel hasar ve hayati tehlike.
5. www.copper.org
6. Gama Enerji
7. Yasuda Yoh IEEJ Trans 2006; 1: 314–319
8. www.elektrikhaber.net Mustafa FAZLIOĞLU
Şekil 11 :Yakalama Çubuğu
Şekil 12 :Bakır Kablo
Şekil 13 :Uçak İkaz Lambası
Temel topraklaması yapılmış, eş potansiyel
baraya tüm metal aksamları bağlanmış,aşırı
gerilim darbe bastırıcılar ile alçak gerilim
panoları ve bilgi
teknolojisi cihazları
türbin gövdesine yıldırımdan
korunmuş,
korunma sistemi tesis edilmiş bir rüzgar
türbini;
aşırı
gerilimlere ve yıldırım düşmelerine karşı
koruma sağlanır.
çarpmalarına,ani
elektrik
Uluslararası standartlardada belirtildiği gibi
tedbirleri yüzde yüz koruma
koruma
sağlamaz. En üst seviyede bir koruma
gerçekleşir. Her zamanda olsa ufak bir risk
oranı mevcuttur.
Orijinal PDF dökümanını görüntüle
