[
TEKN(cid:263)K - YAZI
]
POTANS(cid:263)YEL DENGELEME
TT Sistemi
L1
L2
L3
N
Serdar Paker
serdar.paker@emo.org.tr
L1
L2
L3
Binalarda yapılan topraklama tesisleri incelendiğinde
eşpotansiyel bara oluşturulması kuralına fazla riayet
edilmediği, yürürlükte bulunan Elektrik Tesislerinde
Topraklamalar Yönetmeliği’nin en önemli felsefesi olan
potansiyel dengeleme kavramının benimsenemediği
görülmektedir. Örneğin UPS, bilgisayar, tomografi ,
yıldırım, doğalgaz topraklamakarının ayrı ayrı
yapılması gibi talepler ve imalatlar sürüp gitmektedir.
Topraklamaların ayrı yapılması yerine tüm topraklama
hatlarının binada oluşturulacak eşpotansiyel barada
toplanması yönetmelik gereğidir. Doğalgaz kolon hattı
topraklamasında ise durum daha da tehlikelidir. Özellikle
topraklaması bulunmayan ve artık akım anahtarı (RCD)
tesis edilmemiş binalarda doğal gaz kolon hattının kebap
şişine benzeyen bir adet çubuk ile güvenliğe alınması
düşünülemez. Böyle binaların gaz alma kontrolları
aşamasında topraklama, eşpotansiyel bara ve artık
akım anahtarı eksiklerinin tamamlatılması ile elektriksel
güvenliğin sağlanması fırsatı kaçırılmaktadır. Bu tip
ayrı ayrı topraklamaları bulunan binaları kontrol eden
veya topraklama ölçümü için giden meslektaşlarımızın
yönetmeliğin uygulanması konusunda çok dikkatli
olması gerekir. Ölçüm ve kontrollar elektrik çarpmasına
ve yangın risklerine karşı korunma bağlamında tüm bina
perspektifi nden yapılmalıdır. Örneğin sadece ayrı yapılan
topraklamanın ölçülmesi üstelik de ölçümün tesisattan
ayırmadan yapılması ve herhangi bir karşılaştırma
yapılmadan, kendilerince belirlenen bir direnç değerinden
küçük değer bulunması halinde; “uygun” yorumu
yapılması sorumlu bir yaklaşım olmayıp yürürlükteki
yönetmeliğe de aykırıdır.
Şebeke topraklama şekillerinin temelinde, gövde
kısa devresi durumunda oluşan hata akımının
kaynak üzerinden gelerek arızanın bulunduğu yol
üzerindeki devre kesici koruma elemanını çalıştırması
ve akımın kesilmesi prensibi vardır. Ülkemizde TEDAŞ
şebekelerinden alçak gerilim ile enerji alan tüketicilerin
TT sistem bağlanması zorunludur. Bu şekilde yaygın
olarak kullanılan TT sisteminde çevrim devresinin bir
bölümünü toprağın kendisi oluşturmakta; yani devre
toprak üzerinden tamamlanmaktadır. Bu yüzden TT
sistemde topraklamanın etkinliği çok önemlidir. TN
sistemlerde ise çevrim devresinin tamamı faz ve koruma
hatları gibi yüksek iletkenlikli yollardan oluşturulmakta
topraklama ve toprak, devrenin içinde yer almamaktadır.
TT sistemde çevrime giren topraklamaların dirençleri,
toplam çevrim direncini oldukça büyütmekte bu yüzden
oluşan hata akımı fazla büyüyememekte, devre kesici
koruma elemanları geç çalışmakta, hatta kimi durumlarda
hiç çalışamamaktadır. Örneğin binada yapılan 5 ohm’luk
bir topraklama, çevrim üzerindeki bulunan trafo
merkezindeki 3 ohm’luk bir yıldız noktası topraklaması
ile toplandığında 8 ohm direnç oluşturmakta diğer hat
dirençleri ile trafo empedansı ihmal edilirse çevrim akımı
olarak 230 V / 8 ohm = 29 A oluşmaktadır. Korumanın
sağlanması için bu akımın devre kesici koruma elemanını
PE
PE
çalıştırarak devreyi açması beklenmektedir. Ancak sadece
sigorta ile korunan devrelerde mesela B açma eğrisine
sahip 16A sigorta, 80A’de manyetik açma yaptığından
ani açma olamayacak sigortanın termik eğrisine göre
uzun süre devre açılmayacak tehlike devam edecektir.
Sigortanın C tipi olması durumunda ise süre daha da
uzayacaktır. Çevrimdeki topraklama direnci büyüdükçe
devrenin açılma süresi uzayacak, toplam çevrimin 15 ohm
gibi belli bir değerinden sonra açma olmayacak fakat akım
akmaya devam edecektir. Bu tehlikeli durumun bertaraf
edilmesi ancak artık akım anahtarı (Piyasadaki adı ile
kaçak akım rölesi) kullanılması ile mümkündür. Bu sebeple
ilgili bütün yönetmelikler TT sistem kullanılması halinde
artık akım anahtarı tesis edilmesini zorunlu kılmaktadır.
Zira koruma elemanının eşik akımı (30mA) geçildiğinde
açma yapılacak koruma sağlanacaktır. Bu bağlamda TT
sisteminde oluşan koruma açığının artık akım anahtarları
tarafından tamamlandığı söylenebilir.
Yönetmelik gereği 2 artık akım anahtarının peşpeşe
bağlanması durumu ise arızanın sınırlandırılması
konusunu yani selektiviteyi gündeme getirmektedir. Artık
akım anahtarı açma karakteristiğinde sigortalarda olduğu
gibi ters zaman karakteristiği (yani akımın büyümesi ile
açma zamanının kısalması durumu) tanımlanmamaktadır.
Artık akım anahtarlarında hata akımının büyüklüğüne
bağlı olmadan, açma eşiği geçildiğinde devre ani olarak
açılır. Örneğin 500mA’lik bir hata akımında 30mA’lik
anahtarın da açması 300mA’lik anahtarın da açması
beklenir. Peşpeşe bağlı bu 2 anahtardan 30mA’lik
anahtarın daha önce açması beklenemez. Daha
doğrusu bu 2 anahtardan hangisinin daha önce açacağı
kestirilemez. Bu yüzden peşpeşe bağlı 300 mA ve 30 mA
artık akım anahtarlarından arızanın bulunduğu yere yakın
olan şalterin daha önce açmasını sağlamak için gerideki
300mA’lik şalterin selektif tip seçilmesi gerekmektedir. Bu
tip anahtarlar gecikmeli çalıştığından öndeki ani çalışan
anahtara çalışması için fırsat vermektedir.
Yürürlükteki yönetmeliklerin proje ve tesislerde
uygulayıcısı konumunda olan mühendislerin bunları
uygulamakta tereddüt etmemeleri, özel şartnamelere
yönetmeliklerle çelişen maddeler koymamaları, tartışmalı
durumlarda sadece yönetmeliklerden dayanak bulmaları
veya yönetmeliklerden dayanak istemeleri, tesislerin
sağlıklı bir şekilde işletilmesi bağlamında daha bilimsel bir
yaklaşım olacaktır.
17
i
E
k
m
2
0
0
7
Orijinal PDF dökümanını görüntüle
