<\/p>\n
STAT\u0130K ELEKTR\u0130K\nF.\u00dcnal TOKTA \u015e\nElk.Y.M\u00fch.\nTeknik Emniyet M\u00fc\u015faviri\n1) STAT\u0130K ELEKTR\u0130K NED\u0130R VE NASIL OLU\u015eUR?\nStatik Elektrik (veya durgun e le k t r i k ), belli baz\u0131 neden(cid:1)\nlerle meydana gelen ve isminden de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bir\ni\u015fe yaramayan ve zaman zaman arklar \u015feklinde bo\u015falan\nelekt rikt ir. Bu bo\u015falma genel olarak kont rol alt\u0131na al\u0131na(cid:1)\nmaz ve statik elekt rikt en faydalan\u0131lamaz. Bu kontrols\u00fcz\ng\u00fc\u00e7, haliyle baz\u0131 tehlikeler yaratabilir.\nStatik Elekt r ik , tabiatta birbirinden f arkl\u0131 veya a y n\u0131, ilet(cid:1)\nken veya yal\u0131tkan ik i maddenin temas etmesi ve sonra\nayr\u0131lmas\u0131 (contact seperation) veya s\u00fcrt\u00fcnme meydana\ngetirmesi (f rict ion generation) sebebiyle kendili\u011finden\nolu\u015fur. Birbirleriyle temas halinde olan maddeler aras\u0131n(cid:1)\nda, temas y\u00fczeyi boyunca elektron transferi olur. Bu\ns\u0131n\u0131r tabakas\u0131n\u0131n elektriksel karakteristi\u011fi, her iki temas\nhalindeki maddelerin \nkarakteristiklerinden \nf arkl\u0131d\u0131r.\nE\u011fer bu \niki madde birbirinden ayr\u0131l \u0131rsa, s\u0131n\u0131r tabakas\u0131\nortadan kalkar ve neticesinde bir tanesinde elektron f a z(cid:1)\nlal\u0131\u011f\u0131 (negatif y\u00fcklenme) ve \u00f6tekisinde ise elektron azl\u0131\u011f\u0131\n(pozit if y\u00fcklenme) meydana gelir. Haliyle bu iki ay r\u0131 y\u00fck\nbirbirlerini \u00e7ekerler ve arada bulunan hava gibi yal\u0131t kan\nolan bir tabaka boyunca ark (k\u0131v\u0131lc\u0131m) yaparak bo\u015fal(cid:1)\nmak ve y\u00fck f arkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 dengelemek isterler. \u0130\u015fte bu ark\nte\u015fekk\u00fcl\u00fc baz\u0131 ortamlarda \u00e7ok tehlikeli olabilir.\nE\u011fer s\u0131n\u0131r tabakas\u0131n\u0131n rezistans\u0131 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ve ayr\u0131ca\npotansiyel f a r k \u0131 az ise bu de\u015farj i\u015flemi, ik i madde aras\u0131n(cid:1)\nda arka sebep olmadan olur. Netice olarak, meydana\ngelebilecek k\u0131v\u0131lc\u0131m\u0131n \u015fiddet i, her iki y\u00fczey aras\u0131ndaki\npotansiyel f ark\u0131 ve ge\u00e7i\u015f ortam\u0131n\u0131n direnci \nile do\u011fru\norant\u0131l\u0131d\u0131r. Ay r \u0131ca, e\u011fer iki maddenin temas etmesi ve\nayr\u0131lmas\u0131 bir s\u00fcrt\u00fcnme \u015fekline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrse, y\u00fczeylerde biri(cid:1)\nkecek fazla statik elekt rik y\u00fcklerinin meydana getirece\u011fi\npotansiyel f ar k \u0131 ve dolay\u0131siyle de\u015farj ark\u0131 daha da fazla\nolacakt\u0131r.\nStatik Elektrik y\u00fckleri ayr\u0131ca, y\u00fczeyler \u00fczerinde de en(cid:1)\nd\u00fcklenebilir. Negatif y\u00fckl\u00fc bir y\u00fczey n\u00f6tr bir y\u00fczey y a k \u0131(cid:1)\nn\u0131ndan ge\u00e7erse, n\u00f6tr y\u00fczeye elektron .ge\u00e7i\u015fi sebebiyle,\nhareketli y\u00fczey pozit if y\u00fckl\u00fc hale gelir. Bu end\u00fckleme\nsebebiyle, mesela bir binan\u0131n \u00fczerinden ge\u00e7en bir bulut\nbina \u00fczerinde y\u00fck olu\u015fturmas\u0131na neden olur.\nPrat ikt e, statik elektrik y\u00fcklerinin meydana geldi\u011fi olay(cid:1)\nlara \u015fu \u015fekillerde \u00f6rnek verebiliriz :\na) Lastik tekerlekli ara\u00e7larda, seyir halinde iken hava ile\ns\u00fcrt\u00fcnme kuvveti sebebiyle statik elektrik y\u00fck\u00fc birikir.\nBu y \u00fck, metalik \u00f6zellikte olmayan fiberglas g\u00f6vdeli ara\u00e7(cid:1)\nlarda daha fazlad\u0131r. Zira bunlarda ge\u00e7i\u015f y\u00fczeyinin direnci\ndaha fazlad\u0131r. Parlay\u0131c\u0131 s\u0131v\u0131 ta\u015f\u0131yan tankerlerde hava ile\ns\u00fcrt\u00fcnme \ni\u00e7erisindeki s\u0131v\u0131n\u0131n \u00e7alkalan(cid:1)\nmas\u0131 sebebiyle de fazla bir statik elektrik y\u00fck\u00fc birikir.\nBu nedenle, bu statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn tehlikeli seviyeye\neri\u015fmesine mani olmak ve olu\u015facak y\u00fck\u00fc s\u00fcrekli olarak\ntopra\u011fa iletmek i\u00e7in bu ara\u00e7larda topraklama zincirleri\nkullan\u0131lmas\u0131 mecburidir.\nilaveten tank\u0131n \nb) F\u0131rt\u0131nal\u0131 havalarda, atmosferdeki bulutlarda statik\nelektrik y\u00fck\u00fc birikir. Bu y\u00fck, hava hareketlerindeki s\u00fcr(cid:1)\nt\u00fcnmelerden ve ya\u011fmur damlac\u0131klar\u0131n\u0131n s\u00fcrekli \u00e7atlama(cid:1)\ns\u0131ndan olu\u015fur. Neticede f a r k l\u0131 polaritedeki bulutlar ara(cid:1)\ns\u0131n\u00fca ve bulutla yer aras\u0131nda, hu statik elektrik y\u00fckleri(cid:1)\nnin bo\u015falmas\u0131 kendini y\u0131ld\u0131r\u0131m \u015feklinde g\u00f6sterir.\nc) Sa\u00e7lar\u0131m\u0131z \u00e7ok temiz ve k u r u , ortam havas\u0131 ise kuru\nve elekt rikli ise y al\u0131t kan \u00f6zellikte olan sa\u00e7lar ile plastik\ntarak aras\u0131nda statik elektrik y\u00fcklerinin bo\u015falarak denge(cid:1)\nlenmesi neticesinde ortaya \u00e7\u0131kan \u00e7\u0131t \u0131rt \u0131lar (de\u015farjlar)\nduyulur.\nd) \u00c7o k y\u00fcksek h\u0131zla mesafe kateden u\u00e7aklarda, y\u00fcksek\ns\u00fcrt\u00fcnme kuvveti sebebiyle b\u00fcy\u00fck de\u011ferde statik elektrik\ny\u00fck\u00fc toplan\u0131r. Bunlar u\u00e7a\u011f\u0131n baz\u0131 yerlerinde, bilhassa\nkanatlar\u0131ndaki sivri u\u00e7lar vas\u0131tas\u0131yla s\u00fcrekli olarak bo\u015flu(cid:1)\n\u011fa at\u0131l\u0131r. Bilindi\u011fi gibi, sivri u\u00e7lar fazla elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc\netrafa yayarlar. E\u011fer bu bo\u015faltma i\u015fi, havada devaml\u0131\nyap\u0131lmasayd\u0131, u\u00e7aklar yere inerken meydana gelebilecek\n\u015fiddetli de\u015farjlar sebebiyle u\u00e7a\u011f\u0131n infilak etmesi bahis\nkonusu olurdu.\n60\nELEKTR\u0130K M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 \u2014 330\/331\n\fe) Sanayiden bir \u00f6rnek, tabanca boyas\u0131 (spray painting)\ni\u015flemidir. Tabanca memesinde, bas\u0131n\u00e7l\u0131 hava ve boya\nkar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131n s\u00fcrt\u00fcnmesi sebebiyle statik elektrik y\u00fckleri\nolu\u015fur. Bu y\u00fcklerin s\u00fcrekli olarak bo\u015falt\u0131lmas\u0131 gerekir.\nAksi takdirde, meydana gelebilecek de\u015farj ark\u0131 mevcut\nparlay\u0131c\u0131 ortam\u0131 tutu\u015fturabilir.\nf) Sanayiden di\u011fer bir \u00f6rnek, transmisyon tertibatlar\u0131n(cid:5)\ndaki miller, yataklar, kay\u0131\u015f ve kasnaklarla biriken statik\nelektrik y\u00fck\u00fcd\u00fcr. Bu y\u00fck de s\u00fcrt\u00fcnme sebebiyle olu\u015fur.\nBu y\u00fck\u00fcn bo\u015falt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ise topraklanm\u0131\u015f metal tarak(cid:5)\nlar kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.\ng) Kimya sanayinden bir \u00f6rnek, s\u0131v\u0131lar\u0131n ve \u00f6zellikle par(cid:5)\nlay\u0131c\u0131 s\u0131v\u0131lar\u0131n boru donan\u0131m\u0131ndan nakli, depolanmas\u0131,\nbir kaptan di\u011ferine aktar\u0131lmas\u0131 esnas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan\nstatik elektrik y\u00fck\u00fcd\u00fcr. Ayn\u0131 elektrik y\u00fck\u00fc toz halindeki\nkat\u0131 partik\u00fcllerin bir boru donan\u0131m\u0131ndan nakledilmesi\nesnas\u0131nda da meydana gelir.\n2) STAT\u0130K ELEKTR\u0130K DE\u015eARJININ\nSEBEP OLACA\u011eI PARLAMA, PATLAMA VE\nYANGIN TEHL\u0130KELER\u0130 :\nE\u011fer statik elektrik ark\u0131n\u0131n oldu\u011fu yerde, yan\u0131c\u0131, parla(cid:5)\ny\u0131c\u0131 veya patlay\u0131c\u0131 bir ortam varsa, bu ark\u0131n b\u00fcy\u00fck patla(cid:5)\nma ve yang\u0131n olaylar\u0131na neden olabilece\u011fi a\u015fik\u00e2rd\u0131r.\nGenel olarak, bir yang\u0131n tehlikesi i\u00e7in yak\u0131t (yan\u0131c\u0131 mad(cid:5)\nde), oksijen ve \u0131s\u0131 (yak\u0131c\u0131 unsur) fakt\u00f6rlerinin ayn\u0131 anda\nortamda bulunmas\u0131 gereklidir. Yak\u0131t buhar halinde de\u011fil(cid:5)\nse, \u0131s\u0131 fakt\u00f6r\u00fc \u00f6nce yak\u0131t\u0131 buharia\u015ft\u0131rmal\u0131, sonra da onu\npatlama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na getirmelidir. Yanman\u0131n devam ede(cid:5)\nbilmesi i\u00e7in yak\u0131t, hava ve \u0131s\u0131 ili\u015fkisi o \u015fekilde olmal\u0131d\u0131r\nki, yanma \u0131s\u0131s\u0131, yak\u0131t\u0131 buharla\u015ft\u0131rmaya devam etmeli ve\nreaksiyon s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 muhafaza etmek ve artt\u0131rmak i\u00e7in\nkafi derecede yak\u0131t\u0131 yakmal\u0131d\u0131r.\nNormal olarak kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan elektrostatik k\u0131v\u0131lc\u0131mlar s\u0131v\u0131\nveya kat\u0131 yak\u0131tlar\u0131 buharla\u015ft\u0131ramazlar. B\u00f6ylece, e\u011fer\nortamda yan\u0131c\u0131 ve parlay\u0131c\u0131 buhar yoksa, bu ark sebe(cid:5)\nbiyle yang\u0131n tehlikesi yoktur veya \u00e7ok azd\u0131r. Fakat,\ntabanc\u0131 boya i\u015finde oldu\u011fu gibi, boyahane ortam\u0131nda\ntabancadan \u00e7\u0131kan yan\u0131c\u0131 ve parlay\u0131c\u0131 boya(cid:5)hava kar\u0131\u015f\u0131m\u0131\nvard\u0131r. Bu sebeple, de\u015farj ark\u0131 bu kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 kolayl\u0131kla\ntutu\u015ftulabilir.\nO halde, yang\u0131na mani olmak \u00fczere ilk ad\u0131m, statik elek(cid:5)\ntrik de\u015farj\u0131na mani olmak ve sonra da ortamda parlama\nve patlamaya haz\u0131r konsantrasyonda buhar veya homo(cid:5)\ngen olarak da\u011f\u0131lm\u0131\u015f organik veya inorganik toz bulunma(cid:5)\ns\u0131na m\u00fcsaade etmemektir.\nBunun i\u00e7in, k\u00fc\u00e7\u00fck parlama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki s\u0131v\u0131lar kapal\u0131\nkaplar i\u00e7inde, y\u00fcksek parlama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndakiler ise bu\ns\u0131cakl\u0131k seviyesinin alt\u0131nda muhafaza edilebilirler. Ayr\u0131(cid:5)\nca, ortamda yapabilir ve parlayabilir seviyede buhar veya\ntoz konsantrasyonlar\u0131n\u0131n te\u015fekk\u00fcl etmesine mani olmak\n\u00fczere uygun havaland\u0131rma sistemi uygulanabilir. Ayr\u0131ca,\nortamdaki oksijeni uzakla\u015ft\u0131rmak veya oran\u0131n\u0131 azaltmak\nal\u0131nabilecek \u00f6teki bir tedbirdir. Ortamdaki oksijen oran\u0131(cid:5)\nn\u0131 % 8 ile % 11 aras\u0131na indirmek suretiyle elde edilen\nortamda, yanma olay\u0131 daha fazla devam edemez.\n3) STAT\u0130K ELEKTR\u0130\u011e\u0130N YARATAB\u0130LECE\u011e\u0130\n\u00d6TEK\u0130 TEHL\u0130KELER VE MAHZURLAR :\nStatik elektri\u011fin yaratabilece\u011fi \u00f6teki tehlikeler ve sak\u0131n(cid:5)\ncalar \u015funlard\u0131r :\n3(cid:5)1) Y\u00fcksek potansiyel farkl\u0131 statik elektrik de\u015farjlar\u0131,\nelektrik \u015foklar\u0131na benzer etki yaratabilirler. Bu \u015fekilde\nelektrik \u015fokuna maruz kalan i\u015f\u00e7iler, e\u011fer d\u00f6nen makine(cid:5)\nler yan\u0131nda veya d\u00fc\u015fme tehlikesi olan riskli yerlerde \u00e7al\u0131(cid:5)\n\u015f\u0131yorlarsa, insiyatif harici refleks hareketleri ile i\u015f kazala(cid:5)\nr\u0131na maruz kalabilirler.\n3(cid:5)2) Statik elektrik y\u00fcklerinin birikmesi, baz\u0131 hallerde\ncan s\u0131k\u0131c\u0131 olabilir. Mesela hafif ve ilitken olmayan malze(cid:5)\nmelerin i\u015flendi\u011fi veya kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bas\u0131m i\u015fleri ve benzeri\n\u00e7al\u0131\u015fmalarda statik elektrik y\u00fck\u00fc birikmesi, tabakalar\u0131n\nbirbirlerine yap\u0131\u015fmas\u0131na veya ayr\u0131lmas\u0131na neden olarak\n\u00fcretimi k\u00f6t\u00fc bir \u015fekilde etkileyebilir.\n3(cid:5)3) Statik elektrik, hassas elektrik alet ve cihazlar\u0131n\u0131n\nhatal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na neden olabilir. Hatta, yeterli seviye(cid:5)\ndeki statik elektri\u011fin bu cihazlara tatbik edilmesi veya\nbunlar\u0131n statik elektri\u011fe maruz kalmalar\u0131, baz\u0131 kompo(cid:5)\nnentlerinin bozulmas\u0131na ve hasarlanmas\u0131na neden olabilir.\n3(cid:5)4) \u0130nsan v\u00fccudunda a\u015f\u0131r\u0131 derecede statik elektrik y\u00fck\u00fc\nbirikmesi, insan v\u00fccudundaki normal elektrik dengesini\nbozabilir ve sinirsel sistemi etkileyebilir.\n4) STAT\u0130K ELEKTR\u0130K DE\u015eARJINA MAN\u0130 OLMAK\n\u0130\u00c7\u0130N ALINACAK EMN\u0130YET TEDB\u0130RLER\u0130 :\nGenelde, statik elektrik y\u00fcklerinin te\u015fekk\u00fcl\u00fc \u00f6nlenemez.\nAncak, bu y\u00fcklerin tehlikeli bir seviyeye eri\u015ferek ve y\u00fck(cid:5)\nsek potansiyel fark\u0131 yaratarak k\u0131v\u0131lc\u0131m \u015feklinde de\u015farj\nolmas\u0131na mani olunabilir.\nStatik elektrik de\u015farj\u0131na mani olmak \u00fczere tatbik edilebi(cid:5)\nlecek ba\u015fl\u0131ca metodlar \u015funlard\u0131r :\n4(cid:5)1) KISA DEVRELEME VE TOPRAKLAMA\n(BONDING AND GROUNDIG) :\nBu metod, sadece iletken olan cisimler aras\u0131nda statik\nelektrik de\u015farj\u0131na mani olmak \u00fczere kullan\u0131l\u0131r. Bu metod(cid:5)\nda, aralar\u0131nda statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fik olmas\u0131\nsebebiyle, potansiyel fark\u0131 bulunabilecek b\u00fct\u00fcn iletken\nk\u0131s\u0131mlar elektriksel yolla birbirlerine ba\u011flan\u0131r, yani k\u0131sa\ndevrelenir ve ayr\u0131ca topra\u011fa da irtibatland\u0131r\u0131l\u0131r. K\u0131sa dev(cid:5)\nrelemeneticesinde, iki farkl\u0131 y\u00fckteki cisim, y\u00fck transferi\nile ayni potansiyel (e\u015fpotansiyel) d\u00fczeye gelir. Dolay\u0131s\\y(cid:5)\nELEKTR\u0130K M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 (cid:3) 330\/331\n61\n\fla aralar\u0131nda potansiyel fark\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir ark de\u015farj\u0131\nda bahis konusu de\u011fildir. Topraklama ile de bu cisimle(cid:5)\nrin ayni olan y\u00fckleri topra\u011fa bo\u015falt\u0131larak, toprak potan(cid:5)\nsiyeline getirilir. B\u00f6ylece bu cisimler ile toprak aras\u0131nda\nbir bo\u015falma olmas\u0131 da engellenmi\u015f olur.\nYal\u0131tkan y\u00fczeylerde biriken statik elektrik y\u00fcklerini bu\nyolla almak kolay de\u011fildir. K\u0131sa devreienen noktalarda\nger\u00e7ek bir iletken y\u00fczey olmal\u0131d\u0131r. \u0130\u015f\u00e7i Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve \u0130\u015f G\u00fc(cid:5)\nvenli\u011fi T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc'n\u00fcn 341 maddesinde de belirtildi\u011fi gibi,\nb\u00fcy\u00fck sentetik akaryak\u0131t kaplar\u0131n\u0131n iletken maddelerle\nkaplanmas\u0131 ve bilahare topraklanmas\u0131 gereklidir.\nBu metodun ba\u015fl\u0131ca uygulanma yerleri a\u015fa\u011f\u0131da belirtil(cid:5)\nmi\u015ftir :\n4(cid:5)1(cid:5)a) Parlay\u0131c\u0131 s\u0131v\u0131lar\u0131n konuldu\u011fu b\u00fct\u00fcn depolar, boru\ndonan\u0131mlar\u0131 ve ba\u011flant\u0131lar\u0131, olu\u015fabilecek statik elektri\u011fin\nbo\u015falt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in uygun bir \u015fekilde topraklanmal\u0131d\u0131r. Bu\ntopraklanma, depo veya tank in\u015fa edilirken sabit olarak\nyap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Parlay\u0131c\u0131 s\u0131v\u0131lar\u0131n (parlama noktas\u0131 3 8 \u00b0 C\ndan a\u015fa\u011f\u0131 olan s\u0131v\u0131lar) depolama tanklar\u0131ndan kara ve\ndeniz tankerlerine aktar\u0131lmalar\u0131 esnas\u0131nda, ayr\u0131ca toprak(cid:5)\nl\u0131 olan depo tanklar\u0131n\u0131n madeni aksam\u0131 ile tankerlerin\nmadeni aksam\u0131 k\u0131sa devrelenerek, e\u015fpotansiyel y\u00fczeye\ngetirilmelidir. K\u0131sa devreleme ve topraklama, parlay\u0131c\u0131\ns\u0131v\u0131lar\u0131n bir kaptan \u00f6tekisine aktar\u0131lmas\u0131 i\u015flemi esnas\u0131nda\nda yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. S\u0131v\u0131 parlay\u0131c\u0131 ve patlay\u0131c\u0131 maddelerin\n\u00e7ok b\u00fcy\u00fck ak\u0131\u015f h\u0131zlar\u0131 ile doldurulup bo\u015falt\u0131lmas\u0131ndan,\ns\u0131\u00e7ramal\u0131 ve y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7la doldurulmas\u0131ndan ka\u00e7\u0131n\u0131l(cid:5)\nmal\u0131d\u0131r. Aksi takdirde, statik elektrik y\u00fck\u00fc birikimi fazla\nolacakt\u0131r. Boru sistemlerinde, bu y\u00fck\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fc ak\u0131\u015f\noran\u0131na (litre\/dak.), s\u0131v\u0131 h\u0131z\u0131na (metre\/san.), boru \u00e7ap\u0131na\nve uzunlu\u011funa ba\u011fl\u0131d\u0131r.\n4(cid:5)1(cid:5)b) Statik elektrik, \u00f6\u011f\u00fct\u00fclerek toz haline getirilmi\u015f\nmaddelerin pn\u00f6matik konvey\u00f6rlerle ta\u015f\u0131nmas\u0131 esnas\u0131nda\nda meydana gelir. Meydana gelecek statik elektrik y\u00fckle(cid:5)\nrinin, ark yapmadan s\u00fcrekli olarak bo\u015falt\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fla(cid:5)\nmak i\u00e7in, konvey\u00f6r\u00fcn ayr\u0131nt\u0131l\u0131 metal borular\u0131, b\u00fct\u00fcn hat\nboyunca birbirlerine ba\u011flanmal\u0131, yani k\u0131sa devrelenmeli\nve ayr\u0131ca topraklanmal\u0131d\u0131r.\n4(cid:5)1(cid:5)c) Tabanca boyas\u0131 i\u015finde, boya tabancas\u0131, boyanacak\nmetal par\u00e7alar, boya h\u00fccresinin b\u00fct\u00fcn metal aksam\u0131, aspi(cid:5)\nrasyon sistemleri, boya kaplar\u0131 aras\u0131nda bir potansiyel\nfark\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. Bu maksatla, b\u00fct\u00fcn bu k\u0131s\u0131mlar top(cid:5)\nraklanmal\u0131 ve ayni toprak potansiyeline getirilmelidir.\n4(cid:5)1 (cid:5)d) Makine ve tezgahlar\u0131n transmisyon tertibatlar\u0131nda(cid:5)\nki miller, yataklar, kay\u0131\u015f ve kasnaklarda statik elektrik\ny\u00fckleri birikir. E\u011fer makine ve tezgah\u0131n uygun toprakla(cid:5)\nmas\u0131 varsa, miller, yataklar ve kasnaklar metalden olup\niletken ve toprakl\u0131 k\u0131s\u0131mla iyi temas halinde iseler, bu\nk\u0131s\u0131mlardaki y\u00fck topra\u011fa intikal eder. Fakat, genellikle\ntransmisyon kay\u0131\u015flar\u0131 iletken olmayan malzemeden yap\u0131l(cid:5)\nd\u0131klar\u0131 i\u00e7in, s\u00fcrt\u00fcnme sebebiyle te\u015fekk\u00fcl eden y\u00fcklerin\nbo\u015falmas\u0131n\u0131 temin etmek \u00fczere, kay\u0131\u015f\u0131n kasna\u011f\u0131 terk etti(cid:5)\n\u011fi k\u0131sma \u015eekil 1'de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, topraklanm\u0131\u015f olan\nf\u0131r\u00e7a veya tarak \u015feklindeki statik elektrik kollekt\u00f6rleri\nkonulmal\u0131d\u0131r. Bu f\u0131r\u00e7a ve taraklar\u0131n eni kay\u0131\u015f\u0131n eni kadar\nolmal\u0131, kay\u0131\u015fa 1\/4 inch (6,35 mm) kadar yakla\u015ft\u0131r\u0131lmak\nve ayr\u0131ca kay\u0131\u015f\u0131n kasna\u011f\u0131 terk etti\u011fi yerde kasnaktan\n4 inch (101,6 mm) mesafede olmal\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, kay\u0131\u015flar\n\u00fczerlerinde statik elektrik y\u00fcklerinin birikmemesi i\u00e7in,\n\u00f6zel iletken maddeden yap\u0131labilir veya b\u00f6yle bir madde\nile kaplanabilir.\nBAKJR \u0130LETKEN\nTOPRAKLI FIR\u00c7A\nNot: F\u0131r\u00e7a toprakl\u0131 iletkenlerle tutturulur veya tabit\nolarak monte edilir.\n\u00c7EKME\nS\u0130L\u0130ND\u0130RLER]\nTOPRAKLI METAL\nPLAKA\nARADAK\u0130 A\u00c7IKLIK\n6,35 mm\n\\ l\nTOPRAKLI\nFIR\u00c7A\nTOPRAKLI KASNAK\n6,35 mm \u0130LE\n25,4 mm ARASI\n\u015eekil 1: Toprakl\u0131 f\u0131r\u00e7a \u015feklindeki statik elektrik\nKollekt\u00f6rlerinin do\u011fru yerle\u015ftirilmesi\n4(cid:5)2) NEMLEND\u0130RME :\nYal\u0131tkan maddeler, \u00fczerlerinde mevcut statik elektrik\ny\u00fck\u00fcn\u00fc kolay kolay d\u0131\u015far\u0131ya atamazlar. Ayr\u0131ca, elektrik\n62\nELEKTR\u0130K M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 (cid:3) 330\/331\n\fy\u00fck\u00fcn\u00fcn yal\u0131tkan maddeler \u00fczerindeki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 da homo(cid:5)\njen de\u011fildir. Mesela, bunu bir deneyle izah edersek : cam,\nplastik veya m\u00fch\u00fcr mumundan yap\u0131lm\u0131\u015f bir \u00e7ubuk, bir\ny\u00fckl\u00fc kuma\u015fa veya posta s\u00fcrt\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, s\u00fcrt\u00fcnme sebe(cid:5)\nbiyle bu \u00e7ubuk \u00fczerinde statik elektrik y\u00fck\u00fc birikir. \u00c7u(cid:5)\nbuk camdan yap\u0131lm\u0131\u015f ise pozitif, m\u00fch\u00fcr mumundan ya(cid:5)\np\u0131lm\u0131\u015f ise negatif ile y\u00fcklenir. Yaln\u0131z bu y\u00fck, \u00e7ubu\u011fun\nsadece posta s\u00fcr\u00fclen k\u0131sm\u0131nda birikir. \u00c7ubuk boyunca\nhomojen olarak yay\u0131lmaz. \u00c7ubu\u011fun bu ucu, sonra k\u00fc\u00e7\u00fck\nka\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131na yakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ka\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131n\u0131\n\u00e7eker. Halbuki bu i\u015flem iletken olan bir metal \u00e7ubuk ile\nyap\u0131lamaz, zira metal \u00e7ubukta meydana gelen statik elek(cid:5)\ntrik y\u00fckleri, \u00e7ubuk iletken oldu\u011fu i\u00e7in b\u00fct\u00fcn \u00e7ubuk y\u00fc(cid:5)\nzeyine homojen olarak da\u011f\u0131l\u0131r ve bu \u00e7ubu\u011fu tutan insan\neli vas\u0131tas\u0131yla topra\u011fa gider. Ancak bu i\u015flem, metal \u00e7u(cid:5)\nbu\u011fun tutulan k\u0131sm\u0131na yal\u0131tkan bir malzeme kaplanmak\nsuretiyle yap\u0131labilir.\nO halde, iletken olmayan maddelerde statik elektrik\ny\u00fck\u00fc meydana getirildi\u011fi \u00e7evre i\u00e7inde sabit kalmaya\nmeyillidir. Yaln\u0131z y\u00fck birikimini izale etmek \u00fczere, bir(cid:5)\n\u00e7ok maddeler \u00fczerinde, y\u00fck\u00fc topra\u011fa ak\u0131tan iletken bir\ntabaka temin edilebilir. Pratikte en \u00e7ok rastlan\u0131lan ilet(cid:5)\nken tabaka nem vas\u0131tasiyle sa\u011flanabilir. Bilindi\u011fi gibi,\nnemli ve \u0131slak ortamda yal\u0131tkanlar\u0131n yal\u0131tkan \u00f6zellikleri\nazalmaktad\u0131r. Esas\u0131nda, kuma\u015f, a\u011fa\u00e7, ka\u011f\u0131t, beton... gibi\nmaddeler belli bir oranda nem ihtiva ederler. Ortamdaki\nnem miktar\u0131 artt\u0131r\u0131l\u0131rsa, nem cisim y\u00fczeyleri \u00fczerine yap\u0131(cid:5)\n\u015f\u0131r ve ince iletken bir tabaka te\u015fkil eder. B\u00f6ylece, y\u00fck\u00fcn\nb\u00f6yle bir tabakadan al\u0131nmas\u0131 daha kolay olur. Ayni ilet(cid:5)\nken y\u00fczey, antistatik spreyler vas\u0131tas\u0131yla de temin edile(cid:5)\nbilir.\nNemlendirmenin di\u011fer bir amac\u0131, nemli bir ortamda sta(cid:5)\ntik elektrik y\u00fcklerinin daha az oranda meydana gelmesi(cid:5)\ndir. Havadaki nem oran\u0131 artt\u0131k\u00e7a, s\u00fcrt\u00fcnmeler sebebiyle\nortaya \u00e7\u0131kacak y\u00fckte azalma olur. Ayr\u0131ca, havada nem\noran\u0131 ortt\u0131k\u00e7a havan\u0131n yal\u0131tkanl\u0131k \u00f6zelli\u011fi de azalmakta\nve meydana gelecek y\u00fcklerin tehlikeli bir seviyeye eri\u015f(cid:5)\nmeden ve ark yapmadan hafif iletken \u00f6zelli\u011findeki nemli\nhava ortam\u0131ndan ge\u00e7erek di\u011fer bir cisim veya toprak \u00fcze(cid:5)\nrinden bo\u015falmas\u0131 sa\u011flanmaktad\u0131r.\nGenellikle, 70F (21C) derecesinde nem oran\u0131 % 60 veya\ndaha fazla olursa, ortamda statik elektrik y\u00fckleri tehlike(cid:5)\nli bir seviyede meydana gelmeyecektir. Pratikte do\u011fru\nbir \u015fekilde nemlendirme, \u00f6zel nemlendirme cihazlar\u0131\n(humidif\u0131ers) vas\u0131tas\u0131yla yap\u0131labilir. Tatbikatta bu meto(cid:5)\nda bir \u00f6rnek tabanca boyas\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lmelerde su\nperdesi uygulanmas\u0131d\u0131r.\nda meydana gelebilecek potansiyel fark\u0131n\u0131 izale etmek\nmaksad\u0131yla uygulan\u0131r. Belli baz\u0131 durumlarda, mesela\nrutubetsiz ortamda iletken olmayan cisimler \u00fczerinde\nbirikebilecek y\u00fckleri bo\u015faltmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130\u015fte\nb\u00f6yle bir ortamda, statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn birikebilece\u011fi\ny\u00fczey civar\u0131nda hava iyonize edilir. B\u00f6ylece ortamda,\npozitif ve negatif iyonlar meydana getirilerek, yal\u0131tkan\n\u00f6zelli\u011finde olan bir ortamda mesela havada, bu iyonlar\nvas\u0131tas\u0131yla ge\u00e7ici bir iletkenlik sa\u011flanmakta ve y\u00fcklerin\nserbest\u00e7e hareket ederek dengeyi sa\u011flamalar\u0131 ve cisim(cid:5)\nleri n\u00f6tr hale getirmeleri temin edilmektedir. \u0130yonlar\u0131n\nbu hareketi, kesinlikle bir elektrik ak\u0131m\u0131 de\u011fildir. Fakat,\netkileri elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n etkilerinin ayn\u0131d\u0131r. Yani iki\nayr\u0131 potansiyel d\u00fczeyindeki, iki cisim aras\u0131nda bu fark\u0131\nortadan kald\u0131rmak i\u00e7in meydana gelen enerji transferidir.\n\u0130yonizasyon,ba\u015fl\u0131ca \u015fu yollarla yap\u0131labilir :\n4(cid:5)3(cid:5)1) Elektriksel \u0130yonizasyon :\n\u0130yonize edilecek ortam (mesela hava), y\u00fcksek konsant(cid:5)\nrasyonlu bir elektrik alan\u0131ndan ge\u00e7irilir. Bunun i\u00e7in y\u00fck(cid:5)\nsek gerilimli A.C statik elektrik n\u00f6tralizat\u00f6rleri kullan\u0131l\u0131r.\nBunlar bir elektrik koronas\u0131 (korona de\u015farj\u0131) meydana\ngetirirler. B\u00f6ylece atom yap\u0131s\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngesel elektron(cid:5)\nlar kolayl\u0131kla \u00e7ekilerek, pozitif ve negatif iyonlar mey(cid:5)\ndana getirilir. Her bir maddenin iyonize edilebilmesi i\u00e7in\ngerekli olan iyonizasyon potansiyeli farkl\u0131d\u0131r, \"iyonizas(cid:5)\nyon Potansiyeli\", n\u00f6tr ve izole edilmi\u015f bir madde ato(cid:5)\nmundan bir elektron \u00e7ekmek i\u00e7in gerekli olan enerjidir.\nBirimi elektron (cid:5)volt'dur.\nElektriksel iyonizasyon \u00fcreteci, parlay\u0131c\u0131 ortamlar i\u00e7in\nuygun de\u011fildir. Zira sarfettikleri enerjiden daha fazlas\u0131n\u0131\n\u00e7evreye yayarlar. Bu enerji ise parlay\u0131c\u0131 bir ortamda ate\u015f(cid:5)\nleme kayna\u011f\u0131 te\u015fkil eder.\n4(cid:5)3(cid:5)2) Radyoaktif \u0130yonizasyon :\nBu iyonizasyonda, elektronlar\u0131 atomdan koparmak ve\nortamda pozitif ve negatif iyonlar elde etmek i\u00e7in radyo(cid:5)\naktif statik eliminat\u00f6rler kullan\u0131l\u0131r. Bunlar genelde, alfa\npar\u00e7ac\u0131klar\u0131 yayan kaynaklard\u0131r. Ancak bunun yan\u0131nda,\nbeta par\u00e7ac\u0131klar\u0131 ve gama radyasyonu yayan radyoaktif\nkaynaklar da kullan\u0131l\u0131r.\nRadyoaktif iyonizasyon \u00fcreteci, bir ate\u015fleme kayna\u011f\u0131\nyaratmaz ve alfa par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 kullan\u0131lmas\u0131 halinde tehlikele(cid:5)\nri kolayl\u0131kla kontrol edilebilir. Zira alfa radyasyonu, bir\nka\u011f\u0131t tabakas\u0131 veya cild taraf\u0131ndan kolayl\u0131kla durdurula(cid:5)\nbilir ve d\u0131\u015f radyasyon tehlikesi do\u011furmaz. Ancak beta ve\ngama radyasyonunda d\u0131\u015f radyasyon tehlikesi mevcuttur.\nBu tehlikeyi izah etmenin ba\u015fl\u0131ca yolu, kayna\u011fa belli\nbir mesafede durmak ve araya ekran koymakt\u0131r.\n4(cid:5)3)\u0130YON\u0130ZASYON \n:\nBu metod, y\u00fczeylerde biriken statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc teh(cid:5)\nlikeli bir seviyeye gelmeden bo\u015faltmak ve cisimler aras\u0131n(cid:5)\nBu tip \u00fcretecin iyonize edebilece\u011fi hava par\u00e7as\u0131 kayna(cid:5)\n\u011f\u0131n \u015fiddetine ba\u011fl\u0131 olup s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Radyoaktif ba\u015fl\u0131kl\u0131\n; paratoner bu metodun bir uygulamas\u0131d\u0131r. Ba\u015fl\u0131k etraf\u0131n(cid:5)\nELEKTR\u0130K M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 (cid:3) 330\/331\n63\n\fda hava s\u00fcrekli olarak iyonize edilmekte, temin edilen\niletken bir ortam \u00fczerinden, tehlikeli bir seviyeye eri\u015fme(cid:2)\nden havadaki y\u00fckler \u00e7ekilmekte ve topra\u011fa verilmektedir.\n4(cid:4)3(cid:4)3) Gaz Alevi veya Enfraruj Is\u0131t\u0131c\u0131lar Vas\u0131tas\u0131yla\n\u0130yonizasyon :\nHava ayr\u0131ca gaz alevi veya enfraruj \u0131s\u0131t\u0131c\u0131lar vas\u0131tas\u0131yla da\niyonize edilebilir. K\u00fc\u00e7\u00fck bir alev huzmesi veya enfraruj\n\u0131s\u0131t\u0131c\u0131, statik elektri\u011fin izale edilece\u011fi ortam yak\u0131n\u0131na tat(cid:2)\nbik edilir. Dengesiz y\u00fckler, yarat\u0131lan iyonize edilmi\u015f saha\nboyunca alev \u00e7er\u00e7evesine veya \u0131s\u0131t\u0131c\u0131 alete intikal ettirile(cid:2)\nrek dengelenir. Bu metod parlay\u0131c\u0131 buhar ve tozlar\u0131n\nmevcut olabilece\u011fi yerlerde kullan\u0131lmamal\u0131d\u0131r.\n5) PERSONEL\u0130N KORUNMASI :\n\u00c7\u0131plak insan v\u00fccudu, genel olarak olduk\u00e7a iyi bir iletken\nsay\u0131labilir. Ancak teknolojik geli\u015fme neticesinde kullan\u0131(cid:2)\nlan sentetik orijinli giyim e\u015fyas\u0131, sadece insan v\u00fccudunu\ntopraktan izole etmez, ayni zamanda elektrostatik y\u00fckle(cid:2)\nrin olu\u015fmas\u0131na da neden olur. Bunun neticesinde, insan\nv\u00fccudunun yere g\u00f6re kapasitans\u0131 artar ve olu\u015fan y\u00fck\u00fcn\nark yaparak yak\u0131n bir iletken y\u00fczey veya toprak \u00fczerin(cid:2)\nden bo\u015falarak ark yapmas\u0131 tehlikesi do\u011far.\nTablo 1 'de, Amerika'da yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma sonucunda\ntespit edilen, elbise \u00e7e\u015fidine ve nem oran\u0131na g\u00f6re insan\n\u00fczerinde birikebilecek elektrostatik y\u00fck\u00fc sebebiyle orta(cid:2)\nya \u00e7\u0131kan enerji miktar\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir.\nTablo 1: \u0130nsan V\u00fccudu \u00dczerinde Olu\u015fan Y\u00fck Birikimine\nAit Baz\u0131 \u00f6rnek De\u011ferler\nElbise \u00c7e\u015fidi \nRelatifNem \nEnerji (Joule)\nY\u00fcn\nPamuk (cid:2) Y\u00fcn\nDynel\nPamuk\n0,087\n0,056\n0,047\n0,025\nTablo 2 ile Tablo 3'de ise en \u00e7ok kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan baz\u0131 toz ve\nbuharlar\u0131n ate\u015flenmeleri i\u00e7in gerekli olan enerji, buharlar\ni\u00e7in patlama limitleri ile yanma i\u00e7in gereken oksijen sevi(cid:2)\nyeleri g\u00f6sterilmi\u015ftir.\nTablo 2: Baz\u0131 En\u00e7ok Kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan Tozlara Ait\nAte\u015flenme Hassasiyetleri\nAte\u015flenme\nEnerjisi\n(joule)\n0,05\n0,04\n0,03\nToz \u00c7e\u015fidi\nTezek\nSakkaroz\nM\u0131s\u0131r Ni\u015fastas\u0131\nRelatif\nPatlama\nTehlikesi\nKuvvetli\nKuvvetli\n\u015eiddetli\nAspirin\nOdun K\u00f6m\u00fcr\u00fc\nEpoksit Re\u00e7ine\nFenoll\u00fc Re\u00e7ine\nAliminyum\n0,03\n0,02\n0,02\n0,02\n0,015\n\u015eiddetli\nKuvvetli\n\u015eiddetli\n\u015eiddetli\n\u015eiddetli\nTablo 3: Baz\u0131 En\u00e7ok Kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan Buharlara Ait\nPatlama Limitleri, Ate\u015flenme Enerjileri\nYanma \u0130\u00e7in Gerekli Olan Minimum\nOksijen Seviyeleri\nBuhar\n\u00c7e\u015fidi\nBenzen\nAseton\nEtil Alkol\nEtil Eter\nA\u015fa\u011f\u0131\nPatlama\nLimiti (%)\nYukar\u0131\nPatlama\nLimiti (%)\nAte\u015flenme\nEnerjisi\n(Joule)\n13\n2,6\n33\n1\u00a3\n7,1\n13,0\n19,0\n36,5\n0,0011\n0,0007\n0P004\n0,0001\nOksije\u0131\n(%)\n10(cid:2)11\n11,8\n113\n10,6\nTablo 1 'de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u00f6l\u00e7\u00fcmlemeler d\u00fc\u015f\u00fck nem oran(cid:2)\nlar\u0131nda ve insan\u0131n iletken olmayan bir plastik akrilik ta(cid:2)\nbakas\u0131 \u00fczerinde durmas\u0131 halinde tesbit edilmi\u015ftir. Daha\ny\u00fcksek nem oranlar\u0131nda, nemin temin edece\u011fi iletkenlik(cid:2)\nle, y\u00fck fazla birikmeden bo\u015falacakt\u0131r. E\u011fer insan antista(cid:2)\ntik \u00f6zellikte iletken say\u0131labilecek ayakkab\u0131 giyer ve ayr\u0131(cid:2)\nca iletken bir zemin \u00fczerinde durursa, v\u00fccutta olu\u015fan y\u00fck\nbu yolla topra\u011fa gidecek ve bir potansiyel fark\u0131 meydana\ngetirmeyecektir. V\u00fccudu bu \u015fekilde topraklamak, insan\nv\u00fccudunun kapasitans\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131r, ancak biriken\nbir miktar statik enerji elbisenin iletken olmayan tabaka(cid:2)\nlar\u0131nda muhafaza edilir. \u0130nsan v\u00fccudu \u00fczerinde meydana\ngelen y\u00fck\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 giyilen elbiseden ileri gelir.\nTablo 1 'den de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, en iyi kuma\u015f pamuklu ku(cid:2)\nma\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, pamuk malzemesinin nem \u00e7ekme \u00f6zelli\u011fi\nde oldu\u011fu i\u00e7in kuma\u015f\u0131n iletkenlik \u00f6zelli\u011fi de artacakt\u0131r.\nSon zamanlarda, iletken \u00f6zellikte polietilen malzemeden\nyap\u0131lm\u0131\u015f ve i\u00e7inde ince metal iplikler bulunan \u00f6zel i\u015f el(cid:2)\nbiseleri geli\u015ftirilmi\u015ftir.\nTablo 2 ve 3'den, bir\u00e7ok toz ve buhar\u0131n ate\u015flenme ener(cid:2)\njilerinin ne kadar k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.\nGe\u00e7mi\u015fte, zeminin iletken yap\u0131lmas\u0131 ve bak\u0131m\u0131, \u00e7ok pa(cid:2)\nhal\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ise de, zaman\u0131m\u0131zda etkenli\u011fi\nnazar\u0131 dikkate al\u0131narak bu maksatla yeni malzemeler\nbulunmu\u015ftur.\nGenel bir tedbir olarak, parlay\u0131c\u0131, patlay\u0131c\u0131 gaz, buhar ve\ntozlar\u0131n bulundu\u011fu i\u015fyeri b\u00f6l\u00fcmleri, \u00f6teki yerlerden ay(cid:2)\nr\u0131lmal\u0131, giri\u015fler kontroll\u00fc olmal\u0131, ayr\u0131ca bu giri\u015flerde in(cid:2)\nsan v\u00fccudu \u00fczerindeki statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc bo\u015faltacak\n\"N\u00f6tralizat\u00f6rler\" bulunmal\u0131d\u0131r. \u0130\u015f\u00e7iler b\u00f6yle bir k\u0131sma\ngirerken, bu n\u00f6tralizat\u00f6re ellerini ve \u00fczerlerini s\u00fcrerek,\nsahip olduklar\u0131 statik elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc bo\u015faltmal\u0131d\u0131r.\n64\nELEKTR\u0130K M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 (cid:3) 330\/331\n\f<\/pre>\n
\n